Əlem postpandemııalyq kezeńniń qam-qareketine kiristi. Dəlirek aıtsaq, jahan elderi juqpaly indet saldarynan turalaǵan ekonomıkany qalpyna keltirýdiń amaldaryn qolǵa aldy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev daǵdarysqa qarsy kezekti memlekettik paketti usyndy. Bul "qaýipsizdik kópshigi" dúnıejúzilik resessııadan shyǵynsyz ótýge septese me? Kúrdeli kezeńde otandyq bıznesti qoldaýdyń memlekettik tetigi qanshalyqty oılastyrylǵan ıakı elimizdegi ónerkəsip sektorynda qajetti barlyq ınfraqurylym talapqa saı ma? Anyqtap kóreıik.
Memlekettik satyp alýda jergilikti úles ulǵaıtylady
Qazir kún tərtibindegi negizgi məsele - ekonomıkanyń ózin-ózi qamtý deńgeıin arttyrý. Bul rette Qazaqstandaǵy qýatty shıkizat ónerkásip segmentinde óńdeýdiń tyń tásilderin damytýǵa týra keledi. Osyny tizbektegen Memleket basshysy keleshekte otandyq sharýashylyqtyń qurylymyna tyń kózqaraspen qaraý kerektigine basa mən berdi. Demek, jedel túrde ekonomıkanyń zamanaýı mazmuny əzirlenýi tıis. Shıkizat naryǵyndaǵy qubylmaly terbelister, tek tabıǵı resýrstarǵa ǵana úmit artý qate ekendigin kórsetti. Muny Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi de rastap, energetıka sektorynda reforma júrgizý arqyly orta merzimde «jasyl energetıkaǵa» bet burý – asa mańyzdy baǵyttardyń qatarynda ekenin aıtty. Osy oraıda alǵa qoıylǵan maqsattar men ádis-tásilderdi belgilep alǵan artyq bolmas. Prezıdenttiń aıtýynsha, memlekettik satyp alý men kvazımemlekettik sektordyń satyp alý júıelerin tıimdi paıdalaný – ekonomıkalyq belsendilikti qalpyna keltirýdiń birden-bir joly. Sondyqtan otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik satyp alýdyń erekshe tártibi bıylǵy tamyz aıyna deıin jalǵasady.
«О́z materıalymyzdy jáne qural-jabdyqty barynsha paıdalaný bıznesti damytýdyń basty talaby bolýǵa tıis. Infraqurylymdyq baǵdarlamalar boıynsha jergilikti múmkindikti paıdalaný deńgeıin 40%-dan 60-70%-ǵa deıin jetkizý kerek» degen Q.Toqaev Úkimettiń, ákimderdiń jáne iri kompanııa basshylarynyń jumysy, osy kórsetkish negizinde baǵalanatynyn eskertti.
Atalǵan məselege baılanysty elimizdegi isker ortanyń pikirine qulaq túrdik. Karantın aıaqtalǵan soń otandyq taýar óndirýshilerge tutynýshylyq suranysty kútpeı, memlekettik satyp alýlarǵa baǵdarlanǵan abzal. Bul pikirdi «Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov Facebook-te tikeleı efır arqyly bildirdi.
«Qazir tótenshe jaǵdaı aıaqtaldy. Suranys deńgeıi men onyń tómengi mejesin anyqtaý asa mańyzdy. Sektorlar boıynsha suranystyń birkelki bolmaıtyny anyq. Tutastaı alǵanda, tutynýshylyq suranystyń azaıatynyn túsinýimiz qajet. Halyq tabysynan aıyryldy nemese onyń mólsheri aıtarlyqtaı tómendegeni ras. Suranysty qalaı arttyrýǵa bolady? Suranys memlekette» dedi A.Myrzahmetov.
Basqarma tóraǵasynyń sózine súıensek, búginde memlekettik satyp alýlar kvazımemlekettik sektorda jəne jer qoınaýyn paıdalanýshylarlyń satyp alýlary shamamen 12-13 trln teńgeniń aınalasynda.
