Aıqyn baǵyt, týra jol

Onyń alǵashqysy Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq qaýymdastyqtyń Reseı bastaǵan, oǵan múshe jáne baqylaýshy mem­leketter basshylary túgel qatys­qan basqosýynda osy uıymnyń taǵ­dyry men talaıyna qatysty meı­linshe ashyq ári ádil aıtylǵan sózi boldy. Tikeleı efırde berilgen habar bolǵandyqtan, Qazaqstan Prezıdentiniń batyl pikirin onyń keıbir áriptesteriniń  asa jaqtyrmaı otyrǵandyǵy da anyq baıqalyp turdy. «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» deıdi halqymyz. Ashy da bolsa aqıqat pikir aıtyldy. Erteńinde kórshi eldiń baspasózi men áleýmettik jeli shýlap qoıa berdi. «Jel bolmasa shóptiń basy qımyldamaıtynyn» jaqsy biletin bizder osy joly jeldiń qaı jaqtan soqqanyn birden ańǵardyq. Mine, keshe ǵana «Komsomolskaıa pravda» gazetinde jarııalanǵan suhbatynda Qasym-Jomart Kemeluly álemdik aqparat júıesin taǵy da dúr silkintip, kúpti kóńilden shyqqan kóptegen suraqqa ózine tán baısaldylyqpen baıypty jaýap berdi. Biz ún qosýdy jón kórdik.

Kópten beri Reseı tarapy ashyq bolmasa da emeýrinmen aıtyp kele jatqan kúlbilteli máseleniń biri – irgetasy búginnen-aq solqyldap, qabyrǵasy qazirdiń ózinde qaqyrap turǵan Reseı men Belarýs Odaǵyna  Qazaqstannyń kirý múmkindiginiń jaı-kúıi. Qazaq Prezıdenti: «Bizdiń Reseı men Belarýstyń Odaqtyq memleketine qosylýǵa qatysty eshqandaı josparymyz joq», dep birden kesip aıtypty. Osymen áńgimeni toqtata salýǵa bolar edi, biraq ár nárseniń ara-jigin ajyrata sóıleýdi qalaıtyn Qasym-Jomart Kemeluly munyń ar jaǵynda taǵy basqa san salaly suraqtar jamyrap turǵandyqtan, TMD elderimen, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq, Ujymdyq qaýipsizdik shart uıymyna múshe elderdiń barlyǵymen ózara qurmet, syı­lastyq jáne yqpaldastyqqa negiz­delgen saıasat ustanatyndyǵyn qadap-qadap aıtypty.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýym­dastyqty qurý ıdeıasyn osydan shırek ǵasyr buryn Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan. Eger Tuńǵysh Prezıdentimizdiń sodan ber­gi aıtqan sózderin saralaıtyn bol­saq, sonyń bárinde derlik ol bul ekono­mıkalyq yqpaldastyqtyń ortaq taýar naryǵyn qurý men ózara ınvestısııa salýǵa negizdelgen qaýymdastyq ekendigine udaıy nazar aýdarýmen keldi. Elbasy saıasatynyń sabaqtastyǵyn ustanǵan Prezıdentimiz osy máselege qysqa da nusqa, eń bastysy – barsha qazaqstandyqtardyń kóńilinen shyǵatyndaı jaýap be­ripti. Erekshe rıza boldyq.

«Sybyrlaǵandy qudaı estimeı me» deıdi halqymyz. Qazaqstanǵa qyzǵanyshpen qaraıtyn keıbir «dos­tarymyz» eldegi qosarly bılik týraly da áńgime qozdatýmen keledi. Bul jóninde Elbasymyz da birneshe ret: «Qazaqstanda bir ǵana Prezıdent bar, ol – Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev. Ras, ol memleket taǵdyryna qatysty keleli máseleler boıynsha menimen aqyldasyp turady. Mundaı jaǵdaıda men aqyl-keńes qosýǵa ázirmin», degen bolatyn. Biraq dál osy taqyryptyń otyna maı quıýshylar áli de tolas­tar emes. Sondyqtan bul suraqqa da Prezıdent aıqyn jaýap beripti.

N.Á.Nazarbaev – táýelsiz Qazaq­stan­nyń negizin qalaǵan tarıhı tulǵa. Bul – búgingi jáne keıingi urpaq úshin buljymaıtyn aqıqat. О́tkenniń bárin mansuqtaǵandar Keńes Odaǵy sııaqty alyp ımperııalar taǵdyrynyń qalaı aıaqtalǵanyn óz kózimen kórdi. Endeshe, kezinde Ǵafý Qaıyrbekov aǵamyz: «Basqanyń patshasynyń bári jaqsy, nelikten bizdiń handar jaman bolǵan», dep aıtqandaı, biz de Qazaqstan degen kıeli Otanymyzdy qalyptaǵan memleket qurýshy tarıhı tulǵaǵa árqashan qurmetpen qaraýymyz kerek. Bul turǵydan kelgende «memleket qurýshy ákeler» uǵymyn alǵash qoldanysqa engizgen áride AQSh, beride Atatúrikti óz atasyndaı qurmetteýdi ómir saltyna aınaldyrǵan túrik baýyrlardan  úlgi alýymyz kerek. Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń jaýaby barshamyzdy osyǵan úndeıdi.

