Párýana Pırosmanı

Sonda qoıylǵan kóneleý qulpytastyń betinen «Jaratqan, Nıkolany jarylqaı gór» degen kómeski jazý shyǵypty. Kózi tirisinde kópshilik sýretshini erkeletip osylaı ataǵan eken. Árıne, bul esim-soıy uqsas ekinshi bireýdiń zıraty bolýy da múmkin. Grýzııanyń Mádenıet mınıstrligi janynan qurylǵan mártebeli komıssııa máseleniń mánisin anyqtaýǵa kirisip ketipti. Al ázirge arnaıy bilim almaı-aq beıneleý óneriniń bıigine kóterilgen talant ıesine tabynýshylar álgi beıit basyna aǵylýda. О́ıtkeni olar buǵan deıin qaıda qoıylǵany belgisiz bolyp kelgen qylqalam sheberiniń súıegi dál osy arada jatqanyna senimdi.  Derekteri men dáıekteri jetkilikti bolmaǵanymen aıtqan ýájderi kókeıge qonady. «Qashan joqqa shyǵarǵansha bul qabir Pırosmanıdiki!». Tek endi kóńildi kúpti etken júz kúdik júrek túk­pirindegi jarq etken jalǵyz úmittiń álsiz ǵana jaryǵyn óshirip tastamasa jarar edi.

Kahetııadaǵy Mırzanı eldi mekeninde qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelgen Nıkola qabyrǵasy qatpaı-aq taǵdyrdyń aýyr soqqysyna ushyraıdy. Segiz jasynda ákesinen, artynsha anasynan aıyrylyp jetim qalady. Sorly bala sodan kisi esiginde kiriptarlyqpen kún keshedi. Tek, Tıflıstegi fabrıkant Kalantarovtyń tabaldyryǵyn attaǵanda ǵana esin jıyp, eńsesin kótere bastaǵan. О́ıtkeni bul úıdegiler oǵan oń qabaqpen qarap óz uldaryndaı qylyp ósiredi. Oryssha, grýzınshe oqytyp saýatyn ashady. Beıneleý ónerine beıimdeıdi. О́nertanýshy Erast Kýznesov óziniń Máskeýde JZL serııasy boıynsha jaryq kórgen «Nıko Pırosmanı» atty ǵumyrnamalyq kitabynda onyń sýret salýǵa degen qushtarlyǵy erte oıanǵanyn, aq qaǵaz betindegi alǵashqy «shımaı-shatpaqtarymen-aq» aınalasyndaǵylardyń aýzyn ashtyryp, tań-tamasha qylǵanyn alǵa tartady.

Kezbe sýretshilerden kenep betin býyr­qanǵan boıaýlarmen bederleýdiń álippesin úırengen jas talapker shym-shytyryqqa toly shyǵarmashylyq jolǵa túskenin sezbeı qalady. Biraq arnaıy bilim alýǵa áleýmettik jaǵdaıy kelmeı, áýesqoılyq deńgeıde ár nárseniń basyn bir shalyp, júrip jatady. Tipti, ózi sııaqty ónerge talasy bar óren­dermen birlesip sýret sheberhanasyn da asha­dy. Alaıda ony ustaı almaı, jan-jaqqa tarap ketedi.

Sonymen qoıshy, jan baǵarlyq ja­laqy izdep temir jol jaqty jaǵalaıdy. Ja­syratyny joq, kondýktor bolyp jarytpaıdy. Ishteı qalamaǵan is qaıdan ilgeri bassyn. Kóńili qurǵyr kóktegini kókseıdi. Qııadaǵy qyranǵa qoly jetpeı, qoldaǵy qorazdy men­sinbeı biraz mı qatyrǵan soń jumystan shyǵyp tynady.

Qudaıǵa qaraǵan dostary aıaýshylyq bildirip oǵan sút lápkesin ashyp beredi. Sodan bul baıǵusqa shyr bitip, sharýasy shalqyp, qatarǵa qosylady. Saýdanyń jazylmaǵan zańy boıynsha satylatyn taýardy jarnamalaý kerek qoı. Mine, osy tusta Nıkonyń tabıǵı talanty kómekke keledi. Jalǵa alǵan jaman qujyrasynyń ishi-syrtyn kóldeneń jurttyń kózin súrindiretin kórkem sýrettermen toltyryp tastaıdy. Keıin bular baǵa jetpes baılyqqa aınalaryn kim bilgen?! Sondaǵy salǵandary – portretter, natıýrmorttar, jan-janýarlar... Taǵysyn taǵy kúndelikti tirshilik kórinisteri... Taqyryptyq turǵydan tańsyq dúnıelerdi tappaısyz. Oǵash oılar, tosyn kórkemdik sheshimderdiń shetine jete almaı áýrege túspeısiń.

Bázbir bilgishter talanttylardyń taǵdyry tańǵajaıyp oqıǵalarmen tańbalanýy kerek deıdi. Joq bolsa, jasaý qajet. Basymyzǵa ondaı baq qonbaǵan soń qaıdan bileıik. Bálkim shynymen de solaı shyǵar...

Búgingi áńgime arqaýyna aınalǵan Pıros­manıdiń artynda da qaptaǵan ańyz qaldy. Solardyń bireýin ǵana sóz eteıik.

Sol on toǵyzynshy ǵasyrdyń aıaq she­ninde-aq úlken mádenıet ortalyǵyna aınalyp úlgergen Tıflıske gastroldik saparmen fransýz ánshisi Margarıta de Sevr kelse kerek. Osy kezde qaltasyna qarjy túsip, ájeptáýir áldenip qalǵan Nıko da elmen birge erekshe konsertti tamashalamaı ma? Uzyn sózdiń qysqasy, áni men sáni kelisken álgi ánshige tula boıy tunǵan romantıka qııalı jigit ǵashyq bolyp qalady. Aıdaı sulý arýdy aspannan túsken perishtege teńeıdi. Parıjdiń pań qyzy buǵan moıyn bura qoımaıdy. Mahabbat muńy mazalaǵan tıflıstik myrza qaıtkende qaratý nıetimen Margo jatqan meımanhana aldyna eki-úsh arba gúl ákeledi. Kimge arnalǵanyn tamam el biledi. Bári bas shaıqap, tańdaı qaǵady. Shynymen de, mundaı márttikke ekiniń biri bara bermeıdi ǵoı. Ábden rıza bolǵan ásem bıkesh álgi jerde jomart júrekti jaısań gúrjiniń erninen súıipti deıdi.

Arada azǵantaı ýaqyt ótkende gastroli aıaqtalǵan Margo ǵaıyp bolady. Bar baılyǵyn mıllıon alqyzyl raýshanǵa jumsaǵan Nıko taqyr jerge otyrady. Sóıtip baıaǵy kedeılik kepti qaıta kıedi. Otqa kúıgen jyndy kóbe­lekteı opyq jegen párýana Pırosmanı ja­nyn jaralaǵan kúıiktiń kesirinen kúndiz kúl­ki­den, túnde uıqydan aıyrylady. Esesine esh­qashan umytylmaıtyn, ertegige bergisiz álde ótirik, álde ras áńgime keıipkeri bolyp el esinde qaldy.

Tbılısı turǵyndary tańǵa aıtyp ta­ýy­sa almaıtyn bul hıkaıa 1931 jyly orys­­tyń ataqty jazýshysy Konstantın Paýs­tovskııdiń qulaǵyna tıedi. Grýzııa astanasyna at shaldyrǵan qalamger jaıǵasqan meımanhanasynyń qabyrǵasyn aıshyqtaǵan Pırosmanı sýretterin kózimen kórgenin jazyp, joǵarydaǵy baıansyz mahabbat jaıynda jazady. Sekseninshi jyldary arqaly aqyn Andreı Voznesenskıı men kórnekti kompozıtor Raımond Paýls «Mıllıon alyh roz» degen keremet án jazdy. Ony ataǵy jer jarǵan Alla Pýgacheva oryndaǵanda alqalaǵan áleý­met ádemi áserge bólenetin.

Aıtpaqshy, 1969 jyly Lývrda Pıros­manıdiń shyǵarmalary qoıylǵanda Margarıta de Sevr kelip óziniń portretin kóripti. Son­daǵy túsken fotosýreti saqtalǵanyn ınternetten oqyp bildik. Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpegenin kórdik.

Taǵdyr tálkegin qoısańshy bul. О́lgennen keıin ǵana óshpes dańqqa bólengen Pırosmanı kózi tirisinde kóp qurmet kórmegen. Tıflıste tur­ǵan aǵaıyndy Ilıa jáne Kırıll Zda­nevıchter darynnyń eńbegin elep-eskermese, aqshalaryna sýretterin satyp alyp jı­namasa ol osylaısha tarıhta qalar ma edi, qalmas pa edi. Máselen, Ilıa Zdanevıch 1913 jyly «Kavkazskaıa rech» gazetine ma­qala jazyp, Máskeýde uıymdastyrylǵan fý­týrısterdiń «Nysana» atty kórmesine onyń úsh-tórt sýretin aparyp, kórermen nazaryna usynǵan. 1916 jyly aǵaly-inili ekeýi óz páterlerinde Pırosmanı jumys­tarynyń kórmesin ótkizgen. Muny kókiregi oıaý kópshilik Grýzııanyń mádenı ómirindegi qubylys retinde qabyldapty. Ile-shala grýzııalyq sýretshiler qoǵamy saıaq júristi sańlaqty jınalystaryna shaqyryp, ortalaryna tartqan. Qajetine jaratý úshin eptegen qarjy da bergen sııaqty. О́kinishke qaraı, Nıko bul mekemeniń esigin qaıta ashpaǵan.

О́miriniń aqyrǵy kezeńderinde erkin shy­ǵar­ma­shylyqpen shuǵyldanǵan Pıros­manı salǵan sýretterin sý tegin ońdy-soldy taratqan. Satylǵandary neken-saıaq qana. Onda da bir aıaq kójege, bir shólmek araq-sha­rapqa... Tas jarǵan talant tabysy tamaǵynan aspa­ǵany qandaı qa­siret deseńizshi... Beıneleý óne­rindegi prı­mıtıvızm (akademııalyq dıp­lomy barlar olarǵa muryn shúıirip qaraı­tyndaryn qaı­tersiń) baǵytyna jatatyn Pı­rosmanı týyndylaryn Zdanevıchterdiń Tbı­lısıdegi traktır­ler men dýhandardan tirnektep jınaǵany eriksiz qaıran qal­­dyrady. Bulardyń bári aq qaǵazǵa nemese sur kenepke emes, kádimgi ashanalarda dastarqan retinde paıdalanylatyn aq, qara tústi klenkalarǵa salynǵan. Ara-tura ju­qa qańyltyrdy qoldanǵan. Sýretshiniń 3 myńǵa tarta eńbeginiń eki júzdeıi ǵana sa­tylǵan. Anaý bir jyly jýrnalıstik saparmen Tbılısıge barǵanymyzda, Grýzııanyń óner tarıhy mýzeıinen olardyń birazymen tanys­qanymyzdy aıta ketkenniń artyqtyǵy bolmas.

Sakartvelonyń sańlaq perzenti qaıyr­shylyq halde qańǵyryp júrip ólgeni belgili. Artynan izder aǵaıyn-týmasy bol­maǵandyqtan, marqumyń máıitin aty-jónderi belgisiz jandar jatatyn molaǵa aparyp kóme salǵan. Endi mine jaǵymdy jańalyq estip jatyrmyz. Jaryqtyqtyń jany jaı tapqan jerdiń tabylǵanyna eleń etýimizdiń sebebi sol.