Bıyl alash mesenaty, stalındik qýǵyn-súrgin qurbany Muhamedhan Seıtqulovtyń dúnıege kelgenine 150 jyl tolady.
HH ǵasyrdaǵy stalındik zulmat qazaqtyń talaı áýletin shattyǵynan aıyryp, shańyraǵyn ortasyna túsirdi. Urpaqtarynyń júregine óshpesteı syzat salyp, jandaryn jaralady. Áýlet bolǵanda, qandaı áýletter edi. Tekti áýletter edi. Bir ǵana Muhamedhanovtar áýletin (ákeli-balaly Muhamedhan Seıitqulov jáne Qaıym Muhamedhanov) alyp qaralyqshy. Áke men bala ne qııametti keshpedi, ne azapty kórmedi?!
Belgili abaıtanýshy, qazaqtyń asa iri ǵalymy Qaıym Muhamedhanovtyń uly Abaıdyń shákirtterin zerttegeni úshin qýǵyn-súrgin kórip, abaqtyǵa qamalyp, azap shekkeni jaıynda buǵan deıin az aıtylyp, az jazylǵan joq. Sol sebepti biz dara tulǵanyń ákesi, 1937 jyly jazyqsyz atylǵan Muhamedhan Seıitqulov týraly az-kem sóz qozǵasaq deımiz.
Qazaq basylymdarynyń demeýshisi
Muhamedhan Seıitqulov týrasyndaǵy áńgimeni bastamas buryn áýeli Qaıym Muhamedhanovtyń ákesi jaıyndaǵy esteligine qulaq túrsek. «Ákem Muhamedhan zamanyna saı kózi ashyq, saýatty adam edi. Boıyna bitken kisiliginiń arqasy shyǵar, erteden uly Abaı tóńiregimen aralas-quralas bolǵan. Bergi tóńkeris kezinde Semeıde shyǵa bastaǵan Alash úni «Saryarqa» gazeti men Júsipbek pen Muhtar shyǵarǵan «Abaı» jýrnalyna qazirgi tilmen aıtqanda, mesenat retinde demeýshilik kórsetýi sol uly aqynnyń ónege-tárbıesi emes dep kim aıtady?! Ákem qoıyn dápterine búgin ana gazetke pálen som, myna jýrnalǵa túgen som kómek jasadym dep tirkep qoıady eken. 1937 jyly álgi dápter ózimen birge tárkilenip, qamaýǵa alyndy.
Teginde ákem 1870 jylǵy, ıaǵnı Álekeńmen, Alash kósemi Álıhan Bókeıhanovpen túıdeı qurdas. Álekeń 1938 jyldyń mamyr aıynda, al onyń qurdasy, joldasy Muhamedhan 1937 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda atylǵan. Bul jaza ol qamaýǵa alynǵan soń nebári bir apta ishinde oryndalǵan. Al bizge ol kezde ol on jylǵa sottaldy degen habar tıgen-di. Negizgi shyndyqty elimiz táýelsizdik alǵan soń, arada 55 jyl ótkennen keıin ǵana bildik qoı. Munyń ózi bergi áńgime. Al ákem aıtqan arǵy áńgimeler tómendegideı. «Tóńkeris bolǵan jyly sen aıaǵyńdy endi ǵana basqan sábı bolatynsyń. Sonda Semeıge Álekeńniń kelgeni erekshe saltanatty jaǵdaıǵa ulasyp edi. Búkil qazaq qaýymy úlken qýanyshpen ony hannan kem qarsy alǵan joq. Shyndyǵynda, Álekeń ult kósemi edi ǵoı. Muny endi, sol shaqta Sultanmahmut ta kelistirip jyrlady emes pe?! Ahań men Jaqań – Ahmet pen Mirjaqypty aıtamyn, sondaı-aq Maǵjan men osy Sultanmahmuttar Álekeńniń qasynan tabylatyn. Bizdiń úıde qona jatyp áńgime-dúken quratyn, sóıtip el bolashaǵyn alystan boljaıtyn sol ulylardyń sen tizesinde otyryp óstiń ǵoı, shyraǵym! Sony umytpa!» deıtin ákem jaryqtyq.