Qazaqstan – kópultty memleket. Jalpy, jer betinde bir ǵana ulttan quralǵan birde-bir el joq. Shyntýaıtyna kelgende, kópulttylyq – kez kelgen memlekettiń eń osal tusy. О́ıtkeni álemdegi daý-janjaldyń basym kópshiligi ult pen ulttyń, din men dinniń artyqshylyǵyn dáripteýden bastalady. Sondyqtan Qasym-Jomart Kemeluly kánigi dıplomat retinde Qazaqstanda qanshama kóp etnos bolsa da, halyqtyń birtutas ekendigin basyp aıtqan. Bizde «etnostyq azshylyqtyń» da, kópshiliktiń de joq ekendigine, barlyq ult ókilderiniń teń quqylylyǵyna erekshe nazar aýdarǵan. Shyndyǵynda bizdiń ıdeologter aldaǵy ýaqytta «kópultty» degen tezısten «birtutas memleket», «bir halyq» degen tujyrymǵa kóshýi kerek. Dál osy uǵymdardy ózin «Qazaqstan azamatymyn» dep sezinetin ár adamnyń sanasyna sińirý qajet. Eger biz muny qazaq halqynyń sany 70 paıyzdan asqan kezde aıtpasaq, qashan aıtamyz?!

Elbasymyz da kezinde óz suhbat­tarynda: «Bizdiń halqymyzdyń úles salmaǵy 70-80 paıyzdan asatyn kún alys emes, sonda bárimiz qazaqsha sóıleıtin bolamyz», dep talaı aıtqan bolatyn. Sol mejege táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵy qarsańynda keldik. Endi osy baǵyttan aınymaýymyz kerek.

Reseılik jýrnalıster qoıǵan suraqtardyń bir parasy orys ultynyń taǵdyryna, eldi mekender ataýynyń ózgertilýine qatysty shyǵypty.

Árıne, suraq qoıýshylar Qazaq­stan­nyń otarlanýy XIX ǵasyrdyń sońyna qaraı (Áýlıeata men Shymkent Chernıaevtiń qandy qyrǵyny negizinde tek 1864 jyly ǵana jaýlandy) aıaqtalǵanyn jaqsy biledi. Olar osydan nebári bir jarym ǵasyr buryn qazaq dalasynda oryssha ataýmen atalatyn birde-bir eldi meken bolmaǵanyn da ishi sezip tur. Áýeli patshalyq Reseı kezinde bastalyp, keıin KSRO «zor tabyspen» jalǵastyrǵan ozbyr saıasat negizinde babalarymyzdyń júzdegen jyldar boıy qalyptastyrǵan tarıhı ataýlary saıası syltaýlarmen ózgertildi. Áıtse de olar el jadynan óshken joq. Táýelsizdiktiń arqasynda solardyń kópshiligi baıyrǵy qalpyna keltirildi. Áli de bolsa seń buzylmaı, siresip turǵandary da joq emes. Olardy dál qazir jappaı ózgertsek, synyqqa syltaý izdep otyrǵandardyń qandaı qıturqy áreketke baratynyn ańǵarý qıyn emes. Endeshe Abaı atamyz aıtqandaı, árdaıym «aqyryn júrip, anyq basatyn» Qasym-Jomart Kemeluly zymııan suraqqa zııaly ja­ýap beripti. Taǵy da «bárekeldi» destik.

Reseılik jýrnalısterdiń Qyrym men Donbasqa qatysty suraǵynyń astarynda zil jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Prezıdentimiz mundaı boljamdy tek aram pıǵyldylar ǵana jasaıtynyn sóz astarynda aıtyp, suraq qoıýshyǵa «sary maıdan qyl sýyrǵandaı» qısyndy jaýap beripti.

Qazaq qoǵamynyń asyǵa kútip otyrǵan jaǵymdy jańalyǵynyń biri – latyn álipbıine kóshý. Áýelde qarqyndy bastalǵan bul úderistiń keıingi kezde baıaýlaı túskenine alańdaýshylyq bildirýshiler de bar ekenin ashyq aıtýymyz kerek. Kóp jumys atqaryldy. Álipbıdiń negizi qalandy. Tek 2-3 áriptiń tańbalanýynda ǵana pikirtalas bar. Onyń da ońdy joldary tabylǵan sııaqty. Sondyqtan ózi birneshe tilderdi erkin meńgerip, kún saıynǵy qyzmetinde birneshe álipbıdi qatar paıdalanatyn zııaly tulǵanyń latynǵa kóshýdi saıasattan emes, sıfrly tehnologııalar zamanynda qazaq tiliniń kommýnıkatıvtik aıasyn keńeıtip, álemdik aqparattyq júıege qosý úshin jasalatynyn jerine jetkize túsindirip berýi eki jaqtyń da kóńilinen shyǵady dep esepteımin.

