Keńes dáýirinde oryn alǵan qazaq halqynyń tarıhynda qara áriptermen jazylyp qalǵan osy náýbettiń sebebi nede, ol qanshalyqty zardabyn tıgizdi jáne mundaı sumdyqty boldyrmaý úshin ne isteý qajet edi. 30-jyldardaǵy asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrginnen qazaq halqy úshten birinen aıyryldy degen derek bar. Munyń sebebi nede, saıası qatelik pe, álde qasaqana qazaq halqyna qarsy jasalǵan kommýnıstik partııa kósemderiniń zulymdyǵy ma?
– Alash balasynyń sabaq alatyn, sabaq bolǵanda da ashy sabaq bolatyn tustary az emes, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory Qadirjan Ábýev, – onyń barlyǵy ótken tarıhymyzda tunyp tur. Biz keshegi Keńes zamanynda eriksiz tilimizdi tistep, bul taqyrypty ashyp aıta almaı keldik. Sondyqtan kóptegen jastar beıhabar bolyp ósti. Ras, saıası qýǵyn-súrgindi kórgen kónekóz qarııalardyń sybyrlap aıtqan syrynan syr uqqandar da az emes. Qazaqtyń basyna tóngen qasiret «jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı birneshe ret qaıtalanyp kelip otyrdy. Náýbettiń alǵashqy jan túrshiktirer zobalańy 1921-1922 jyldary oryn alǵanyn bilemiz. Al 1930-1931 jyldary keıbir derekterge qaraǵanda bir mıllıonnan astam adam alapat ashtyqtan qyrylǵan. Bul jaıly tarıhı derekterdi Ombynyń, Sankt-Peterbýrgtiń muraǵattarynan kezdestirýge bolady.
Arqanyń tósin jaılaǵan arda qazaq tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashylyp, sary qaryn jas balanyń qamy úshin at jalyna qonyp údere kóshti. Bul tóńirek jergilikti jerde «ish jaq» dep atalatyn Omby, Túmenge qonys aýdardy. Munda qalǵany aıdaldy, atyldy, asyldy. 1937 jyly ábden kúshine enip, qorqynysh lebi bet qaratpaı turǵan saıası qýǵyn-súrgin kezinde, alǵashqy bette 110 myń adam atyldy. Ol kezde qazaqtyń sany 6 mıllıon shamasynda bolatyn. Keıbir tarıhı derekterde 25 myń adamnyń «úshtiktiń» úkimimen ólim jazasyna kesilgendigi aıtylady jáne osy myńdaǵan adamdar halqymyzdyń ishindegi qalaýlysy, súttiń betine shyǵatyn qaımaǵy edi. Bylaısha aıtqanda, ulttyń sapaly quramyn quraıtyn, óz zamanynyń ozyq oıly, bilimdi tulǵalary. Olar shyn máninde óz ultynyń bolashaǵy úshin basyn qurbandyqqa shalǵandar.
– Shyntýaıtynda, biz Eýropa halqy sııaqty qalyptasa qoıǵan joq edik. Olar júrip ótken jolmen júrgen joqpyz. Alash balasy qynadaı qyrylyp jatqanda qanattas jaıylǵan, qońsy otyrǵan ózge jurttyń bizge jany ashysa ashyǵan shyǵar, biraq ara túsýge qaýqary joq edi, – deıdi oblystyq muraǵattyń muraǵatshysy Talapker Ýálıev.
Birneshe jylǵa jalǵasqan asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrginnen keıin Alash balasy oısyraı azaıyp, kemip qaldy. Eger tarıhtyń osy bir tar soqpaǵynan aman ótkende, qazirgi qazaqtyń sany qansha bolar edi. Sany ǵana emes, ultymyzdyń ozyq oıly, talantty urpaǵynan taraǵan qanshama jetkinshek jer basyp júrmes pe edi. Tek soǵan jetkizbedi ǵoı.
Keńes ókimetiniń astyrtyn saıasaty kúshti boldy. Ol júıe ulttyq ıntellıgensııany shópteı qyrqa shaýyp, tipti tamyryna deıin otap qurtyp otyrdy. О́ıtkeni ózgeshe oı, tyń pikir aıtyp, el uıytqysy sanalatyn, ult bolashaǵyn oılaıtyn arystarymyzdan qutylýǵa tyrysty. Búgingi kúni biz sol el úshin qurban bolǵan, janyn qıǵan arystarymyzdy laıyqty baǵalaı alyp júrmiz be? Olardyń esimderin keıingi jas urpaqtyń jadynda qalaıtyndaı etip, asyl murattaryn, izgi armandaryn ónege, mysalǵa aınaldyra aldyq pa? Shyn máninde eli men jerin, Otanyn súıe bilýdiń naqty mysaly osy emes pe. Oblys ortalyǵynda Alash úshin qurban bolǵan Ahmet Baıtursynovtyń kóshesi qandaı dep bir adam oılandy ma eken? Qamys pen qýraı basqan, joly tozyp bitken sholaq kóshe. Tipti onyń qaı jerde ornalasqanyn qala turǵyndarynyń kópshiligi bile bermeıdi. Arýaǵynan uıat tipti. Esesine Kókshetaý qalasynda bar bolǵany jol-jónekeı qyryq mınýt qana bolǵan Valerıan Kýıbyshevtyń kóshesin qarańyz. Mine, osyndaı soraqylyqty oılaǵanda janyń túrshigedi. Sonda bizdiń namysymyz qaıda? Tipti kúni keshege deıin «Myrzajan» dep álpeshtep, Mırzoıandy da qurmettedik-aý. Tarıhtyń aqtańdaqtary ashylǵan kezde qap túbinde jatpaıtyn ashy shyndyq menmundalap bas kóterdi. Qazirgi kúni sol Mırzoıannyń Qazaqstanda «halyq jaýlaryn» kóbirek tabý úshin qosymsha jospar suraǵany belgili bolyp otyr. Biz osy qýǵyn-súrginniń qasiretin bezbendep, naqty saıası baǵasyn bere almaı kelemiz.
Oblystyq prokýratýranyń derekterine qaraǵanda, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda aqtalý jónindegi qujat alý úshin ótinish berýshiler qatary óte kóp bolǵan eken. Qazir azaıypty. Onyń ózindik sebepteri bar. Kóp adamdar aqtaldy, endi birazy jastary kelip qaıtys boldy jáne shetelderge ketip jatqandar bar. Burnaǵy jyldary aqtalý máselesimen aryzdanyp kelgender 80 adam. Negizinen aqtalý týraly ótinishpen keletinder – polıaktar, cheshender men ıngýshtar, nemister, taǵy da basqa keńes zamanynda Qazaqstanǵa kúshtep jer aýdarylǵan ulttardyń ókilderi. Munyń sebebi nede? Bizdińshe, munyń birneshe sebebi bar. Aldymen saıası qýǵyn-súrgin qurbany atanyp, aqtalý úshin jer aýdarylǵany nemese túrmege qamaǵany týraly qujat kóshirmesi bolýy qajet. Al qazaqtardy jer aýdarǵanda Sibirge, ıaǵnı basqa óńirlerge jiberdi jáne olardyń balalary aǵaıyn-týystyń qolynda qalǵandyqtan, qamqorshysyz bolmady. Taǵy bir sebep, sol qıyn-qystaý zamanda «halyq jaýynyń» balasy, ne týysy atanbas úshin tekterin ózgertip alatyndar da az bolǵan joq. 30-jyldardyń basyndaǵy asharshylyqtan qanshama qazaq qaıtys boldy, qanshasy basqa jaqqa jer aýyp ketti. О́kinishke qaraı, sol ýaqytta bul týraly qujattama júrgizilmegen jáne eshqandaı málimetter saqtalmaǵan. Ashtyqtan qansha adam qaza tapqany áli kúnge deıin naqty belgisiz bolyp qalyp otyr.
Búginde soǵys ardagerlerin este saqtaý úshin shyǵarylyp jatqan «Zerde» kitaby sııaqty, saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn este saqtaýǵa arnalǵan, olardyń aty-jóni men qysqasha ómirderegi berilgen kóp tomdyq jınaq shyǵarsaq qalaı bolar edi. О́kinishke qaraı, búgingi kúni mıllıondaǵan adamdy sharpyǵan ótken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq tarıhymyzda jalpylama óli sıfrlarmen ǵana berilip júr. Jazyqsyz sotty bolyp atylǵan, jer aýdarylǵan tulǵalarymyz ben ashtyqtan qaza tapqandardyń aty-jónderi, kim ekendikteri jaıynda áli kúnge deıin tolyqqandy málimetter joq. Al myńdaǵan, mıllıondaǵan qarapaıym adamdardyń esimderin de, ómirderekterin de bilmeımiz. Munyń ózi arnaıy zertteýdi, kóp eńbektenýdi, muraǵattardy aqtarýdy qajet etedi.
Irgedegi Omby men Qorǵannyń (Reseı), áridegi úlken qalalardyń muraǵattaryn aqtarsa, qanshama málimetter tunyp tur-aý. Mine, osynyń barlyǵy jınalyp kelgende Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrginniń anyq, naqty beınesin kórsetip berer edi.
– Búgingi kúni Alash ardaqtylary armandaǵan táýelsizdikke qol jetkizdik. Endi ótken ótti, ony qaıta qazbalaýdyń qajeti joq deýge bolar edi, dese de, tarıhty bilmeı alǵa jyljýdyń múmkin emestigin, ótken qatelikterden sabaq alý qajettigin, azattyq úshin alysqan ardaqtylarymyzdy el esinde saqtaý kerektigin esten shyǵarmaǵanymyz jón. Alash kósemderiniń esimderi áli kúnge deıin tolyq ardaqtaldy dep aıta almaımyz, – deıdi Talapker Ýálıev, – quzyrly organǵa 4 mıllıondaı aryz jazylǵan eken. Sondyqtan mundaı jaǵdaı endi eshqashan qaıtalanbasyn desek, onda adamdardy jansyz tetikke emes, oıly, sezimdi, óz kózqarasy bar bilimdi de bilikti jeke tulǵaǵa aınaldyrýǵa baǵdar ustaýymyz qajet. Máselen, olardyń bári jeke tulǵalar boldy. О́z oılary, kózqarastary bar, sol tustaǵy keńestik birtekti qalypqa syımaıtyn azamattar edi. Mine, sondyqtan da, olar kommýnıstik júıeniń halyqqa ıgilik emes, baqytsyzdyq ákeletinin bilip qarsy shyqty. Olar Qazaq eliniń táýelsiz álemdik qoǵamdastyqta óz orny bar, órkenıetti memleket bolýyn ańsady.
Atbasardyń shetinde asharshylyq kezinde qaza tapqandardyń zıraty bar. Syrty qorshalmaǵan, aıaqasty bolyp jatyr. Osyndaı asharshylyq qurbandarynyń qorymdary jer-jerde kezdesedi. Solardy anyqtap, syrtyn qorshap, asharshylyq qurbandary jatyr dep eskertkish taqta ornatsa durys bolar edi.
Aqmola oblysy