Qazaq ádebıetindegi tuńǵysh ǵarýz ólshemi

Jazba ádebıetimizdiń tarıhı júıesin túzip, ony 1) dindar dáýir; 2) dilmár dáýir dep eki kezeńge ajyratqan A.Baıtursynuly dindar dáýirge bergen sıpattamasynda «Moldalardan shyqqan jazý ádebıet dinge qyzmet qylsa da, tilge qyzmet qylmaǵan. Tildi ustartý, ádebıetti kúsheıtý, kórkeıtý ornyna, tildi buzǵan, azdyrǵan; qazaqtyń tutynǵan tilimen jazbaı, shyǵarýshylar: «Kitabı til», «Ádebı til» dep, noǵaı tilimen, ıakı sart tilimen jazǵan. Qazaqtyń tilinde basylǵan burynǵy shyǵarmalardy alyp qarasaq, qazaq tili bolmaı, qazaq pen noǵaı tiliniń aralasqan qoıyrtpaǵy bolyp shyǵady. Ol qoıyrtpaq til qojalar, moldalar shyǵarǵan sózderde ǵana emes, qazaq moldalarynyń shyǵarǵan sózderinde bar. Bul kemshilik eger de baspa kitaptar júzinde ǵana bolsa, bastyrǵan noǵaılar buzdy der edik, olaı emes, jazý solaı ekendigin qazaq moldalarynyń óz qolymen jazǵan jazýlary kórsetedi», deıdi.

Ǵulama ǵalymnyń «noǵaı tili», «sart tili» dep shartty atap otyrǵany Álisher Naýaılerdiń tili. Iаǵnı shaǵataı tili, dálirek aıtsaq, túrki halyqtaryna ortaq jazba ádebı til. Meıli tatar, noǵaı, ózbek bolsyn, aralarynda azdaǵan dıalektilik aıyrmalar bola tursa da, bul jazba ádebı tildiń sonaý «Qutty Bilik» dáýirinen jalǵasyp kele jatqan kórkemdik-estetıkalyq normalary, stıldik ózegi ortaq. Dindar dáýir ádebıetinde qazaq aqyndary óz shyǵarmalaryn «qazaqtyń tutynǵan tilinde jazbaı», ortaq jazba ádebı tildiń áserimen qazaq tilin alalaǵanymen, qazaq ádebıeti bul ortaq tilge, ortaq tildegi ádebı úrdiske tolyǵymen aýysyp ketken joq. Zertteýshi T.Tebegenov Ahańnyń paıym­daýlaryn negizge ala otyryp, bul dáýir shyǵarmalarynyń janrlyq sıpatyna qatysty «shyǵarmalardyń taqyryptyq-ıdeıalyq nysanasy, mazmuny adamgershilik-ımandylyq joly retinde usynyla otyryp, aqyndar halyq ádebıetiniń ejelden qalyptasqan kóńilge qonymdy, qulaqqa sińimdi túrlerin jańǵyrta jalǵastyra jyrlaǵan», deıdi. Demek, qaıtalaı aıt­saq, qazaq aqyny Shyǵystan nemese shy­ǵys­tyq úlgidegi túrkilik jazba ádebı dás­­túrden qashan da túrdi emes, maz­mun­­dy, taqyryptyq-ıdeıalyq baǵytty úlgi etip alady. Bul da bolsa, syrtqy yqpaldyń asa kúsheıgen kezinde de, aýyzsha ádebıet­ten bastaý alatyn tarıhı tamyrynan ajy­ra­maǵan ulttyq ádebıetimizdegi dástúr sabaq­tas­tyǵy beriktiginiń belgisi.