«Prezıdent «Atamekende» únemi kóteriletin máseleni atap ótti. Bul otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý. Importty almastyrý máselesi - memlekettik saıasatqa aınalýy tıis. Úkimetke, ákimderge, kvazımemlekettik kompanııa jetekshilerine satyp alýlarda otandyq óndirýshilerge basymdyq berý tapsyryldy. О́ńdeý sektorynda otandyq óndirýshilerdiń úlesi 35-40%. Osy kórsetkishti 60-70%-ǵa jetkizý mindeti tur. Bul óte qıyn, alaıda mańyzdy tapsyrma. Suranys memlekettiń qolynda ekenin eskersek, ony aqylmen paıdalanýymyz kerek», – dedi Ulttyq palatanyń basshysy.
Qosalqy sharýashylyqtarǵa múmkindik berildi
Geosaıası konıýnktýrany baǵamdaı kele, Qazaqstan establishment-i azyq-túlik qaýipsizdigine jiti kóńil bóle bastady. Sodan bolsa kerek, agroónerkəsiptik keshenge erekshe den qoıyldy. Aýyl sharýashylyǵy salasynan mýltıplıkatıvti əser alý úshin qosalqy sharýashylyqtardyń jumysyn jandarý qajet. Nege deseńiz, elimizde usaq qojalyqtardyń sany 2 mln-ǵa jýyqtaıdy. Sol sebepti bul kezek kúttirmeıtin məseleniń biri dedi Q. Toqaev. Osy maqsatta offteık-kelisim sharttary, ıaǵnı aldyn ala satyp alý úrdisin engizý qolǵa alynady. Oǵan qosymsha «QazAgro» jelisi boıynsha qaryzdy qaıta qurylymdaý pysyqtalmaq. Úkimetke jəne «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasyna «Egis dalasynan – dúken sóresine deıin» qanatqaqty jobany birneshe óńirde engizý tapsyryldy. Osylaısha aýyldy jerlerde kooperasııalyq jelini damytý kózdelip otyr. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin «QazAgro» arqyly jyldyq 6%-dyq mólsherlememen jeńildetilgen shaǵyn nesıe beriledi. Oǵan «Damý» qorynyń kepildik berý tásilderi paıdalanylady.
«Jobany aýyl halqy kóp jəne ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar tyǵyz shoǵyrlanǵan óńirlerde iske asyrýdy josparlap otyrmyz. Bul qatarǵa Almaty, Túrkistan jáne Jambyl oblystary kiredi. Kúzge deıin qanatqaqty joba jyldyq 6%-dyq shaǵyn nesıeleýmen júrgizilide» dedi A.Myrzahmetov.
Palata basshysynyń aıtýynsha, aýyl halqynyń kepildikke qoıatyn múlki bolmaǵandyqtan arzan nesıege qol jetkizý muńǵa aınaldy. Endi bul másele memleket tarapynan kepildendirý tetigin qoldaný arqyly sheshiledi. Buǵan qosa kooperasııanyń kómegimen jańa tehnıkany, tuqymdy satyp alý, sondaı-aq ónimdi ótkizýdi joldary qarastyrylady dep sendirdi «Atameken» basshysy.
Fors-major bıznestiń júgin azaıta ma?
Əlbette, qalyptasqan ahýal eshkimge ońaı tıip jatqan joq. Biraq ta realıstik turǵydan paıymdasaq, Úkimet 100%-dy barlyq kəsiporyndardy qutqaryp almaıtynyn ańǵarý qıyn emes. Ony Prezıdenttiń ózi de moıyndap otyr. Degenmen ekonomıkalyq aýyrtpalyqty səl de bolsa seıiltý úshin tótenshe jaǵdaı rejimin fors-major dep zań júzinde aıqyndaý quptarlyq is dedi bıznes-ombýdsmen Rýstam Júrsinov.
«Memleket basshysy jeke kásipkerler men shaǵyn bıznes ókilderi sotqa júgingen kezde tótenshe jaǵdaı rejimi fors-major retinde moıyndalýǵa tıis ekenin naqtylap ótti. Osyǵan deıin biz Úkimetke, Joǵary Sotqa jəne Prezıdent əkimshiligi basshylyǵyna Memleket basshysynyń osy jylǵy 15 naýryzdaǵy Jarlyǵyn - COVID-19 koronavırýsynyń taralýy men TJ engizý belgilenbegen jaǵdaı bolyp sanalǵandyqtan osy tarmaqty tolyqtyrý múmkindigin qarastyrýdy usynyp, bul máseleni Prezıdent janyndaǵy TJ rejimin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik komıssııanyń otyrysyna shyǵarýdy surap júrgen bolatynbyz. Túrli baǵalaýlar boıynsha karantınnen keıingi kezeńde sharttardy oryndamaǵany úshin jaýapkershilikten bosatý, olardy ózgertý nemese buzý máseleler boıynsha 1,8 mln-ǵa deıin daý týyndaý qaýpi bar. «Tótenshe jaǵdaı rejıminiń engizilýinen neǵurlym zardap shekken ekonomıka sektorlary úshin fors-major dep taný normatıvtik deńgeıde mańyzdy» dedi Prezıdent óz sózinde.
«Osy qıyn kezeńde jumys istep turǵan kəsipkerlerdiń ekonomıkalyq belsendiligin qoldaý, jekemenshik pen básekelestik qorǵaý mańyzdy. Biz osy máselelerge qatysty Memleket basshysyna júgingen bolatynbyz. О́tinishterimiz jerde qalǵan joq. Bizdiń qýantqan osy jaǵdaı. Prezıdent kásipkerlerdiń barlyq tilekterine jaýap berdi», - dedi Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil R.Júrsinov.
Sıfrly ınfraqurylym taǵy da syr berdi
Al endi qaýzalǵan məseleniń qyzyqty tusyna toqtalsaq. Joǵaryda keltirilgendeı, Prezıdent daǵdarysqa qarsy 7 baǵyttan turatyn qoldaý paketin usyndy. Resessııadan aıyqtyratyn bul vaksınany kəsipkerler asyǵa kútýde. Belgilengen kómekti taratýdyń joldary qandaı bolmaq? Qazir basty məsele qolǵa alynǵan jumystardy júıeli uıymdastyryp, memlekettik qoldaýdy sońǵy alýshysyna deıin jetkizip berý. Əkimshilik jəne sybaılas jemqorlyq faktilerin boldyrmaý maqsatynda búginde kóptegen prosedýra elektrondy formatta júzege asyp keledi. Demek, sıfrly ınfraqurylymǵa edəýir júk artylatyny kúmənsiz. Osyǵan kelgende Úkimettiń jandy jeri birden baıqalady. Məselen, taıaýda «Elektrondyq qarjy ortalyǵy» AQ memlekettik satyp alý portaly hakerlik shabýylǵa ushyraǵanyn habarlady. Ortalyqtyń məlimetine səıkes, mamyrdyń 9-nan bastap memlekettik satyp alý portalynyń jumysy DDos shabýylynyń saldarynan qıyndaı tústi. Mamandardyń aıtýynsha, mundaı aýqymdy hakerlik shabýyl birinshi ret oryn aldy.
«Elektrondy qarjy ortalyǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń «Memlekettik tehnıkalyq qyzmet» RMK birlesip tıisti sharalar qabyldaýda. Aǵymdaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, kompanııa paıdalanýshylardan ýaqytsha qolaısyzdyq úshin keshirim suraıdy. Ýaqytsha qıyndyqtarǵa qaramastan, áleýetti jetkizýshilerdiń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda kompanııa kıbershabýyl kezeńinde bolǵan satyp alý men sharttardyń maquldaný ýaqytyn keıinge shegerdi», - delingen taratylǵan aqparatta.
«Elektrondy memlekettik satyp alý» avtomattandyrylǵan ıntegrasııalanǵan aqparattyq júıesi memlekettik satyp alýdy naqty ýaqyt rejiminde júrgizýge arnalǵan. Atalǵan júıe taýarlardy, jumystardy, qyzmetterdi jetkizýde tapsyrys berýshilerdiń qajettilikteri týraly elektrondy sharttardyń jasalýyn, olardyń shoǵyrlanýyn, satyp alý rásimderiniń júrgizilýin, ónim berýshiniń belgilenýin, jasalǵan sharttar jáne olardyń memlekettik satyp alý veb-portalynda oryndalý nátıjeleri týraly málimetterdiń jarııalanýyn qamtamasyz etedi.