Qarashańyraq Qarsaqbaı

Josalydan Qarsaqbaıǵa temirjol tabany tartylǵanyna bıyl bir ǵasyr toldy...

Endi sanaýly kúnnen keıin Qarsaqbaıdyń alǵashqy qara mysy alynǵanyna 85 jyl bolady...

 

Josalydan Qarsaqbaıǵa temirjol tabany tartylǵanyna bıyl bir ǵasyr toldy...

Endi sanaýly kúnnen keıin Qarsaqbaıdyń alǵashqy qara mysy alynǵanyna 85 jyl bolady...

Tasqa basylǵan tarıh taǵylymy

Ulytaý-Jezqazǵan aımaǵynda b.d.d.

V ǵasyr shamasynda-aq kóne saq taıpa­lary metall óndirgen. Geredot jaz­bala­ryndaǵy derekter osyny dáıekteıdi.

Túgin tartsań maıy shyǵatyn quıqaly óńirdiń qazba baılyǵy otarshyl orystardy beıjaı qaldyrmady. XVI ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń ortasynan bastap-aq patshalyq Reseı úsh ǵasyrdan astam ýaqyt boıy elshileri arqyly qazynaly qazaq dalasyn egjeı-tegjeıli zerttep, mańyzdy málimetter jınady.  

Bizge birshama belgilisi – kópes Nıkon Ýshakov. 1846 jyly sáýirde qazaq dalasyna atbasyn burǵan ol sol jyldyń qarashasynda general-gýbernator P.Gor­sa­kovqa joldaǵan málimdemesinde Uly­taýdyń ońtústik-shyǵysyna qaraı 100 shaqyrym jerden mys kenin ashqandyǵyn baıandaıdy.

Bir jyldan soń taǵy eki jerden mys kenin tapqanyn habarlaıdy. Bar-joǵy bir jyldyń o jaq, bu jaǵynda Jezqazǵan jerinen tapqan ken kózderine «Pokrovsk», «Zlatoýsovsk», «Nıkolsk», «Krestodvıjensk», «Spassk» dep at qoıyp úlgergen N.Ýshakov olardyń qujattaryn Kókshetaý dýanynyń aǵa sultanyna tapsyrady.

1908 jyldyń kúzinde Jezqazǵan jerindegi alty mys ken orny men Baı­qońyrdaǵy kómir shahtalarynyń bas keńsesi Londonda ornalasqan «Atbasar mys ken oryndary» aksıonerlik qoǵamyna satylady. Al 1912 jyldyń jeltoqsan aıynda aksıonerlik qoǵam zaýyt salýǵa qaýly qabyldaıdy. Shyǵysynda ken shahtalary shoǵyrlanǵan Jezqazǵannyń, batysynda otyn kózi ornalasqan Baıqońyrdyń ortasyndaǵy Qarsaqbaıǵa qalaýy túsken aǵylshyndar jerdi jergilikti baılardan otyz jylǵa jalǵa alyp, 1913 jyly zaýyt qurylysyna kirisedi.

 

Daladaǵy dúbir

Aıazdy aqpan tóńkerisine aıylyn jımaǵan aǵylshyndardy qazanda qaı­talanǵany qatty alańdatqany anyq.

О́ıtkeni,   Ýaqytsha ókimettiń ornyna   «qyzyldar» kelgen edi. Úsh jyl áýrelenip ákelgen jabdyqtaryn aǵylshyndar tolyq ornatyp ta úlgermedi. Osylaı Qarsaqbaı memlekettiń menshigine ótti. Qazan tóńkerisinen keıin kásiporyndy Keńes ókimeti qalaı qalpyna keltirgeni tarıhtan málim. Tórt jyldaı (1920-1924 j.j.) qańtarýly turǵan zaýytty jedeldetip iske qosý maqsatynda 1925 jyly 10 maýsymda odaqtyq dárejedegi «Atbasartústimet» tresi quryldy.

Elektr qýaty qatarǵa qosyldy, ken baıytý bólimshesi men balqytý sehy babyna keltirildi. Josalydan Qarsaqbaıǵa tartylǵan temirjol Baıqońyr men Jezqazǵanǵa jalǵasty. Qýmola ózenin bógep, toǵan salý arqyly sýmen jabdyqtaý máselesi sheshildi. Jergilikti jerdiń múmkindigi bolmaǵandyqtan, mamandar syrttan shaqyryldy.

1928 jyly 16 qyrkúıekte balqytý peshi qyzdyrýǵa qoıyldy. 10 qazanda onyń qyzýy 1400 gradýsqa jetip, babyna kelgende shahta tıelip, toǵyz kúnnen keıin túngi 23 saǵatta alǵashqy mys balqymasy alyndy.