 Shyǵystyq áserden, shyǵystyq úlgi­de­gi Shaǵataı jazba ádebıetiniń yqpa­ly­nan ulttyq poezııamyzdyń uly belesi – Abaı shyǵarmashylyǵy da qur alaqan emes. Ásirese medresede oqyp júrgen jyl­darynda Shyǵys shaıyrlarynyń áıgi­li shyǵarmalarymen tanysqan jas Abaı taza shyǵystyq dástúrmen óleń ja­zýǵa da talpyndy. M.Áýezovtiń kór­setýinshe, Abaı Shyǵys aqyndary úlgi­sin­degi «Iýzı-Raýshan», «Fzýlı, Shámsı», «Álıfbı» sııaqty óleńderin 13 jas pen 18-19 jas arasynda jazǵan. Abaı shyǵar­ma­laryna qatysty zertteýlerden áli de bolsa tysqary qalyp kele jatqan shaǵa­taı úlgisindegi osy úsh óleńniń syrt­qy qurylymy men ishki mazmunyna qatys­ty qundy pikirlerdi taǵy da M.Áýezov eńbekterinen kezdestiremiz. «Osy ólende jáne budan keıingi eki óleńde de, Abaı ózinshe túrki tilindegi (sol kezdegi ádebıet tili dep sanalǵan) úlgide jazyp otyr. Biraq anyq, sol túrki sózi men osy óleń qatarynda keletin arab sózderi áldeqaıda kóp. О́leńniń ýázin yrǵaǵy da, jeke sóz­derdiń aıtylýy da kitap úlgisinde «nıgá», «shıgá» dep qazaqtyń «nege», «she­ge­di» degen sózderin kitapshalap, ádeıi bur­ma­laıdy. О́ıtkeni alyp otyrǵan óleń yr­ǵa­ǵy, rıtmniń ózi arabtan ıran, sha­ǵa­taı­ǵa jaıylǵan «ǵarýz» ólsheýiniń úlgisi. Bul – qazaq sııaqty elderdiń tiline, óleń qurylysyna múlde janaspaıtyn yrǵaq. Biraq ózderi ázerbaıjan, ózbek, túrikpen, tatar, qazaq sııaqty elderden shyǵyp, arǵy zamandar men bertin kez­der­degi arab, ıslam mádenıetiniń yq­pa­lyn kórgen klassık aqyndardyń kóbi óz halyqtarynyń tilderin burmalap jaza­tyn. Sol úlgi Naýaıda, Fızýlıda, taǵy basqa Abaı qadir­legen eski ózbek, ázer­baı­jan, tájik aqyn­­darynda kóp kezdesedi. О́zi shákirt, ózi bala aqyn Abaı solarǵa syrttaı boı uryp, alań­­syz elikteıdi», deıdi ǵalym «Iýzı-Raýshan» óleńine qatysty taldaýynda.

Máseleniń jaı-japsaryn jan-jaqty uǵyna túsý úshin ǵulama ǵalymnyń pikirin ádeıi toly­ǵyraq keltirip otyrmyz. Mańyzdysy sol, M.Áýezov oılary Abaı talpynystarynyń tarıhı sebepteri men dástúrli arnalaryna úńilip, asa mándi maǵlumattar beredi. Abaı osy óleńderi arqyly qazaq ádebıetine tuńǵysh ret «ǵarýz» ólshemin engizdi. Endeshe, aqynnyń shyǵystyq úlgidegi bul shyǵarmalary ult­tyq óleńimizdiń tarıhyndaǵy óreli quby­lys, ózgeshe izdenis ekeni daýsyz. Áde­bıetimizdiń tarıhynda Abaıǵa deıingi, Abaıdan keıingi dáýirlerde de shyǵystyq dástúrge eliktep, shaǵataılyq úlgige ish tart­qan aqyn-jyrshylar barshylyq. Alaı­da olardyń kópshiligi shyǵystyq úr­disten túrdi emes, mazmundy jáne ıdeıa­lyq baǵytty aldy. Al uly Abaı talpy­nys­tary tym bólek. Onyń shyǵysqa elik­te­ýi de erekshe. Abaı ózge aqyndardaı emes, shyǵystyq úlgiden mazmunmen birge túrdi de ıgerýge tyrysady. Bir kezderi parsynyń ataǵy jer jarǵan aqyndarymen óner básekesine túsip, solarmen boı te­ńes­­tirýge talpynǵan Júsip Balasaǵun, Ahmet Iúginekı, Horezmı, Qutyp, Naýaı, Fızýlı jáne t.s.s. túrki aqyndary ǵarýzdy (arýz) tańdaýǵa májbúr bolyp, osy ólshem­niń túrkilik úlgisin qalyptastyrsa, Abaı da qansha qıyn bolǵanymen, bul dástúr­diń qazaqtyń ulttyq poezııasyndaǵy tuń­ǵysh tájirıbesine bastama berdi. Árı­ne toǵyz ǵasyrdaı qoldanylsa da shart­ty­lyq sheńberinde ǵana qalyp, túrki óleńimen tolyq úılesim taba almaǵan ǵarýz ólsheminiń qazaq tilimen, óleń qury­ly­sy­men janaspasy ábden anyq. Sol sebepti de Abaı ǵarýzben jazylǵan shyǵys­tyq úlgi­degi óleńderinde sol dáýirde qazaq tili­ne qaraǵanda ǵarýz ólshemine áldeqaıda ıkemdelgen shaǵataı ádebı tiliniń stıline arqa súıeıdi.

