Mańyzdy mindetter oıdaǵydaı oryndalsyn

Keshe Aqordada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysy boldy. Onda Úkimettiń bıylǵy jyldyń 9 aıyndaǵy jumys qorytyndylary tyńdaldy.

 

«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qazaqstandyqtardyń eki-úsh býyny oryndaýǵa tıisti mańyzdy mindet. Álemniń barynsha damyǵan 30 eliniń qataryna ený joly ońaı emes, osyny árkim túsinýi kerek.

Nursultan NAZARBAEV.

Keshe Aqordada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysy boldy. Onda Úkimettiń bıylǵy jyldyń 9 aıyndaǵy jumys qorytyndylary tyńdaldy.

Premer-Mınıstr Serik Ahmetov elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jáne Úkimet jumysynyń negizgi nátıjeleri týraly baıandady.

«Bıylǵy jyly Úkimet óz jumysynda Sizdiń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­le­kettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyńyzda aıtylǵan negizgi mindetterdi iske asyrýǵa ba­sym­dyq berdi. Birinshi kezekte ekonomıkanyń turaq­ty ósimin qamtamasyz etý men jańa jumys oryn­daryn ashýǵa aıryqsha kóńil bólindi. Sizdiń tap­syrmańyz bo­ıynsha daǵdarysqa qarsy der kezinde qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda oń úrdis saqtalýda», dep bastady sózin Úkimet basshysy.

Búginde álem ekonomıkasy jahandyq daǵ­darystyń jaǵymsyz áserlerinen áli tolyq aıyǵa alǵan joq. Eýropa odaǵyndaǵy ekonomıkalyq re­sessııa, AQSh-taǵy fıskaldyq quldyraý táýe­kelderi, sonymen qatar, Qytaı men Reseı ekonomıkasynyń baıaýlaýy aıasyndaǵy jalǵasyp kele jatqan álemdik ekonomıkadaǵy turaqsyzdyq jaǵdaıy – osynyń bári Qazaqstan ekonomıkasyna da óz áserin tıgizeri aıqyn. Bul rette Qazaqstan Úkimeti keshendi josparlardy júzege asyra oty­ryp, atqarylǵan aýqymdy jumystardyń arqasynda ǵana turaqty ekonomıkalyq ósimge qol jetkizeri anyq. Osyǵan oraı, elimiz aǵymdaǵy jyly Elbasy júktegen mindetterdi júzege asyrý aıasynda bes baǵytqa basymdyq bergen eken. Premer-Mınıstr S.Ahmetov osy baǵyttarǵa jeke-jeke toqtaldy.

Birinshiden, ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly ornyqty ári uzaq merzimdi ekonomıkalyq ósimdi saqtaý. Bul baǵytta aǵymdaǵy jyly mem­lekettik ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrý jalǵasty. Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda birinshi jartyjyldyqta 34 joba iske qosyldy. Ondaǵy ınvestısııa 72 mlrd. teńgeni qurap, 2300 shamasynda turaqty jumys oryndary quryldy.

Basymdyq berilgen ekinshi baǵyt – áleýmettik jańǵyrtý jáne eńbek ónimdiligi. Bul rette «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn erekshe atap ótýge bolady.

Úshinshi basym baǵyt – tıimdi óńirlik damý. Buǵan oraı Úkimet shaǵyn qalalardy damytý baǵdarlamasyn ázirledi. Oǵan jalpy sany 1 mln. turǵyndy qamtıtyn 41 qala endi. Sondaı-aq, aýyl­dardy qaıta damytý kartasy maquldandy. «Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha aǵymdaǵy jyly 303 sýmen qamtý jáne sý taratý jobasy iske asyrylatyn bolady.

Tórtinshi basym baǵyt – memlekettik basqarý. Bul baǵytta memlekettik syńaıly sektor sýbek­tilerin úılestirýdiń alǵashqy kezeńi aıaqtaldy jáne memlekettikpen qatysty, jeke sektorǵa berýge jatatyn uıymdar tizimi anyqtaldy.