Qarsaqbaıdyń dańqty dastanynyń jarqyn betterin jazý dalany dúbirletken sol aıtýly kúnnen bastaldy.

1958 jyly 16 shildede Jezqazǵan ken basqarmasy men Qarsaqbaı mys zaýytynyń bazasynda Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınaty quryldy.

 

Kómeskilenbeıtin kórinister

Qasqa jolmen «Qaratóbeni» qap­taldaı kóterilgende, qarsy aldyńnan Qarsaqbaıdyń aqshańqan úıleri kórinedi.

Oń jaǵyńdaǵy zaýyt ǵımaraty oıpańda ornalasqanymen, kólegeılegen qyr-qyrattardan moınyn sozyp qozykósh jerden kózge shalynatyn qos murjasy kóńil túkpirindegi saǵynyshty qozdatyp, ótkendi eriksiz eske túsiredi.

Qarsaqbaıdyń tarıh qoınaýynda qalǵan, aıbyny asqaqtaǵan qýatty kezeńi kúni keshegideı kóz aldymda:

Qyzýy bet qaratpaıtyn qyzyljalqyn balqyma. Kıiz qalpaǵyn kelistire kıip, mańdaıynan ter monshaqtaǵan metallýrg.

Alaıda, Qarsaqbaıdyń basyna jet­pisinshi jyldardyń ortasynda qara bult úıirildi.

Maıtalman metallýrgterdiń barlyǵy derlik Jezqazǵanda jańadan qatarǵa qo­syl­ǵan mys qorytý zaýytyna aýysyp ketti.

Qarsaqbaıda qalǵan qaýymnyń «eki qolyna bir kúrek» taýyp berý kádimgideı kúrdeli máselege aınaldy. Zaýytqa jabylyp qalý qaýpi tóndi...

«Qarsaqbaıdyń kúni bitti!» degen qańqý sózdiń shyqqanyna da qyryq jylǵa jýyqtady. Qudaıǵa shúkir, qart Qarsaqbaı ázirge qajıtyn, kóshten qalatyn túri joq. Qaıta ýaqyt talabyna saı qaıta qurylyp, etek-jeńin jınap, «Qazaqmystyń» qajetin ótep otyr.

О́ndirisi órkendegen Úlken Jez­qazǵandy búginde alyp báıterekke teńesek, qart Qarsaqbaı onyń tereńge tartqan tamyry ispettes.

Tarıh synyna tótep bergen, seksen bestiń seńgirine shyqqansha nebir syndarly synaqty kórgen qarashańyraqty qutty qonysqa aınaldyrǵan qarsaqbaılyqtarǵa serik bolǵan senim seıilgen emes.

Kúni erteń «Beıneýden» bastalyp, batysqa qaraı bettegen temirjol tabany tóselgende mynaý búıirde jatqan «Balbyraýyn», anaý kókjıekpen qol­tyqtasqan «Keregetas» ken qoryn ıgerý qolǵa alynsa, bul óńirge úlken ózgerister ákeleri anyq.

 

Qarsaqbaı jáne Qadir

Qarsaqbaıdy kórgen saıyn Qadir aǵa erik­siz esime túsedi.

Uzaq jyl zaýyttyń tizginin ustaǵan, qarashańyraqty taǵdyr tálkegine qal­dyrmaı, sońǵy demi taýsylǵansha tolassyz ter tógip, eren eńbek sińirgen Mátkenovti aıtamyn. Qarsaqbaıǵa qa­tysty qumaryńdy qandyryp áńgime tıegin aǵytatyn Qadir aǵadaı adamdy áli kezdestirgen emespin.

Jaryqtyq jolymyz túsip Qarsaqbaıǵa kelip qalǵanymyzda tabıǵatyna tán baısaldylyqpen salıqaly sóz sabaq­taıtyn. Mol pishilgen poshymy qandaı edi?! Keńpeıildiliktiń, parasattylyqtyń samaly esip turatyn. Qarsaqbaıdyń keshegisin kókteı sholyp, búgingisin búkpesiz baıandap, keleshegine kemel oı júgirtkende tyńdaýshysyn tamsandyryp tastaıtyn.

Halqy da ony qatty qurmetteıtin. Jerlesteri zyr júgirip júrip, kózi ti­risinde-aq Qarsaqbaıdaǵy bir kóshege 1998 jyly onyń atyn alyp berdi. Ádette, basshynyń artynan abyroı ápermeıtin áńgime eretin edi, al mynandaı mereıge bólenip, kópshiliktiń qurmetine kenelý Mátkenovtiń ǵana mańdaıyna jazylǵanyn moıyndaýymyz kerek.

Qadir aǵanyń asqan adamgershiligi, qaıyrymdylyǵy men qarapaıymdylyǵyn qarsaqbaılyqtar kúni búginge deıin jyr ǵyp aıtady. Onyń keńsesinen eshkim eńsesi túsip shyqpaıtyn.

Qarsaqbaıdyń taǵdyry tarazy basyna tartylǵan tusta shaıqala bastaǵan qarashańyraqtyń qadirin ketirmeı saqtap qalǵan, ózine sengen bir qaýym eldiń arqasúıeri bolǵan onyń eren eńbegi áli tolyq baǵasyn alǵan joq dep oılaımyn.

 

Tulpardyń tuıaǵyn taı basar

Murat Mátkenov basqaratyn ká­siporynda qajyrly qımylymen qara­shańyraqty qutty qonysqa aınaldyrǵan jigittiń jaısańdary eńbek etedi.

Qazir qos murjadan kóterilgen túıeniń shýdasyndaı kókshýlan tútin kórinbese de, onyń tynys-tirshiligi toqtaǵan emes.

– Árıne, ákeıdiń orny bólek qoı. О́mir óz kezegimen ótip jatqanymen, onyń oısyraǵan orny báribir baıqalyp jatady. Keıde bir sharýanyń yńǵaıyn keltire almaı qatty qınalǵanymda ákeıdiń joqtyǵy sezilip qalady. Pendemiz ǵoı, aldyma kelgen adamǵa baıqamaı aýyrlaý sóz aıtyp qalsam, artynan «áttegen-aı!» dep ókinemin. Ol adam janyn tereń túsinetin. Biraq, ondaı qasıet bárimizge birdeı qaıdan buıyra bersin?! Ákeıdiń ǵumyry – men úshin ǵıbraty mol ómir mektebi.

Bul – metallýrgııalyq zaýyttyń tizginin ustap otyrǵan tulpardyń tuıaǵy, Qadir aǵanyń balasy Murattyń sózi.

– Ákesi sııaqty keń oılap, kemel pishedi. Uıymdastyrýǵa ıkemdi. Birde aımaǵymyzǵa abyroıly Ahat aqsaqal ákesiniń jatqan jerin qorshaýǵa qolushyn berýdi ótingende, sol jerdi baryp arnaıy kórgen Muqań: «Myna jerde biz bile bermeıtin talaı jaqsy men jaısań jatqan shyǵar. Olaı bolsa qorymdy tegis qorshaǵanymyz jón» dep, kópshiliktiń kóńilinen shyqqan kósheli usynys aıtty. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵynda Muqańnyń tikeleı uıytqy bolýymen, óz kúshimizben qarsaqbaılyq maıdangerlerge arnalǵan eskertkish ornatyp aldyq.

Bul – sanaly ǵumyrynyń qyryq jyldan astamyn kásiporynǵa qyzmet etýge arnaǵan ardager aǵamyz, zaýyt ká­sip­odaq komıtetiniń tóraǵasy Meıram Baıjanovtyń pikiri.

Toq eterine toqtalsaq, qarashańyraqtyń tirligi kópten kósh ilgeri bolmasa da, kóńil jabyrqaıtyndaı jaıy joq. О́ńirge shaq – óndirisi, «táýbe» deıtindeı turmysy bar.

 

Qanyshtanqalǵan bir belgi

Bir kezderi qazaqtan shyqqan bolashaq birinshi akademıktiń baspanasy bolǵan, búginde murajaıyna aınalǵan jalǵyz qabatty jataǵan úı janarǵa jyly ushyrap, Qanyshtyń kózindeı ádemi áser qaldyrady.

Jıyrmasynshy jyldardyń ekinshi jartysynyń basynda Atbasar tústi metaldar tresi geologııalyq barlaý bó­liminiń bastyǵy jáne bas geolog bolyp taǵaıyndalǵan Qanysh Sátbaev 1941 jylǵa deıin Qarsaqbaıda eńbek etip, Úlken Jezqazǵannyń irgetasyn qalap ketti.

Akademık Qanysh Sátbaevtyń mura­jaıyn qarsaqbaılyqtar qatty qasterleıdi. Bir basynda Qanyshtyń otbasy otyrǵan, kelesi basy keńsesi bolǵan bul ǵımarat jádigerlerdi jaıǵastyrýǵa oraılas qaıta qurylyp, kúrdeli jóndeýden ótkizilgen.

1968 jyly qazanda Qarsaqbaı zaýy­tynyń qara mysy alynǵanyna 40 jyl tolǵany toılanǵanda murajaıdyń alǵashqy kórermeni mereıtoıǵa kelgen qonaqtar boldy. Al, kelesi jyly sáýirde Qanyshtyń týǵan kúnine sáıkes saltanatty jaǵdaıda resmı túrde ashyldy.

Kelimdi-ketimdi qadirli qonaqtar qalaıda ýaqyt taýyp murajaıǵa soǵady. Bul jerde Elbasy Nursultan Nazarbaev ta bolǵan, qonaqkádege qoltańba qaldyrǵan. О́zimiz Qarsaqbaıǵa jolymyz túsken saıyn jańa kórgendeı ádemi áserge bólenemiz.

Murajaıdyń mańaıyndaǵy tal-terek aýlany jasyl jelekke malyndyrǵan. Týra tabaldyryqtyń tusynda, aýlaǵa kireberistegi bosaǵanyń boıynda Qanysh óz qolymen otyrǵyzǵan qaraǵash ózgelerinen oqshaý kórinedi.

Bolashaq ǵulama ǵalym osynda on bes jyl turǵan, on bes jyl jemisti qyzmet atqarǵan, keleshegine kerekti kóp derek jınaǵan. Munda uly tulǵanyń tabanynyń izi, alǵan deminiń taby qalǵan. Ondaǵy ár múliktiń ózindik taǵylymdy tarıhy bar. Eger olarǵa til bitse, talaı syr aq­tarylyp, talaı tarıh tarqatylar edi.

Jınaqy jeti bólme. Kirip barǵanda Qanyshtyń qabyrǵadaǵy úlken beınesi qasqaıa qarsy alady. Qarsaqbaıǵa qııaldyń qanatyna minip kelgen órimdeı jas jigit emes, elaǵasy atanǵan shaǵy. Baısaldy júzinen meıirim shýaǵy tógilgen. Jeke múlikteri osy bólmeden oryn alǵan. Elý jasynda syıǵa tartylǵan oqaly shapany da osynda.

О́miri men qyzmeti kelesi bólmedegi jádigerlerde órnektelgen. О́mirbaıany ózek bolǵan qundy qujattar tutas bir qabyrǵany alyp tur. Qanysh týraly ǵulamalar aıtqan pikirler kózge túsedi. Mynaý – emennen jasalǵan jazý ústeli. Úlken Jezqazǵannyń bederli bolashaǵyna joǵarǵy jaqtaǵylardyń kózin jetkizemin dep talaı tańdy osy ústeldiń basynda atyrǵan-aq shyǵar?! Sııasaýyty men qalamy sol qalpynda. Tún túndigin túrip baryp sál-pál myzǵyp alýǵa qısaıǵan ıesi jańa ǵana qoıǵandaı. Ústeldiń jıeginde shaqshasy tur.

Sodan keıingi shaǵyn bólmede Qanysh ashqan mıneraldar men jeke kolleksııasy shoǵyrlanǵan. Nebir ken qazbalarynyń qazyǵyn qaqqanda qaǵazǵa túsirgen syzý ústeli de sonda. Tórtinshi bólme akademıkpen qyzmettes bolǵandarǵa arnalǵan. Arasynan skvajınaǵa burǵy boılatqan qarapaıym qatardaǵy jumysshydan memleket qaıratkerine deıingi nebir jaqsylar men jaısańdardy jolyqtyrasyń.

Qarsaqbaı qalashyǵy men ondaǵy metallýrgııalyq zaýyttyń tarıhynan syr shertetin jádigerler besinshi bólmede. Altynshysy sonyń jalǵasy desek te bolady. Al, jetinshi bólmege óńirdiń búgingi tynys-tirshiliginen mol málimetter, dáıekti derekter beretin ekspozısııalar qoıylǵan. Zaýytty qalpyna keltirý kezeńinen bastap, búginge deıingi qadaý-qadaý belesi bederlengen.

Qanyshtyń kózindeı bolyp bizderge qalǵan bul murajaıda kimder bolmady deısiń?! Qonaqtar lebizin qaldyrǵan qalyń kitapty aqtara bastasań, bári andyzdap aldyńnan shyǵady. Ol – zańdy jalǵasyn tabatyn jylnama.

Álibek ÁBDIRASh,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy

syılyǵynyń laýreaty.

Qaraǵandy oblysy,

Ulytaý aýdany.

––––––––––––––––––––––

Sýretti túsirgen

Alına JUMAShEVA.