Atam qazaq: «saqtansań – saqtaıdy» deıdi. Mamandar juqpaly dert-derbezderden saqtanýdyń birden-bir joly ekpe ekenin aıtyp dabyl qaǵýda. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, vaksınalaý jyl saıyn jer betindegi 3 mln-nan astam adamnyń ómirin aman alyp qalatyn kórinedi. Deı turǵanmen álemde vaksınaǵa qarsy halyqtyń qarasy jyl sanap kóbeıýde. Qazaqstanda da jaǵdaı osyndaı. Soǵan qaramastan endi elimizde ekpe mindettelýi múmkin. Kúni keshe Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks jobasy ekinshi oqylymda maquldandy. Onda depýtat Bekbolat Tileýhan usynǵan eki túzetý qabyldanbady. Onyń biri zań jobasyndaǵy profılaktıkalyq ekpeler júrgizý «mindetti» degen sózdi «quqyly» dep ózgertý bolsa, ekinshisi ekpe jasalmaǵan balalardyń balabaqshalarǵa barýyna tyıym salatyn normalardy alyp tastaý edi.
Bıylǵy jyly el turǵyndaryn vaksınalaýǵa qazynadan 28 mlrd teńge shamasynda qarajat bólinipti. Bul aqshaǵa 19 túrli ımmýnobıologııalyq preparat pen 5 túrli shprıs satyp alynady eken. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý komıteti Infeksııalyq aýrýlardy epıdemııalyq qadaǵalaý basqarmasynyń bas mamany Nurshaı Ázimbaevanyń aıtýynsha, Úkimettiń qaýlysyna sáıkes respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 17 ınfeksııalyq aýrýǵa qarsy vaksınalaý júrgizilse, 4 túrli ekpege jergilikti bıýdjetten qarajat bólinedi. Osy 21 ekpeniń 11 túri balalarǵa josparly túrde salynady.
Májilis depýtaty Záýresh Amanjolova barlyq ekpe mindetti jáne erikti bolyp naqty bólinetinin, al balalardyń balabaqshaǵa barýy «ujymdyq ımmýnıtettiń» deńgeıine baılanysty júzege asyrylatynyn aıtady. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń Infeksııalyq jáne parazıttik aýrýlardy taldaý jáne monıtorıng bóliminiń bas mamany Gúlmıra О́tepova búginde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde vaksınalaý máselesine qatysty jobalyq keńse qurylǵanyn jetkizdi. Eger zań jobasy Senatta maquldanyp, Prezıdent qol qoıatyn bolsa ár kezeń boıynsha jospar qurylyp, soǵan sáıkes jumys júretin bolady. Iаǵnı sanıtarlyq-epıdemııalyq salamattylyq salasyndaǵy memlekettik organ men ımmýnoprofılaktıka máselesi boıynsha konsýltatıvtik komıssııanyń otyrystarynda árbir másele talqylanady. «Birinshi kezekte qandaı qaǵıdalar men erejeler qabyldanatyny qaralady. Iаǵnı profılaktıkalyq egý júrgizetin aýrýlardyń tizimi, olardy júrgizý erejesi jáne halyqtyń josparly egilýge jatatyn toptaryn anyqtaǵan Úkimettiń №2295 qaýlysyna ózgerister enedi. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń egý máseleleri boıynsha buıryqtary qaıta qaralady. Budan bólek sıfrlandyrý baǵytynda ımmýnoprofılaktıka ulttyq regıstriniń mobıldik qosymshalaryn iske asyrý, shuǵyl jelisi men resmı saıty bar ımmýnoprofılaktıka máselelerimen aınalysatyn ortalyq qurý josparlanǵan», deıdi Gúlmıra О́tepova.