Keıingi kezde keıbir reseılik saıasatkerler men jýrnalıster AQSh-tyń Qazaqstandaǵy qaıdaǵy bir mıftik «áskerı bazasy» týraly áńgimeni qozdatyp júr. Gazet tilshileri bul suraqty da aınalyp ótpepti.

Máseleniń jaı-japsaryn naqty biletin adam retinde bir aýyz túsindirme jasap ketkendi jón kórdim.

Osydan týra 10 jyl buryn, dálirek aıtsaq, 2010 jyldyń 20 maýsymynda Qazaqstan men AQSh arasynda Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa arnalǵan arnaıy júkti temir jol arqyly tasymaldaý úshin Aqtaý, Quryq porttaryn paıdalaný jóninde kelisimge qol qoıyldy. Birneshe taraptar maquldaǵan bul kelisimde mundaı júkti tasymaldaý úshin Qazaqstannan basqa Ázirbaıjan, О́zbekstan, Aýǵanstan sııaqty elderdiń qatysýy da qarastyrylǵan. Tipti kelisimniń bastapqy jobasy boıynsha júk Reseıdiń Ilesk qalasynan bas­taý alatyndyǵy kórsetilgen bolatyn, keıin olar bul pikirinen aınydy. Biraq qashanda bergen sertine berik Qazaqstan kelisimdi ratıfıkasııalady. Bar bolǵany osy. Barlyǵy búkil álem jurtshylyǵy aldynda jarııa túrde jasaldy.

Bul qujatta Qazaqstanda AQSh-tyń áskerı bazasyn salýǵa qatysty bir aýyz sóz bolmasa da, keıbir reseılik saıasatkerler, Solovev sııaqty atyshýly telejýrnalıster túımedeıdi túıedeı etip, aýzynan kóbigi shyqqansha kópirip, úlken daý-damaı týǵyzdy. Prezıdentimiz ekilene suraq qoıǵan tilshilerdiń ekpinin op-ońaı basyp, óte salmaqty jaýap beripti.

Jalpy, AQSh-pen ıadrolyq qarýsyz­dandyrý salasyndaǵy yntymaq­tas­tyqty 90-jyldardyń basynda Reseı Prezıdenti B.Elsın bastaǵan. Keıin 1994 jyly qarashada Býdapesht qa­la­syndaǵy úlken sammıtte Qazaqstan Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaev ıadrolyq qarý­dan óz erkimen bas tartyp, elimiz­di ıadrolyq qarýsyz memleket dep jarııa­lap, oǵan AQSh pen Reseı Prezı­dent­teri kepil retinde qol qoıǵan bolatyn. Sondyqtan kimniń ne degenine qara­mastan, Qazaqstan men AQSh-tyń ózara senim men yqpaldastyqqa negizdelgen qarym-qatynasy barlyq strategııalyq baǵytta aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beredi.

Reseı tarapynyń «búırekten sıraq shyǵaryp» júrgen taǵy bir máselesi – Almatydaǵy burynǵy obaǵa qarsy ıns­tıtýt bazasynda qurylǵan referens-laboratorııaǵa qatysty.

Reseıde obaǵa qarsy ondaǵan ıns­tıtýt pen laboratorııa áli kúnge deıin jumys isteıdi. Qazaqstandaǵy ınstıtýt ta 1949 jyly KSRO zamanynda qurylǵan. Osy ınstıtýt bazasynda AQSh-tyń qarjylaı kómegimen 2016 jyly referens-laboratorııa ashyldy. Bul – túgeldeı Qazaqstan menshigindegi jáne tek bizdiń eldiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligine ǵana baǵynatyn mekeme. Dál osy ınstıtýt COVID-19 indetimen kúres barysynda kóp jumys atqardy. Onyń jumysy halyqaralyq qaýymdastyq úshin (onyń ishinde Reseıge de) meılinshe ashyq. Onda qazir birde-bir amerıkalyq maman joq. Sóıte tura bul máseleni reseılik saıasatkerler (olardyń ishinde bizdiń depýtat áriptesterimiz de bar) «qajet jaǵdaıda» ýshyqtyryp otyrýǵa áýes. Sondyqtan suraq qoıylmasa da Qasym-Jomart Kemeluly bul máseleniń de aldyn alyp, basyn ashyp, tipti oǵan Reseı mamandaryn birlesip jumys isteýge shaqyrýy bul taqyryptaǵy daý-damaıǵa birjolata núkte qoıdy dep bilemin.

Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen bastap, Elbasymyz bizdiń elmen dostyq, áriptestik, yntymaqtastyq qarym-qatynas ornatýdy maqsat etken memleketterdiń bárine aıqara esik ashyp, barshasymen ózara senim men qurmetke negizdelgen saıasat ustandy. Sondyqtan saıasatta – sabaqtastyq, áleýmette – ádildik, ekonomıkada – órleýge negizdelgen Qasym-Jomart Kemelulynyń ustanǵan baǵyty – aıqyn, joly – týra. Memleket basshysynyń syndarly suhbatynan biz osyny túıdik.

Muhtar QUL-MUHAMMED,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy