Ǵylym – rýhanııattyń kózáınegi. Kez kelgen jaratylys jumbaǵynyń ishki astaryna úńilip, jan qupııasyn jaryqqa shyǵaratyn sana bıigindegi tolǵam. Alyp aqyl ıesi Abaı atamyz «adamnyń kóńili shyn meıirlense, bilim-ǵylymnyń ózi de adamǵa meıirlenip, tezirek qolǵa túsedi» dep tápsirleıdi.
Osy bir óristi sózdiń kóleńkesine tyǵylsańyz, aldyńyzdan aqtaban jol shyqqandaı asyǵa júrgińiz keledi. Barlyq ıgiliktiń ushar basynda ǵylymnyń turǵanyn ańdaısyz. Rasynda bıyl ál-Farabı men hakim Abaıdyń mereıtoıynyń qatar kelýi sút betindegi qaımaqtaı ýaqyt qazanynda qalqyp shyqqan ulttyń ińkár talabyn kórsetetindeı. Dáýir kelbetin danalyqpen boıaǵan ál-Farabı – kóshpeli qoǵamda týyp, órkenıet teorııasyn engizip, zamanaýı memleketterdiń negizin qalaýǵa tirek bolatyn mádenıetterdiń degdar bolmysyn túzip, Eýropadaǵy renessanstyń negizin qalaǵan adamzattyq óredegi tulǵa. Al «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady» dep alash arystarynyń sanasyn silkindirip, ulttyq oıanýdyń bastaýyna aınalǵan abyz Abaı da ǵasyrlar boıy kóz jazyp qalǵan sol qundylyqty qaıta qalpyna keltirý úshin janushyra hareket qylǵan dala danyshpany.
Osy eki alyptyń arasyn jalǵap jatqan myń jyldyqqa úńilip kórelikshi. Aǵaıynnyń alaýyzdyǵynan irgesi sógilip, tý-talaqaıy shyqqan Altyn Orda kezinen keıin bir buıymy bir elge mura bolǵan bilimpazdardyń elesi ǵana qaldy. Qazaq handyǵy shańyraq kótergen almaǵaıyp tusta Eýropada úlken ǵylymı jańalyqtar jasalyp, Amerıka qurlyǵy ashylyp jatty. Batys tehnologııalyq tóńkerister arqyly ǵylymnyń órisin keńeıtken kezde alapat apattardan kóz ashpaǵan uly dala kerýenge ilese almaı, kóshtiń sońynda qaldy. Aqylman aqyn bir ǵasyr buryn «shyǵysym batys bop ketti» degende osyny meńzegen bolar, bálkim. Mine, keshe ǵana jańa qurlyqtyń qarapaıym turǵyny Ilon Masktiń jeke kompanııasy ǵaryshqa qadam basty.
О́ıtkeni, órkenıetti elderde ǵalymdarǵa aıryqsha qurmet kórsetiledi, olardyń eńbegi joǵary baǵalanady. Memlekettiń ǵylymǵa degen kózqarasy onyń ishki jalpy ónimniń ǵylymdy damytýǵa bólinetin qarajatynyń paıyzdyq deńgeıimen ólshenedi desek, ǵylymǵa eń kóp qarajat bóletin Izraıl – 4,6%, Shvesııa – 4%, Japonııa – 3,4%, AQSh – 2,7%, Germanııa – 2,5%, Reseıde – 1,25% bolsa, Qazaqstanda bul kórsetkish nebári 0,13%-y ǵana eken. Halyqaralyq akademııalyq keńestiń uıǵarymy boıynsha memlekettiń ǵylym salasyna bóletin qarjysy ishki jalpy ónimniń 1,5 paıyzynan artyq bolsa ǵana ǵylym damıtyn kórinedi.
Osyǵan baılanysty bolsa kerek, Ulttyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jańa ahýalda bilim men ǵylym júıesin túbegeıli reformalaý qajettigin basa aıtty. Elimizde bul salaǵa bólinetin qarjynyń jetkiliksiz ekenin, sondyqtan 2025 jylǵa deıin bilimge bólinetin qarajattyń alty ese, ǵylymǵa bólinetin qarajattyń jeti ese ósetinin jetkizgen Prezıdent bilim oshaqtaryna qatysty bátýaly sóz aıtyp, baılamdy baǵdar berdi.
Alqaly jıynda aıtylǵan tilge qatysty tapsyrma da kókeıge qondy, kóńilden shyqty. Memlekettik tildi oqytýdyń tıimdiligin barynsha arttyrýǵa shaqyrǵan Q.Toqaev Eýropa elderiniń tájirıbesine nazar aýdara otyryp, Til komıtetin Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵyna ótkizýge sheshim qabyldady. Buryn aragidik aıtylyp júrgen jaıt edi, sheshimin tapqanyna qýanyp qaldyq. Rasynda tildi zertteıtin – ǵalymdar, oqytatyn – ustazdar, oqıtyn – stýdentter men mektep oqýshylary. Bulardyń bári Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quzyryna qaraıdy. Komıtettiń onomastıka, termınologııa, tipti latyn álipbıine qatysty jumystaryn da ǵalymdar atqarady. Sondyqtan til saıasatyn ǵylymı turǵyda paıymdap, júıeli júrgizý úshin bul sheshim mańyzdy qadam boldy dep esepteımiz.
Tilge qatysty aıtpaı ketýge bolmaıtyn máseleniń biri, Til týraly zańnyń 23-babynda «memlekettik tildi biliktilik talaptaryna sáıkes bilýi qajet kásipterdiń, mamandyqtardyń jáne laýazymdardyń tizbesi zańmen belgilenedi» delingen. Kez kelgen tildiń kósegesin qajettilik kógertetinin eskersek, osy tolǵaqty máseleniń túıini tarqasa, qazaq tili de ultaralyq tilge aınalar kún alys emes dep oılaımyz.
Ál-Farabı men Abaı jylynda álemdik keńistikke jol ashqan kemeńger tulǵalarymyzdyń sýretine qarap, súısinip otyra bermeı, ǵylym men bilimge den qoıý arqyly olardyń amanatyn júzege asyrǵanymyz abzal bolar.