«Iýzı-Raýshan» óleńiniń taǵy bir nazar aýdararlyq tusy – syrtqy qurylymy. Muhtar Áýezov aıtqandaı, bul úlgi qazaqqa jat, arab-parsy óleń úlgisi. Uıqas júıesi aaaá-aaaá-bbbá túrinde túzilgen, tórt tar­maqty úsh shýmaqtan turatyn bul úlginiń qazaqtyń halyqtyq óleń órneginde kezdese bermeıtini anyq. Endeshe, bul úlginiń tegin aqyn eliktep otyrǵan shyǵystyq úrdisten izdegen abzal. Jalpy, shyǵystyq úlgidegi klassıkalyq túrki poezııasynda eki tarmaq báıitterden quralǵan óleń túrlerinen ózge, tórt tarmaqtardan turatyn rýbaı, tuıyǵ, mýrabba, terbı-bend syndy óleń túrleri barshylyq. Bul túrler bir-birinen ózgeshelenedi. Máselen rýbaı men tuıyǵ qazaqtyń qara óleńi sekildi aaáa túrinde túzilip, bir ǵana tórt tarmaqtan tursa, mýrabba jáne terbı-bend túrleri eń azy 3, eń kóbi 7 tórt tarmaqty shýmaqtardan quralady. Abaıdyń joǵarydaǵy óleńi mýrabba óleń túrine keledi. Mýrabba uıqas júıesi aaaá-bbbá-vvvá túrinde túzilgen tórt tarmaq shýmaqtardan turatyn óleń túri. Abaı óleńiniń bar aıyrmashylyǵy – birinshi jáne ekinshi shýmaqtardyń alǵashqy úsh tarmaǵy ózara uıqasyp, aaaá-aaaá-bbbe túrinde qurylǵan. Alaıda bul asa aıqyn aıyrmashylyq emes. Ár tórt tarmaqtyń aldyńǵy úsh tarmaǵynyń jáne ár shýmaqtyń sońǵy tarmaqtarynyń ózara uıqasýy mýrabba óleńiniń basty belgisi sanalady. Bul túr shaǵataı jáne osman túrik shaıyrlarynyń shyǵarmalarynda keńinen qoldanylǵan.