Ata-analar beıresmı aqparatqa senedi
Bıylǵy jyldyń alǵashqy úsh aıynda respýblıka boıynsha 18 076 adam ekpeden bas tartqan. Iаǵnı, bul kórsetkish ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 6,3%-ǵa ósip otyr. Jas shamasy boıynsha aıtatyn bolsaq, olardyń 60 paıyzdan astamy 1 jasqa deıingi sábıler, 30%-y 1-5 jas aralyǵyndaǵy, al 9%-y 6-15 jas aralyǵyndaǵy balalar bolsa, 16 jastan asqan eresekter 0,3%-dy quraǵan. Sondaı-aq 53%-y jeke pikirine, 30%-y dinı kózqarasyna, 7%-y ınternet resýrstarynan alǵan teris aqparattarǵa baılanysty bas tartqan. Jalpy alǵanda bas tartýshylardyń basym bóligi Aqtóbe, Qaraǵandy, Atyraý, Almaty oblystarynda jáne Almaty qalasynda eken.
Mamandar ekpeden bas tartqandardyń sanynyń artýyn olardyń beıresmı aqparattarǵa kóbirek júginetindigimen baılanystyrady. «Qazirgi kezde ata-analar densaýlyq saqtaý uıymdarynyń resmı aqparat kózderinen góri ınternet jelisindegi durys emes, ıaǵnı osy máseleler boıynsha keńes berýge quzyrettiligi joq adamdardan estigen aqparattarǵa kóbirek senedi. Sóıtip olarda ekpeden keıingi ártúrli asqynýlardan qorqynyshpen qatar, belsendi ımmýndaý zııan degen sııaqty jańsaq pikirler qalyptasqan. Qazirgi zamanda aqparattyq keńistiktiń qoljetimdiligi osyndaı teris áserin tıgizip tur. Al túsindirme jumystary jetkiliksiz dep aıta almaımyn. Tipti egý kabınetterindegi medısına qyzmetkerleri pasıentterge juqpaly aýrýlarǵa qarsy egilmegen jaǵdaıda qandaı zardaptardyń bolatynyn egjeı-tegjeıli aıtady», deıdi Gúlmıra О́tepova.
Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy Juqpaly aýrýlardyń aldyn alý departamentiniń asa qaýipti ınfeksııalardy taldaý men monıtorıngileý jáne zerthanalardy damytý bóliminiń basshysy Ásem Kúmisbaeva bolsa jyl saıyn álemde 10,6 mln bala bes jasqa jetpeı qaıtys bolatynyn, olardyń 1,4 mln-y vaksınalaý kómegimen aldyn alýǵa bolatyn aýrýlardan kóz jumatynyn alǵa tartady. «Sońǵy júz jylda adamdar ekpe arqyly birqatar juqpaly aýrýlardy baqylaýda ustap qana qoımaı, keıbirin múldem joıýǵa bolatynyn túsindi. Degenmen adamnyń ınfeksııalyq aýrýlarmen kúresi toqtaýsyz júrip jatyr. Halyqtyń shamamen 95 paıyzy vaksına alǵan kezde ujymdyq ımmýnıtet qalyptasady. Egilmegen adamdar ózderiniń ǵana emes, mańaıyndaǵylardyń da juqpaly dertke shaldyǵý yqtımaldyǵyn arttyrady», deıdi Á.Kúmisbaeva.
Sapasy qatań qadaǵalanady
О́tken jyly depýtat B.Tileýhannyń: «Men vaksınaǵa qarsy emespin. Qoǵam tarapynan vaksına sapasy, ony tasymaldaý, saqtaý, baqylaý, aqparattandyrý, egý kezeńderine qatysty syn jıi aıtylady. Men ony mindetteýge qarsymyn. Men de balamnyń aýrý bolǵanyn, aýrý taratqysh bolǵanyn qalamaımyn. Sondyqtan vaksına ekkizemin. Biraq «byt-shyt» vaksınany ekkizip, kóz aldymda múgedek qylatyn jaǵdaıǵa jol bergizbeımin», degeni bar.
Al Gúlmıra О́tepova búgingi tańda respýblıka kóleminde vaksınalaýdan keıin múgedek bolǵan balalardyń joq ekenin aıtady. «Kez kelgen ekpeden keıin asqyný bolǵan jaǵdaıda shuǵyl túrde habarlama berilip, komıssııa jasaqtalyp, jaǵdaı tekseriledi. Bas memlekettik sanıtarlyq dárigerdiń buıryǵymen bekitilgen arnaıy tekserý tártibi bar. Respýblıka kóleminde ımmýnoprofılaktıkalyq egý jumystary boıynsha ekpeden keıingi qolaısyz kórinisterge aı saıyn monıtorıng júrgizilip otyrady. Statıstıkaǵa júginsek, osy jyldyń birinshi toqsanynda respýblıka kóleminde 20 jaǵdaı tirkelgen. Munyń barlyǵy BSJ vaksınasynan keıingi jergilikti patologııalyq ózgerister», deıdi ol.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ókilderi ekpeden keıingi 2-3 kúnde adamdardyń 5%-ynda dene qyzýynyń kóterilýi, 10%-ynda aýyrsyný, ıneksııa ornynyń qyzarýy, isinýi sııaqty jeńil aýrý belgileri bolatynyn aıtady. «Aýyr janama áserler óte sırek kezdesedi. Mysaly, DDU-nyń keıbir málimetterinde polıomıelıtke qarsy vaksınany ekkennen keıin sal bolý jaǵdaıy tirkelýi múmkin ekeni aıtylady. Biraq ol eki, eki jarym mln balanyń bireýinde ǵana kezdesýi yqtımal. Onyń ózi balanyń ımmýnıtetiniń tómendigimen baılanystyrylady. Elimizde bul vaksına balaǵa 2 aıynan bastap 5 ret salynatyn edi, osyndaı qaýiptiń aldyn alý úshin 2013 jyldan bastap 12-15 aıynda 1 ret qana salynatyn bolyp ózgertildi. Qalaı degenmen de, kóp jaǵdaıda aýyr janama áserler kezdeısoq sáıkestikten týyndap jatady», deıdi N.Ázimbaeva.
Qazaqstanda ekpeniń tek obaǵa qarsy túri ǵana daıyndalady. О́zgesiniń barlyǵy Japonııa, Fransııa, Úndistan, Belgııa, AQSh, Reseı sııaqty elderden ákelinedi. Nurshaı Ázimbaeva ár preparattyń sapasy men qaýipsizdigi qatań tekseriletinin aıtady. Ol: «Memlekettik tirkeýde bolmaǵan preparatty egýge ruqsat joq. Al vaksınalardy memlekettik tirkeý jumysyn Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy arnaıy júrgizedi. Vaksınanyń sapasyn kúrdeli tekserýden ótkizý – kóp kezeńdi, kúrdeli prosess. Qazaqstandyq standarttar óte qatań jáne eýropalyq farmakologııa standarttaryna sáıkestendirilgen» dese, Gúlmıra О́tepova vaksınanyń sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin preparattyń ár partııasyna mindetti túrde sertıfıkattaý júrgiziletinin aıtady.
Sondaı-aq ekpelerdi saqtaý men tasymaldaý da qatań baqylaýda. «Vaksınalardy saqtaý men tasymaldaýdyń arnaıy sharttary bar. Keıde osy talaptar durys saqtalmaǵan jaǵdaılar da kezdesedi. Mundaı kezde ekpe aınalymnan alynyp, joıylady. Al ondaı preparat adam aǵzasyna salynǵan bolsa eshqandaı keri áseri bolmaıdy, óıtkeni ol tek qasıetin joıǵan jaı eritindi sııaqty bolyp qalady», deıdi N.Ázimbaeva.
Ekpeden buryn medısınalyq tekserý júrgizý – mindetti
Quzyrly organ ókilderi profılaktıkalyq egý júrgizerden buryn dáriger pasıentke medısınalyq tekserý júrgizýge mindetti ekenin aıtady. «Medısına qyzmetkeri balanyń ekpe alýǵa qarsy kórsetkishterin aldyn ala anyqtaýy tıis. Qajet bolǵan jaǵdaıda analızdik taldaý jáne basqa da medısınalyq tekserý júrgizýi kerek. Egý kabınetine barýdan buryn mindetti túrde dárigerdiń qabyldaýynda bolyp, ruqsat bergennen keıin ǵana ekpe salynady», deıdi Nurshaı Ázimbaeva.
Sondaı-aq ata-ana medısınalyq qyzmetkerlerden ekpeler týraly tolyq aqparat alýǵa quqyly ekenin aıtqan Gúlmıra О́tepova: «Olar vaksınalaýdyń naqty merzimderi týraly, qandaı ınfeksııaǵa qarsy egý júrgiziletini, balany ekpeden keıingi baqylaý boıynsha tolyq aqparat ala alady. Sonymen qatar árbir ata-ana balasyna ekpe jasatar aldynda qandaı jaǵdaıda nemese qandaı sozylmaly aýrýlarǵa ekpe jasatýdy keıinge qaldyrý qajettigi týraly bilse ol da artyqtyq etpeıdi. Bul da Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń №361 buıryǵymen bekitilgen», deıdi.
Onyń aıtýynsha, egiletin adamdy medısınalyq zerttep qaraý jaǵdaıynyń nasharlaýy boıynsha shaǵymdanǵan kezde ǵana júzege asady. Nemese aýrýdyń obektıvtik sımptomdary bolǵan kezde ǵana júrgiziledi. «Negizinde balanyń ata-anasyna nemese zańdy ókiline ımmýndaýdan keıingi yqtımal reaksııalar men qolaısyz kórsetkishter, egýden bas tartýdyń saldary týraly tolyq aqparat beriledi. Medısına qyzmetkeri egiletin balanyń ata-anasyna nemese onyń zańdy ókiline erejege sáıkes bekitilgen saýalnama júrgizedi. Osy sharalardy aıaqtaǵannan keıin dáriger ımmýndaýǵa qarsy kórsetilim bolmaǵan jaǵdaıda balanyń medısınalyq qujatyna egý júrgizýge baılanysty ruqsatty jáne profılaktıkalyq egýdi júrgizýge ata-ananyń kelisimin jazbasha túrde rásimdeıdi», deıdi bas maman.
Degenmen mınıstrlik ókilderi keı jaǵdaılarda ekpege kelgen balalardyń densaýlyǵyn tolyq teksermeý kezdesip jatatynyn teriske shyǵarmady. «Keıde medısına qyzmetkerleri aýrýdy der kezinde anyqtamastan ekpe jasap jatatyny ras. О́kinishke qaraı muny da kezdeısoq sáıkestikke jatqyzýǵa bolady. Osyndaı qatelikterdi boldyrmas úshin ekpe jumysyna tartylǵan barlyq medısına qyzmetkerlerin jyl saıyn daıyndyqtan ótkizemiz. Eger keleńsiz jaǵdaı anyqtalsa olar birden egý jumysynan shettetilip, qaıta daıarlaýǵa jiberiledi», deıdi Nurshaı Úısintaıqyzy.
Qalaı degenmen de bul máselede qoǵam pikiri ekige jarylyp otyr. Tipti jaqynda ekpeni mindetteýge qarsylyq tanytýshylar toby petısııa daıyndap ta úlgergen. Oǵan bir aptada 150 myńnan astam adam qol qoıypty. Al áleýmettik jelidegi áleýmet pikirin baǵamdap qarasaq, kópshiligi juqpaly aýrýdan saqtaıtyn ekpeden emes, onyń durys salynbaýynan týyndaıtyn saldarynan qorqatyn kórinedi...