Bizdiń úı onda Muhańnyń uly aqyn týraly uly epopeıasynan qalyń oqyrmanǵa belgili ataqty Tinibaı meshitiniń irgesinde edi. Iá, maqtandy deme, qaraǵym, sol eńseli shatyrly úıde kimder bolmaǵan deseńshi! Aıtalyq: Shákárim, Kókbaı, Turaǵul bolyp bul tizim jalǵasa beredi. Aldyńǵy aǵalardyń asyl júzderi esimde emis-emis saqtalsa, keıingilerdi eseıip qalǵanda kórgendikten bári de este...» dep jazady ǵalym óziniń esteliginde.
Iá, ózderińiz de baıqap otyrǵandaı, Muhamedhan Seıitqulov alash qaıratkerlerimen ıdeıalas, pikirles sol zamandaǵy ozyq oıly azamattardyń biregeıi bolǵan. Uly Abaıdan bastap, Álıhan Bókeıhanuly, Muhtar Áýezov, Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Muhamedjan Tynyshpaev, Halel Ǵabbasov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Ydyrys Mustambaev, Sábıt Dónentaev sekildi tulǵalar osy shańyraqta jıi bas qosyp, qazaqtyń keleshegine qatysty oılaryn ortaǵa salǵan. Qazaqtyń úlken jazýshysy Muhtar Áýezov te Muhamedhan Seıitqulovpen aǵa-ini retinde syılasqan. Osy shańyraqqa Muhańmen birge Júsipbek Aımaýytov, Isa Baızaqov, Ámire Qashaýbaev, Álmaǵambet sekildi zamandastary da kelip, «Eńlik-Kebek», «Qarakóz», «Báıbishe toqal», «El aǵasy» pesalaryn sahnaǵa ázirlegen. Demek, alǵashqy qazaq teatrynyń irgetasy osy úıde qalanǵan desek artyq aıtpaǵanymyz. M.Seıitqulov sol kezde shyqqan «Dala ýalaıaty» gazeti, «Aıqap», «Shora», «Abaı» jýrnaldary, «Qazaq», «Saryarqa», «Ýaqyt», «Tárjiman» basylymdaryn aldyryp, oqyp otyrǵan. Onyń úıindegi kitaphanasynyń tórinen Abaıdyń 1909 jyly shyqqan tuńǵysh jınaǵy, Shákárimniń 1912 jyly Semeıde basylǵan «Qalqaman-Mamyr», «Eńlik-Kebek», «Qazaq aınasy», «Túrik, qyrǵyz, qazaq hám hanlar shejiresi», «Musylmandyq kitaby» kitaptary, avtorlar quramynda Álıhan Bókeıhanuly da bolǵan, 1903 jyly jaryq kórgen «Qyrǵyz ólkesi» degen eńbegi de oryn alǵan. Osy dúnıeler bala Qaıymnyń sanasyn silkindirip, bilim kókjıegin keńeıtken. «Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Álıhan Bókeıhanulynyń eńbegin oqý arqyly men tuńǵysh ret óz halqymnyń shynaıy tarıhymen jáne mádenıetimen tanystym» deıdi Qaıym Muhamedhanov.
Mirjaqypty túrmeden bosatýǵa 2 myń som kepil bergen
Muhamedhan Seıitqulovtyń erekshe bir qasıeti, jomarttyǵy, keńpeıildiligi. 1911 jyly Mirjaqyp Dýlatov Semeıde abaqtyǵa qamalǵanda 2 myń som kóleminde kepildik salyp, tutqynnan bosatady. Taǵy birde Shákárim qajy qajylyqtan kelgennen keıin Semeıge aıaldaǵan saparynda osy shańyraqqa túsip, qalany aralaýǵa shyǵyp ketedi. О́zi ismer adam, onyń erekshe úlgidegi kıimin kórip: «Semeıge kelgen bu qaı sheteldik?» dep polıseıler ustap alyp, biraz áýre-sarsańǵa salypty. Sol kezde de bul kisi Shákárimniń janynan tabylyp, bosatyp alǵan eken. Osy tusta erekshe atap óter dúnıe, Shákárimniń kópke belgili jalǵyz sýreti de (keıinnen basqa sýretteri tabylǵan) osy úıde túsirilgen kórinedi.
(Tinibaı meshitiniń erterektegi kórinisi)
О́z zamanynda osylaısha zamandastarynyń zor qurmetine bólenip, Semeıdegi Tinibaı meshitinde ıslam dininen sabaq bergen, uly Abaı oqyǵan Ahmet Rıza meshitinde ımam qyzmetin atqarǵan Muhamedhan Seıitqulovty NKVD jendetteri 1937 jyly 24 qarashada tutqyndaıdy (urpaqtarynyń aıtýynsha, M.Seıitqulov 1921, 1928, 1932 jyldary da tutqyndalyp, múlki tárkilengen). 27 qarashada «Musylmandardyń keńes úkimetine qarsy tobynyń belsendi múshesi bolǵany úshin atý jazasyna kesiledi» degen úkim shyǵady da, 2 jeltoqsanda tún ishinde atylady.
Jerlengen jeri áli kúnge deıin belgisiz. Ákesi tutqyndalǵannan keıin Qaıym Muhamedhanov ta Pedagogıkalyq ınstıtýttan qýylady. Osy kezde oǵan Muhtar Áýezov qoldaý kórsetken desedi.
Muhamedhan Seıitqulov 1989 jyly 25 sáýirde KSRO Joǵary Keńesi prezıdýmynyń qaýlysymen aqtalady. Alash mesenatynyń nemeresi, Qaıym Muhamedhanovtyń qyzy Dına Muhamedhan atasynyń jerlengen ornyn áli de izdestirýin jalǵastyrýda. «Biz Máskeýge, arnaıy oryndarǵa hat jazdyq. Muhamedhan Seıitqulovtyń isi áýelde Máskeýde saqtalǵan. 1956 jyly Qazaq KSR-ine, Semeıge qaıtarylǵan. Menińshe, atamyzdy basqa da adamdarmen birge Semeı túrmesinde atqan, sodan keıin múrdesin basqa jaqqa alyp ketken. Qandy qol jendetter qujattardyń barlyǵyn joıyp jibergen. Iste áýelde atamyzdyń atylǵan jáne jerlengen jeri bolǵan sııaqty. Biraq ony qurtqan. Fotosy da saqtalmaǵan. Ádette atar aldynda fotoǵa túsiretin edi» deıdi tektiniń tuıaǵy.
Dına Muhamedhannyń aıtýynsha, Muhamedhan Seıitqul qamalǵan túrme (ornalasqan jeri – Semeıdiń ortalyq tusy) 300 jyl buryn Elızaveta patsha zamanynda salynǵan. Bul túrmege bir kezderi Fedor Dostaevskıı de, Álıhan Bókeıhanuly da, Ahmet Baıtursynuly da, Mirjaqyp Dýlatuly men Týraǵul Abaıuly da qamalǵan eken. «Kóne túrme 2019 jyly buzyldy dep estidim. Ne bolsa da, tarıhı ǵımaratty saqtaý kerek edi» deıdi D.Muhamedhan.
Túıin
Bıyl alash mesenaty, stalındik qýǵyn-súrgin qurbany Muhamedhan Seıtqulovtyń dúnıege kelgenine 150 jyl tolady. О́kinishke qaraı, dara tulǵa qyzmet etken Semeı shaharynda, jalpy, oblysta qaıratkerdi este qaldyratyn birde-bir belgi joq. Kóshe esimi de berilmegen. Bir súıingenimiz, nemeresi Dına Muhamedhannan alash mesenatynyń qurmetine Qaraǵandyda kóshe aty berilgenin estidik. Bary – osy.
Byltyr jýrnalıst, áriptesimiz Azamat Bıtan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa arnaıy hat jazǵan bolatyn. Hatta tulǵanyń 150 jyldyǵyna oraı oblysta (Semeı men О́skemen qalalarynda) kóshe attary berilse, Semeıdegi Tinibaı meshitiniń janyndaǵy M.Seıitqulovtyń burynǵy úıleriniń ornyna jáne mesenattyń týǵan jeri Kókentaýǵa eskertkish taqtalar qoıylsa degen usynystar aıtylǵan-dy.
Oryndy usynys oblys, Semeı qalasy ákimdigi tarapynan qoldaý tabady dep senemiz.
Semeı