Teginde, Abaıdyń shyǵys poetıkalyq dástúrimen baılanysy sóz bolǵanda, ondaǵy bar shyǵystyq belgini taza arab-parsy úlgisine telı berý ábestik. Bul oraıda súıenerge turarlyq salmaqty pikirler taǵy da M.Áýezov zertteýlerinde aıtylady. «Oǵan (Abaıǵa), – deıdi ǵulama ǵalym, – tilderi túsinikti eń jaqyn aqyndar bolǵandyqtan Naýaı, Fızýlı úlgisi kóp áser etedi. Jas shaǵynda sol aqyndar ózderine úlgi etken Fırdoýsı, Saǵdı, Qoja Hafız tárizdi uly klassıkterdiń eski ózbek tiline aýdarylyp, Abaıǵa sol aýdarma arqyly tanys bolýy kóńilge qonymdyraq kórinedi. Bul sońǵylardy Abaı bilgende «túrkishelengen aýdarmalardan bilý kerek». Iаǵnı Abaıdyń úlgi mektebi arab-parsylyq úrdis emes, sol úrdistiń yqpalynda qalyptasqan túrki klassıkalyq óleń dástúri. Bul dástúr túrki óleńi tarıhynda Qarahandar dáýirindegi «Qutty bilik», «Aqıqattar syıymen» bas­talyp, Altyn Orda dáýirinde Horezmı, Qutyp, Babyr-shah jáne Saıf Saraı syndy aqyndardyń shyǵarmashylyǵymen shyńdalyp, Naýaı, Fızýlı, Násımı, tipti, HVIII ǵasyrdaǵy Osman túrikteriniń Nádım, Baqı syndy shaıyrlary shyr­qaý shy­ńyna jetkizgen, kórkemdik zańdy­lyq­tary ortaq, birtutas poetıkalyq qubylys. Musylmansha hat tanyǵan jas Abaı osy aqyndardyń legine qosylmaqqa qulshyndy, dáýiriniń aldyńǵy qatarly óleń dástúriniń tórinen oryn teppekke talpyndy. Buǵan qosa, Áýezovshe aıtsaq, shaǵataı úlgisindegi úsh óleńi arqyly «ol buryn qazaq jazyp kórmegen óleńdik oqshaý túrdi qyzyqtap, tamashalady da». Bulardyń ishinde kólemi de, kórkemdik sıpaty da kúrdeliregi «Álıfbı» óleńi. Ár tarmaǵy arab álipbıiniń retine saı tizilgen bul óleń túri shyǵys poetıkasyndaǵy kúrdeli kórkemdik tásilden týǵan. Shyǵys aqyny óziniń sheberligin pash etpek úshin ártúrli kúrdeli kórkemdik tásilder arqy­ly eki jol báıitti myń qubyltyp, astaryna san alýan mazmun jasyrǵan. Bul kúr­deli kórkemdik tásilderdiń ishinde tarıh, mývashshah, menkýt, múhmel, t.s.s. tásilder arab álıfbıiniń grafıkalyq erekshelikterine negizdele qurylady. Máselen, tarıh – ár áriptiń ábjáttik reti­ne, ıaǵnı sandyq sıpatyna negizdele qury­la­d­y da, óleń báıittegi qandaı da bir sózdi quraǵan áripterdiń sandyq sıpaty báıit mazmunyna qatysty belgili bir jyldy nemese kezeńdi meńzeýi múmkin. Menkýt – biryńǵaı núkteli áripterden túzilgen maǵynaly óleń. Al múhmel bolsa, biryńǵaı núktesiz áripterden túzilgen báıit óleń. Mývashshah – báıit óleńniń tarmaq basy áripterin joǵarydan tómen qaraı belgili bir retpen nemese tártippen túzý tásili. Mývashshah eki túrli bolady. Birinshisinde, tarmaq basyndaǵy áripterdi joǵarydan tómen qaraı biriktirip oqyǵanda qandaı da bir adamnyń aty shyǵady. Al ekinshisi, Abaı óleńindegideı, álıfbıdiń retine saı túziledi. Iаǵnı Abaıdyń «Álıf-dek» óleńi asa kúrdeli tásilmen túzilgen mývashshah óleń. Bul eki aqynnyń biriniń qolynan kele bermeıtin, óleńniń ózgeshe úlgilerinen sanalady.

Shaǵataı ádebıetinde Naýaı, odan keıin HVIII ǵasyrdaǵy Osman túrik ádebıe­tinde Esrar Dádá (1748-1796) syndy aqyn­nyń shyǵarmashylyǵynda mývashshah óleń úlgileri kezdesedi. Abaı da «Álıf-dek» óleńi arqyly osy kúrdeli túrdi ıgerýge tyrysty. Aqynnyń bul izdenisi ózi eliktegen shaǵataı óleń dástúrin qanshalyqty erkin meńgergendigine dálel. Sondaı-aq belgili ǵalym Q.Jubanov aıt­qan­daı, «Abaıdyń túr izdeý ekpininiń kóp óskendigin kórsetedi».

Alaıda alǵashqy shyǵarmashylyq tájirı­besin ortaq túrki tilinen, shaǵataı dás­túrinen bastaǵan uly aqyn kóp uzamaı ana sútimen daryǵan halyqtyq ádebı til úlgisine, ulttyq ádebıet úrdisine oraldy. Ol osy úsh óleńnen keıin Shyǵys jurt­yna qonýdy toqtatqan. Abaı shyǵar­ma­shylyǵyndaǵy bul betburys ulttyq ádebıetimizdiń bolashaǵyn belgilegen asa irgeli qubylystardyń biri. Tipti ult­tyq ádebıet qana emes, sol kezeńdegi búkil túr­ki tildi elder ádebıetindegi ja­ńa­sha bir beles. Q.Jubanov ádebıet ta­rı­hyn­­da­ǵy Abaı shyǵarmashylyǵyn onymen tustas Zákı Ýálıdı, Shaıyqzada Basbıch, Chıha­býdtın Márjanı, Qaıým Nasırı, Myr­za Fatalı Ahýndov syndy túrki jur­tynyń tanymal tulǵalarymen salys­tyra kele, «Abaıdyń aqyndyǵyn, basqa qa­sıetterin bylaı qoıyp, tek ádebı tili­miz­di jasaýdaǵy eńbeginiń ózin ǵana alsaq ta, onda aqymyz ketetin túri joq. Onyń ústine Abaıdyń iri aqyn bol­ǵa­nyn, onyń óleńi bolsyn, qara sózi bolsyn, burynǵy halyq aqyndarynan da, shaǵataıshyl molda aqyndardan da aýyp shyǵyp, sony jol salǵanyn eskersek, Abaı beıneli aqyn ol kezde qazaqta ǵana emes, kórshi elderde de bolyp jarymaǵanyn kórý qıyn emes», deıdi.

Ras, Abaı dáýirinde ózge túrki ulys­ta­rynyń ádebıeti áli de bolsa shyǵystyq úrdistiń shyrmaýynan shyǵa qoımaǵan-dy. Hıýa handyǵynda ǵumyr keshken Mýqımı (1851-1903), Fýrqat (1858-1909), Ýbaıdýllah Salıh (1853-.....), t.s.s. aqyndar stıl turǵysynan klassıkalyq shaǵataı óleńine qaraǵanda ómir qubylystaryn shy­naıyraq sýrettegenimen, til men túrde sha­ǵataı úlgisinen asa almaǵan. XIX ǵa­sy­rdyń ekinshi jartysynda Orta Azııa musylman elderiniń mádenı ómirinde túbegeıli reformalar jasaý ıdeıasyn bastatqan «jádıdshildik» árekettiń ózi ádebıetke aıtarlyqtaı jańalyq ákelgen emes. Hıýa men Qoqandaǵy «jádıdshil» jyr­shylar óz óleńderinde kóneden kele jat­qan dástúrli taqyryptardy tol­ǵaý­men birge, dáýir talabyna saı tyń taqy­ryp­tardy ıgerýge tyryssa da óleńniń tili men túrine nazarǵa iligerlik jańalyq engizgen joq. Tipti Q.Jubanov aıtqandaı, «Abaıdaı jańashyl aqyn Orta Azııa bylaı tursyn – Reseı kúnshyǵysy ǵana emes, memleketti el – Túrkııada da kem bolǵan». HV ǵasyrdan beri Halıfat bıligin qolyna ustap, musylmandyq Shyǵys elderiniń kóshbastaýshysy bolǵan Osman túrik memleketi XIX ǵasyrda eski ımperııalyq qudiretinen aıyrylyp, damyǵan Batystyń yńǵaıyna yǵysa bastaǵany tarıhtan jaqsy málim. Mádenıet pen ádebıette Tanzımat dáýirin (1860-1896) bastaǵan Osman túrikterinde Shınnası (1826-1871), Zııa Pasha (1829-1890), Namyk Kemal (1840-1888) syndy aqyndar kóneden kele jatqan shyǵystyq úlgidegi klassıkalyq Dıýan ádebı dástúriniń qatań qalybyn buzyp, ádebıetke, ásirese óleń ónerine ja­ńashyl sıpat berýge tyrysqanmen, báribir kóne dástúrdiń sheńberinen shyǵa almady. О́leń ólsheminde áli de bolsa arýzdyń (ǵarýzdyń) aıqyn ústemdik qurýy, negizinen ǵazal, tárkıb-ı bánd, qyıta syndy klassıkalyq túrlerdiń keńirek qol­da­nylýy tanzımat dáýirindegi jańa­shyl­dyq jaı ánsheıin, kóneniń jalǵasy ǵana bol­ǵan­dyǵyn dáleldeıdi.

Abaı aqyndyǵy qazaq ádebıeti bele­si­nen asyp, jalpy túrki ádebıeti shyńynan boı kórsetkendeı. Abaı jazý-syzýy men ǵy­lymy ornyqqan mádenı qoǵamdardaǵy san alýan ádebı aǵymdardyń tartysynsyz-aq, teorııalyq bilimmen qarýlanǵan bilimpazdardyń syn-pikir, aqyl-keńesin estimeı-aq, Saryarqanyń tórinde otyryp, ulttyq óleńniń ólmes dástúrin qalyptastyryp, óshpes úlgisin jasady.

Abaı dáýiri jalǵyz qazaq qaýymy úshin ǵana emes, ısi musylman, Shyǵys el­­de­riniń tarıhyndaǵy asa aýyr da kúr­de­li kezeń edi. Jalpy alǵanda, XIX ǵa­syr­­dyń basty oqıǵasy – kári Azııanyń bóliske túsýi (fransýzdardyń Arabııany, aǵylshyndardyń Úndini, orystardyń Orta Azııany jaýlap alýy) kelesi ǵasyrdyń tolqyndy bolatynyn ańǵartyp ketti. О́ıtkeni atalǵan Azııa elderi jańa zamanǵa deıin álemge baǵdar berip, baǵyt siltep kelgen kóne rýhanııat oshaqtary, dástúrli qoǵam ortalyqtary bolatyn. Buǵan qosa Shyǵystyń alynbaǵan sońǵy qamalyndaı bolǵan Osman túrik qoǵamy da 1839 jyly 3 qarashada qabyldanǵan «Gúl Hane Hatt-ı Nýma-ıýný» atty memlekettik resmı jar­lyq arqyly qoǵam ómiriniń bar salasynda batystyq úlginiń ústemdigin moıyndap, jańa Batystyń aldynda kúırek kúı keshti. Shyǵys elderi taǵdyrynyń osynaý ortaq jelisi jasynda Shyǵys úrdisine, shaǵataı úlgisine eliktegen Abaıdyń eseıe kele Eýropa mádenıetine bet túzeýiniń tarıhı alǵyshartyn ázirlegen syńaıly. Bul dáýirde birneshe ǵasyrlar boıy arab, parsy, túrki musylman elderiniń má­de­nı birliginiń ortaq dińgegindeı bol­ǵan (árıne, dinnen keıingi) shyǵystyq ádebı dástúr de óziniń kóne dáýirlerdegi kórkemdik-estetıkalyq qunarynan aıyrylyp, tarıhı toqyraýdyń aldynda turdy. Endi, XIX ǵasyr Shyǵysynda Naýaı, Fızýlılar syndy jańashyl, jasampaz shaıyr­lar joq edi. Tek solardyń aıtqanyn qaıtalap, ádebı elikteýden asa almaı, qasań qaǵıdany buza almaǵan qalypshyl aqyn­dar ǵana boldy. Mine, júzdegen jyldar boıy adamzat balasynyń rýhanııat qazynasyna kórkem sózdiń san alýan kórikti úlgilerin qosqan shyǵystyq ádebı dástúr jańa dáýirde óziniń bar kórkemdik-este­tıkalyq múmkindigin sarqyp, dáýir tala­byna jaýap bere almas jadaǵaı kúı keshti. Abaıdyń shyǵystyq túrden bas tartýynyń negizgi sebepteriniń biri osynda dep bilemiz. Uly aqyn kónesi kúńgirt, bú­gini buldyr quldyraǵan kórkemdik salt­tyń endi ónege, úlgi bolmasyn der ke­zin­­de ańǵarǵandaı.

 Asyly, qandaı da bolmasyn, ádebı dástúrdiń tarıhy adam balasymen, qoǵam tarıhymen taǵdyrlas. Týady, túleıdi, ósedi jáne kúni jetkende quldyraıdy. Biraq iz-túzsiz joıylyp ketpeıdi. Shyǵys ádebı dástúri de múldem joıylyp ketken joq. О́zin qalyptastyrǵan ulttar men ulystardyń kórkemdik-estetıkalyq tanym áleminde óshpes tańbasyn qaldyrdy. Baǵytyn batysqa buryp, shyǵystyq úlgi­den boıyn aýlaq sala bastaǵan Abaı da odan birjola qol úzip ketken joq-ty. Ras, ol shyǵystyq túrden bas tartty. Biraq maz­munnan eshqashan ajyraǵan emes.

«Mysaly, Abaı­dyń «Bilimdiden shyq­qan sóz», «Kel­dik talaı jerge endi» óleń­­­derindegi shy­ǵ­­­ys­tyq óleń órnegi deı­­tinderdiń ózi ta­bıǵı týma qubylys qal­­pyna engen, sońy óleń órnegine aına­lyp kete beredi. Tipti ishki mazmuny ja­ǵynan Shyǵys klas­sık­te­rin­degi mahab­bat lı­rıkasyna jatatyn «Qor boldy janym» óleńiniń ózi óleń órnegi jaǵynan qazirgi zertteýshiler she­shen­dik sóz dep atap júrgen aralas býyn­dy óleńmen kómkerilgen qazaqy túrge bó­len­gen», deıdi belgili abaıtanýshy ǵalym M. Myrzah­me­tov.

 Al endi Abaıdaǵy shyǵystyq mazmun tikeleı arab pen parsydan emes, Qara­han­dar dáýiri, Altyn Orda kezeńi jáne shaǵataı dáýiri, túrkilik jazba ádebı dás­tú­rinen ulttyq poezııamyzǵa jeli jal­ǵas­tyrǵan óleń sózdiń ómirsheń ózegi. Aqyn­nyń, ásirese, mahabbat lırıkasy jáne fılosofııalyq oı tolǵamdarǵa toly óleń jyrlarynda kórinetin shy­ǵys­­tyq saryn – onyń shyǵarmalaryn shy­­ǵystyq úlgidegi túrki klassıkalyq poe­­zııasymen tarıhı jáne kórkemdik tur­ǵydan sabaqtastyryp jatqan basty belgi­ler­diń biri. Qoryta aıtqanda, Abaı óz shy­­ǵarmashylyǵynyń alǵashqy kezeńinde Shyǵys shaıyrlarynyń, onyń ishinde túrki tildi aqyndar qalyptastyrǵan úlgini usta­nyp, túrde de, mazmunda da, tipti, tilde de sol dástúrdi jalǵastyrýǵa umtyldy.

Ol shyǵystyq úlgidegi klassıkalyq óleń dástúrin syrttaı qyzyqtap, qur elikteýmen shektelgen emes. Abaı ózi úlgi tutqan óleń dástúriniń qyr-syryn asa jetik meńgergen kásibı aqyn deńgeıinde óleń túzedi. Buǵan dálel – aqynnyń «Iúzi-Raýshan» óleńiniń túrki arýzynyń bar qaǵıda sharttaryna saı túzilgen ólshem órnegi jáne «Álıf-bı» óleńiniń asa kúrdeli kórkemdik qurylymy. Abaı shyǵarmashylyǵynyń ekinshi kezeńinde shyǵystyq úlgiden bas tartyp, túrkilik ortaq jazba ádebı til men sol dáýirdegi klassıkalyq túrki óleńi arnasynan boıyn aýlaq salý arqyly jalǵyz qazaq ádebıeti ǵana emes, jalpy túrki jurtshylyǵynda jazba poezııa dástúriniń jańasha úlgisine bastama berdi. Endigi jerde Abaı poezııa tarıhynda Júsip Balasaǵun, Horezmı, Qutyp, Saıf-Saraı, Naýaı, Fızýlı, t.s.s. aqyndar shyǵarmashylyǵy arqyly jetken, ǵasyrlar boıy qaltqysyz qaǵıdamen túzilgen shyǵystyq óleń túrlerin daıyn qalypta almaı, olardy shyǵarmashylyq talǵammen túrlendirip, ózindik túrler týdyryp, óleń sózdiń ulttyq úlgisin qalyp­tas­tyrdy.

Qýanysh QABYKENULY,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty