Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy ult ádebıeti men mádenıetin jańa deńgeıge kóterýge tyń serpin beredi. Memleket basshysy atap ótkendeı, hakimniń mereıtoıy toılaý úshin emes, oı-órisimiz men tanym deńgeıimizdi keńeıtip, otandastarymyzdyń rýhanı turǵydan damýyna uıytqy bolmaq.
Abaıǵa bet burý, «ótkenniń arty, jańanyń basy edim» degen uly aqynnyń taǵylymyna tereń boılaý – búgingi kúnde úlken mańyzǵa ıe. Abaı – ulttyq bolmystyń aıqyn úlgisi. Abaı – dala danalarynyń barsha jaqsy qasıetteri men asyl muralaryn boıyna sińire otyryp, ult ádebıeti men mádenıetin hám qoǵamdyq oıdy baǵa jetpes qazynalarmen baıytqan dana da dara tulǵa. Abaı – adamzatqa ortaq tulǵa. Uly oıshyldyń shyǵarmalarynyń 30-dan astam tilge aýdarylyp, ómirsheń óleńderi men pálsapalyq oılary álemdik ádebıettiń altyn qoryna enýi bul sózimizge aıqyn dálel.
XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kıiz týyrlyqty qazaq halqy áleýmettik, rýhanı daǵdarysty bastan ótkerdi. Birinshiden, ol úsh ǵasyrǵa sozylǵan otarshyldyq qamytynyń buǵaýynan qarasha halyqtyń san zamandar boıy qalyptasqan jolynan jańyldy. Ekinshiden, bul kezeń aýyz ádebıetinen jazba ádebıetine kóshý kezeńine tuspa-tus keldi. Uly daladaǵy osyndaı oqıǵalar men ózgerister ultqa tutqa, urpaqqa tulǵa bolatyn aǵartýshylardyń shyǵýyna, ıakı olardyń kópshilik qaýymǵa ónege beretin aǵartýshylyq-demokratııalyq sıpatta qalam terbeýine túrtki boldy. Bul «myń ólip, myń tirilgen» ulttyń oıanýyna yqpal etti. El basyna kún týyp, er etigimen sý keshken qıyn-qystaý zamandar artta qaldy. Táýelsizdigimizdi aldyq, derbes memleket boldyq. Egemendiktiń eleń-alań kezinen beri aýqymdy ister eńserildi, eldiń eńsesi kóterildi. Ultty uıystyryp, álemniń damyǵan elderiniń kóshine ilesý úshin ne istemek kerek? Ol úshin Abaı ulaǵatyn tereńirek zerttep-zerdelemek kerek. Ol úshin Abaı murasy – Uly dala órkenıetiniń altyn tuǵyryna aınalýy qajet.
Prezıdent maqalasynda ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beıimdeý memlekettik mańyzy bar máselege aınalǵandyǵyn erekshe atap ótti. Sebebi sanany jańǵyrtý arqyly jańa myńjyldyqta elimizdiń tyń serpinmen damýyna jol ashylady. Bul turǵyda Abaı murasynyń tıgizer paıdasy eleýli bolmaq. Memleket basshysy atap ótkendeı uly aqynnyń oı-tujyrymdary barshamyzǵa qashanda rýhanı azyq, taýsylmas qazyna. Sanany jańǵyrtýda Abaıdyń ómirsheń shyǵarmalarynyń tıgizer yqpaly zor.
«Júregińniń túbine tereń boıla, men bir jumbaq adammyn ony da oıla» dep támsildegen Abaı týraly, onyń poezııasy jaıly az aıtylǵan joq. Dese de, búgin men bolashaqtyń altyn dińgegine aınalǵan oıshyldyń tulǵasyn tolyq tanyp úlgerdik deý asyǵystyq. Syry men jumbaǵyn ishine búkken shyǵarmalary áli de barshylyq. Bul onyń tym tereńdigin ańǵartsa kerek. Adamzattyń aqylmany eń aldymen ultyn sheksiz súıýdiń qandaı bolatynyn kórsetti. Synady, synaý arqyly ultynyń ósip-órkendegenin kózdedi. «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy. Birimizdi birimiz ańdyp, jaýlap, urlap, kirpik qaqtyrmaı otyrǵanymyz» deıdi hakim. Abaıdyń ereksheligi – nadandyqtyń ornyna bilimpazdyqty, taıtalastyń ornyna tatýlyqty, dańǵoılyqtyń ornyna danalyqty sińistirip, halqymyzdyń rýhanı qasıetterin pash etkendigi. Sebebi naǵyz qaıratker ǵana týǵan elin irgeli isterge bastap, orǵa jyǵatyn emes, órge bastaıtyn jol izdeıdi.
Shyndyǵynda da «Adamzattyń Abaıy» atanǵan aqynnyń ádebı murasy búgingi kúnde de, bolashaqta da óziniń máni men mańyzyn joımaıdy. Ol – ultymyzdyń rýhanı jańǵyrý jolyndaǵy temirqazyǵy hám shamshyraǵy ispetti.
Qazaq qyzdarynyń parasat mektebine aınalǵan Qyzdar ýnıversıtetinde Abaı Qunanbaıulynyń ádebı murasyn keńinen dáripteý maqsatynda birqatar sharalar qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, byltyrǵy oqý jylynan bastap ýnıversıtettiń oqý úderisine «Abaıtaný» kýrsy engizildi. Búginde bolashaq muǵalim mamandaryna abaıtanýdyń bastaýlary, aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyq joly oqytylýda. Keleshek pedagogter kýrs barysynda abaıtaný máseleleriniń damý baǵyttarymen, onyń aqyndyq mektebimen jáne hakimniń «Tolyq adam» fılosofııasymen tanysady. Osy oraıda, Qyzdar ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Rýda Zaıkenovanyń «Abaıtaný» atty oqýlyǵy da jaryq kórdi. Oqýlyqta Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyq joly búgingi abaıtaný ǵylymymen birtutas birlikte qarastyrylady. Sonymen qatar abaıtanýdyń bastaýlary, shyǵys, batys jáne orys ádebıetterimen baılanysy, ǵulama oıshyldyń ǵylym, bilim, óner, el bıleý, tarıh, qoǵamdyq qurylys, azamattyq kóńil kúı, tabıǵat kórinisi, fılosofııalyq shyǵarmalarynyń mán-maǵynasy men mańyzy túsindiriledi.
«Prezıdenttiń «Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi» degen sózinde tereń maǵyna bar. О́ıtkeni Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynǵan jalpy bilim beretin mekteptiń 9-10-11 synyptaryna arnalǵan «Abaıtaný» oqýlyǵy men ádistemelik «Muǵalim kitaby» oqý quralynyń avtory retinde men Abaı danalyǵyn jete meńgerý arqyly búkilálemdik gýmanıstik jáne ulttyq ólshemderdiń adam tulǵasyn qalyptastyrýdaǵy ornyn baǵamdap, qadirlep-qasterlep, ómirdi jáne adamzat qupııasyn tanýǵa bolatyndyǵyna senimdimin», dep paıymdy pikir bildiredi ǵalym Rýda Zaıkenova.
Sózimizdi tarıhshy, memleketshil azamat Darhan Qydyráliniń máıekti oıymen aıaqtaǵym kelip otyr: «Abaıdyń ónegesi qashanda ózekti. Bos maqtan úshin esepsiz shashylatyn túrli toı dúrmekti tyıyp, daraqylyqtan boıdy jıyp, qanaǵat pen qaıyrymdylyqty, ynsap pen parasattylyqty basshylyqqa alsaq, kisilik hám ulttyq qalpymyzǵa da jaqyndaı túser edik...»
Jandar ASAN