Jurtty shoshytqan juqpaly aýrýlar oqıǵalary

– 1994 jyly Úndistanda oba­nyń ókpe arqyly taraıtyn óte qaýipti túri paıda boldy, – deı­di bizben áńgi­mesinde medısı­na ǵy­lym­da­ry­nyń doktory, profes­sor, 2009-2011 jyldar ara­ly­ǵynda Densaýlyq saqtaý mı­nıs­trligi Memlekettik sanı­­tar­lyq-epıdemııalyq baqy­laý komıtetiniń tóraǵasy – Bas mem­le­k­et­tik sanıtarlyq dáriger qyzmetin atqarǵan Keńes Ospanov. – Arnaıy málimetterge qaraǵanda Úndistanda sol jyly osy indetke baılanysty 693 derek tirkelgen. Karantın 1994 jyldyń 26 tamyzynan 18 qazanyna deıin sozyldy. Shynyn aıtý kerek, bul indetten dúnıe júzi esinen tanyp qaldy. Barlyq el Úndistanmen ba­rys-kelisti birden toqtatty. Ushaq reıs­teriniń bári aýystyryldy. Ke­ıin­nen bul aýrý úı tyshqandary arqyly taraǵany belgili boldy. Eń qaýiptisi, jurt arasynda aýrý juqtyryp alamyn degen úreı bas­ta­lyp, Úndistannyń Sýrat degen qalasynan eki kúnde 300 myń adam qashyp shyqqan. Qazirgi pandemııada jurtty oqshaýlap úlgerdi ǵoı. Al ol kezde oqshaýlaý múldem múmkin bolmady. Eldiń ishinde aıqaı-shý, úreı, qorqynysh bastaldy. Bul shetelge shop-týr endi bastalyp jatqan jyl­dar edi. Sondyqtan bizdiń Úkimet te Úndistanmen qarym-qatynasty toq­tatý týraly qaýly qabyldaýǵa máj­búr boldy.

Jasyratyny joq, ol jyldary shetelge shyǵatyndar negizinen taýar, kıim-keshek alyp keletin. Osy­laısha saýda-sattyq sharýasy­men júrgen Qazaqstannyń 70-ke jýyq azamaty dál sol kezde Úndistanda qalyp qoıypty. Iаǵnı SES qyzmetiniń tyıym salǵanyna qaramastan sol elge baryp, beri qaraı shyǵa almaı qalǵan. Endi ne isteýimiz kerek? Ol kezde Ortalyq Azııa obaǵa qar­sy zertteý ınstıtýty, qazirgi Masǵut Aıqymbaev atyndaǵy Asa qaýip­ti ınfeksııalar ulttyq ǵylymı orta­ly­ǵynyń dırektory professor Vladımır Stepanov degen kisi edi. Qazir de kózi tiri, jasy seksennen asty, elge eńbegi sińgen azamat. Men respýblıkalyq SES-te asa qaýip­ti juqpaly aýrýlar bóliminiń meń­gerý­shisimin. Sol Stepanov ekeýi­miz eli­mizdiń Syrtqy ister mı­nıs­tr­li­gine bardyq. Ol kezde mı­nıs­tr­diń birinshi orynbasary Qasym-Jomart Toqaev bolatyn. Bizdi sol kisi qabyldady. Rıza bolǵanymyz  –ornynan turyp, jyly júzben qarsy aldy. Sharýamyzdy aıttyq. Áńgime arasynda ınstıtýttyń ǵylymı je­tis­tikteri týraly da surady. So­ny­men Úndistandaǵy adamdardy alyp kelý máselesin aqyldastyq. Bul Keńes Odaǵy jańadan taraǵan kez. El ekonomıkasy nashar, baıaǵy baılanystar joq. Áıtse de Syrtqy ister mınıstrligi bul máseleden habardar eken. Tipti olardyń aqparaty bizge qaraǵanda moldaý bolyp shyqty. Biz Úndistanda 70-ke jýyq aza­ma­ty­­myz qalyp ketti dep júrsek, olar­dyń sany 114 eken. Sóıt­sek, keıbir qazaqstandyqtar shek­teý qoıylǵanyna qaramastan «Úndis­tan­nyń saýda úıleri arnaıy kýrsqa shaqyryp jatyr» degen jalǵan qujat toltyryp, shekara asyp kete beripti. Sonymen Qasym-Jomart Toqaev bul máseleni joǵarǵy jaqqa baıandap, sheshemin dep ýáde berdi. Shynynda Toqaev ýádesinde turdy. Bir kúnnen keıin Úkimet bir ushaqty Úndistanǵa jiberdi. Aıtpaqshy osy tusta bir qıynshylyq kólbeńdedi. Alǵashynda birde-bir ushqysh jáne stıýardessa indet tarap jatqan elge ushyp barýǵa kónbedi. О́ıtkeni indet adamdarǵa aýa arqyly tarap jatqandyqtan shynynda óte qaýipti edi. Ushqyshtarmen, stıýardessalarmen jeke-jeke sóılestik, túsindirdik, vaksına ektik. Alyp keletin adamdar bul indetti juqtyrmaǵanyn aıttyq. Sonymen qysqasy, erteńinde ushaq Úndistanǵa bet aldy. Ol jaqtan kelgen azamattardy SES, Tótenshe jaǵdaı, IIM qyzmetkerleri qarsy alyp, arnaıy úsh avtobýsqa mingizip, MAI kóligi jol bastap, Almaty qala­lyq juqpaly aýrýlar aýrýha­na­syna alyp keldik. Barlyǵy aýrý­hanada alty kún jatyp, dári­ger­lerdiń baqylaýynda boldy. Pro­fı­laktıkalyq dáriler berdik. Alla ja­rylqap, kóship kelýshilerdiń ara­synan birde-bir aýrý tabylǵan joq. Sóıtip el Úkimetiniń osy iske jaýapkershilikpen qaraýynyń arqa­synda bul indetke ýaqytynda tos­qaýyl qoıyldy. Sondaı-aq bul máse­le­ni Qasym-Jomart Kemeluly ózi­niń baqylaýynda ustap, sátimen aıaq­tal­ýy­na zor úles qosty.

– Elimizde táýelsizdiktiń Kók týy jelbiregen alǵashqy jyl­dar­dan-aq shetelde júrgen qan­das­tarymyz elge orala bastady. She­karadan beri ótken bul kóshtiń ekpini sumdyq edi. Árıne, elge el qosylsa – qut. Degenmende bul iste sa­nıtarlyq-epıdemııalyq ju­mystar jaǵy qalaı boldy?

– Iá, 90-jyldardyń basynda sheteldegi qandastar elge kele bastady. 1993 jyly Irannan Túrkimenstan arqyly 4 myń qazaqty kóshirip alyp kelý jumysynyń basy-qasynda júrdim. Bul kezde de respýblıkalyq SES-te bólim meńgerýshisi edim. Sol jyly bes márte Túrkimenstanǵa baryp, Iran shekarasynan beri ótken qandastar arasynda juqpaly aýrýdyń bolmaýyn qadaǵaladym. Áli esimde, shekaradan beri ótken bir qazaq jigit toqsandaǵy ákesin arqalap alypty. Negizi qarııanyń jolǵa shyǵýy­na ruqsat bermeýimiz kerek edi. О́ıtkeni álsiz, aıaq-qoly istemeıdi, jolǵa jaramaıdy. Kún óte ystyq. Iran eliniń aýrýhanasyna jatqyzý qajet. Biraq balasy ákesin tastap qalaı ketedi? Qarııa jetpis jyl boıy týǵan eline qaıtýdy armandapty. Sonymen Eńbek, Syrtqy ister mınıstrlikteriniń ókilderi, bárimiz aqyldasyp, ruqsat berdik. Bul sheshimge olar qatty qýandy. Aqsaqaldyń bar armany – týǵan jerdiń topyraǵyn basý edi. Alaıda týǵan jerin tiri kórý qarııanyń mańdaıyna jazylmapty. Irannan Túrkimenstanǵa ótken qandastarymyz avtobýspen «Qyzyl Arbat» stansasyna jetip, ári qaraı el úkimeti arnaıy jibergen poıyzǵa otyrýy kerek edi. Avtobýsta aqsaqaldyń júregi shydamaı, birneshe saǵattan keıin jolda qaıtys boldy. Amal joq, Túrkimenstanda bir qazaq aýy­ly bar eken, keshke sol aýyldyń molasyna jerledik. Taǵy bir esimde qal­ǵany aqsaqal kózi tirisinde qajy­lyq­qa barýǵa densaýlyǵy jaramaı, Mekkege barǵan adamdarǵa qarjy berip, óz atynan qajylyq jasa­typ, sol jaqtan appaq ıhram kıimin aldyrǵan eken. Aqsaqaldyń sońǵy óti­nishi boıynsha marqumdy sol kıim­men jerledik. Bul joly da qudaı jarylqap, Irannan kóship kelýshilerdiń arasynan birde-bir juqpaly aýrý juqtyrǵandar bolǵan joq. Qandastarymyzdy dárigerlik baqylaýǵa alyp, syrqaty barlaryn emdep jazdyq.

Sodan keıin 1996 jyldyń qyrkúıek aıynda Densaýlyq saqtaý mı­nıs­trligi meni aıaq astynan Moń­ǵolııaǵa jiberdi. Osy eldegi qandas­ta­rymyz kóshtiń basyn beri qaraı burǵanda Mońǵolııadan tyrysqaq aýrýy shyqqan ǵoı. Sonymen kósh toqtap qalǵan. Mınıstrlik «Kóship kelýshilerdi baryp kór, tekser, jaǵ­daıdy bil, máseleni sol jerde óziń shesh, elge juqpaly aýrý ótpe­sin» dedi. Sodan Almatydan О́skemenge, ári qaraı Baıan-О́lgeıge ushyp bardym. Barsam, aeroportta qanshama qazaq osharylyp otyr. Úılerin, dúnıe-múlikterin satyp, júgin jınap, Qazaqstanǵa kóshýge bel baılaǵan qazaqtar ǵoı. Bári sharasyz. Bizdiń elden barǵan eki samolet qańtarylyp tur. Sonymen jergilikti SES-tiń mamandarymen aqyldastym. Negizi indet oshaǵy basqa óńirde eken. Sodan oılana kele kóshýge ruqsat berdik. Sebebi tyrysqaq árıne, asa qaýipti juqpaly aýrý, biraq, oǵan qarsy bizdiń eldiń daıyndyǵy jaqsy edi. Dári-dármek jetkilikti. Sonymen búkil jaýapkershilikti óz moınyma alyp, ruqsat berdim. Kóship kelgennen keıin oralmandardy bizdiń dárigerler bes kún boıy qadaǵalaýǵa aldy. Qudaıǵa shúkir, eshqandaı aýrý shyqpady.

– Qaıbir jyly qazaqstan­dyq­tar­dy konvert arqyly taraıtyn indet te bir shoshytty emes pe?

– Iá, sondaı jaǵdaı bolǵan. 2001 jyly Amerıkada áıgili terakt oryn alyp, aspanmen tiresken eki bıik ǵımarat jermen-jeksen bolǵannan keıin bul elde konvertke salynǵan untaq taraı bastady. Bul da teraktiniń bir túri bolsa kerek. Iаǵnı qaskóı bireýler túıneme, Sibir jarasynyń shtamy bar untaqty konvertke salyp, AQSh-tyń quzyrly organ­­daryna joldaı bastaǵan. Keıin­nen bul laboratorııalyq shtamm ekeni anyqtaldy. Áıtpese, ondaı untaqty úı jaǵdaıynda isteý múmkin emes. Sodan Amerıka ábigerge túsip jatqanda biz de qarap otyrmaı, ázir­lik­ti bastap kettik. Barlyq óńirlerge «ázirlikti kúsheıtińder, osyndaı jaǵ­daı bizde de bolýy múmkin» degen habar tarattyq. Aıtqandaı bir kúni Almatydaǵy bir bankten konvertke salynǵan untaq tabyldy degen habar tústi. Barsaq, keńseniń bir bólmesinde eki qyzmetker kelinshek otyrady eken. Sonyń biri Jańa Zelandııadan kelgen bir konvertti ádettegideı mán bermesten asha salǵan ǵoı. Ishinen kók untaq shyǵypty. «Qoryqpańyzdar, bárin tekseremiz, biraq, bári anyqtalǵansha úıge barmaısyzdar, oqshaýlanasyzdar» dep, ekeýin juqpaly aýrýlar aýrý­ha­na­syna jatqyzdyq. Bizdiń mamandar kúni-túni jumys istep, tekserý jumystaryn bir-eki kúnde aıaqtady. Áıteýir, konvertten shyqqan untaqta eshqandaı juqpaly aýrýlardyń qoz­­dyrǵyshtary tabylmady. Biraq qa­ýipti untaqpen «qorqytý» muny­men tyıylmady. Sol jyldary Almatynyń ózinde osyǵan uqsas 60 shaqty oqıǵa tirkeldi. Keıbir erikkender kireberiske ártúrli untaq tógip ketip, ony kórgen turǵyndar qatty dúrligip, bizge habarlady. Barlyq untaqty tekserdik, biraq eshqan­daı juqpaly aýrý anyq­tal­ma­dy.

Odan 2010 jyly Ortalyq Azııa elderinde balalar arasynda polıo­mıelıt keńinen tarap ketti. Bir ókinishtisi, kórshi elderde vaksına salynbaǵan 600-den astam balaǵa ómir boıy múgedek bolyp qaldy. Bizdiń eldiń balalaryn qosymsha egýdiń arqasynda bul qaýipti aýrýǵa shaldyqqandar bolǵan joq. Bul jumys elimizdiń barlyq óńirinde jedel júrdi. Halyq jas urpaqqa qater tónip turǵanyn jaqsy túsindi. Sóıtip 2010 jyldyń 5-7 mamyr jáne 6-10 qyrkúıeginde 1 mln 636 myń balaǵa qosymsha vaksına egildi. Iаǵnı, 6 jasqa deıingi balalardyń 98,9 paıyzy qamtylyp, eshqandaı tosyn jaıttar kezdespedi.

– Ras bolsa Qazaqstanda kezde­se­tin keıbir asa qaýipti juqpaly aýrý­lardyń qozdyrǵyshy júz­de­gen jyldarǵa deıin saqtalatyn kóri­nedi.

– Basqasyn qaıdam, Sibir jara­sy­nyń qozdyrǵyshy júz jylǵa deıin topyraqta saqtalady. Muny aǵylshyn ǵalymdary dáleldegen. Sondyqtan osy indetten ólgen maldy órtep kómgende betin betondap tas­taıdy. Sóıtip ol mańda mal ja­ıylmaý kerek. Mal qalaı aýyrady? Kún ystyq bolǵandyqtan shóp kóterilmeıdi, sondyqtan mal kókti jegende topyraqty aralas­tyryp jep, ernin jaralap alady. Al aýrýdyń qozdyrǵyshy sandaǵan jyldar boıy topyraqtyń arasynda «skafandr» kıgen kúıinde saqtalyp jatady. Maldyń organızmine túskennen keıin «syrtqy kıimin» sheshinip, qaýipti mıkrob retinde qanǵa taralady, ósedi, kóbeıedi. Dál sol sııaqty Qyrym qandy bezgegi de óte qaýipti. Kezinde qumnyń arasynda otyrǵan el kóktem shyǵa nege jaılaýǵa kósh­ken? Sebebi kún ystyqta qumda kene, búrge, tyshqandar kóbeıedi. Dene­sin­de túrli aýrýlardyń vırýsy bar keneler malǵa jabysady. Maldan adamǵa juǵady. Áli esimde, 1989 jyly Jambyl oblysy, Sarysý aýdanynda osy indet kóp tarap ketti. Jurt qoı qyryqqan. Sóıtip qyryqtyqpen júnniń arasyndaǵy keneni de qyrqyp jiberip, onyń qany juqqan. Eshqandaı zalalsyzdandyrý jumystary júrgizilmegen. Osynyń saldarynan 72 adam aýyryp, 6-ýy qaıtys boldy. Bul Keńes ókimetindegi eń kóp taraǵan aýrý oshaǵy bolǵandyqtan halyq qatty úreılendi. Jalpy sońǵy 20-30 jylda shetelden shyqqan juqpaly aýrý­lar­dyń bizdiń elge sińip ketkenin bil­meımin. 2003 jyly atıptik pnevmonııa, 2005 jyly qus tumaýy, 2009 jyly shoshqa tumaýy, ebola, zıka aýrýlaryna qarsy birtalaı sharalar qolǵa alyndy. Jalpy biz dúnıe júzindegi juqpaly aýrýlarǵa qarsy kúresý tásilderin bilip, soǵan árdaıym daıyn bolýymyz qajet. Eń bastysy – óz ólkesinde qan­daı juqpaly aýrýlar bar ekenin jer­gi­likti turǵyndardyń ózi jaqsy bilýi kerek. Sony jetkizý bizdiń min­de­ti­miz.

– Aıtpaqshy, qaıbir jyly Qy­rym qandy bezgegi túr­kis­tan­dyq­tar­dyń da úreıin ushyrdy emes pe?

– Bul oqıǵa 2009 jyly boldy. Qazir halyqtyń jeke basynyń gıgıe­nasyn saqtaý mádenıeti joǵary ǵoı. Degenmende ár ýaqytta bilmestik, beıǵamdyq qurtady. 2009 jyly túr­kis­tandyq 4 dáriger jáne júkti áıel balasymen Qyrym qandy bezgegin juqtyryp qaıtys boldy. Iаǵnı, aýrý­hanada jatqan ekiqabat áıel óziniń qaýipti indetti juqtyryp alǵa­nyn bilmegen. Nátıjesinde bosan­dy­ryp alýǵa kirisken dárigerler de indet­ti juqtyryp, sońy qaıǵyly aıaq­taldy.

Áńgimelesken

Oralhan DÁÝIT,

«Egemen Qazaqstan»