Besinshi basym baǵyt – óńirlik yqpaldastyq, ishki ekonomıkalyq yntymaqtastyqty jetildirý. Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý jóninde kelissózder júrgizýi aıaqtalýǵa jaqyn ekenin de aıta ketken jón.

Úkimet basshysy sondaı-aq, qolǵa alynǵan sharalardyń nátıjesinde elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý úderisi jaqsara túskenin atap ótti. «Aldyn-ala berilip otyrǵan baǵaǵa sáıkes, qańtar-qyrkúıek aralyǵyndaǵy eldiń ishki jalpy ónimi 5,7 paıyzǵa artty. Jyl qorytyndylary boıyn­sha 6 paıyz deńgeıinde ósim bolady dep kúti­lýde. Inflıasııa jyldyq kórsetkishte alǵan­da 5,4 paıyzǵa tómendedi. Negizgi kapıtalǵa quıyl­ǵan ınvestısııalar kólemi 7,9 paıyzǵa artty. Elimizdiń halyqaralyq rezervteri 90 mlrd. AQSh dollarynan astam kórsetkishti qurady. Jumys­syzdyq 5,2 paıyz deńgeıinde, halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy nomınaldyq tabys kólemi 8 aıdyń ishinde 9,2 paıyzǵa artty», dedi S.Ahmetov.

Prezıdent Úkimet basshysy Serik Ahmetovtiń, Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshevtiń, Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaevtyń, Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimovtiń, Pavlodar oblysynyń ákimi Erlan Arynnyń jáne Atyraý oblysynyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambetovtiń esepterin tyńdaǵannan keıin otyrys jumysyn qorytyndylady.

 

EKONOMIKANYŃ DAMÝY BIRQALYPTY

Dúnıe júzindegi, sondaı-aq kórshi memleketterdegi ekonomıkalyq daǵdarystyń teris yqpaly bizge de kesirin tıgizýde. Solaı bola tursa da Qazaqstan ekonomıkasynyń damýy birqalypty, turaqty dep aıtýǵa bolady, dep bastady Elbasy óziniń sózin. Úkimet osy qalyppen jumys istegeli bir jyl boldy. Bul jyl «Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrýdyń alǵashqy jyly bolyp otyr. Strategııanyń eń negizgi maqsaty – ekonomıkasy barynsha damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý ekenin bilesizder. Úkimet soǵan sáıkes eńbek etti dep aıta alamyz, sondyqtan bıylǵy atqarǵan jumystaryńyzǵa rahmet aıtamyz. Barlyq aımaqtar da, mınıstrlikter de, jalpy Úkimet te birshama tyndyrymdy eńbek etip jatyr.

Qazaqstan Prezıdenti óz sózinde Úkimet qyzmetiniń basym baǵyttary men onyń aldynda turǵan naqty mindetterge toqtalyp ótýmen qatar, memlekettik organdar jumysyna baǵasyn bere kelip, birqatar kemshilikter men áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterdi basqarýdaǵy olqylyqtardy kórsetip berdi. Qolymyz jetpeı nemese qatelikten jibergen kemshilikterimiz de kóp, deı kelip Elbasy birqatar syn-pikirlerin jáne alda turǵan mindetter týraly aıtyp ótti.

 

BAǴDARLAMALARDYŃ BAǴDARY QANDAI?

Eń aldymen biz qabyldanǵan baǵdarlamalardyń oryndalý barysyna toqtalýymyz kerek, dedi Nursultan Nazarbaev. Biz halyqqa qabyldanǵan baǵdarlamalardyń bári paıdaly ekenin, onyń oryndalýyna qajetti resýrstardyń bólinetindigin aıtyp otyramyz. Barlyq baǵdarlamalar da elimiz úshin mańyzdy. Biraq permanentti daǵdarys jaǵdaıynda bizge resýrstarymyzdy únemdeýge týra keledi. Sondyqtan biz keıbir nysandardy, keıbir keıinge qaldyrýǵa bolatyn baǵdarlamalardy qarjylandyrýdy toqtatamyz. Osydan ári Elbasy qarjylandyrýdy toqtatý tetikterine toqtaldy. Mem­lekettik satyp alý júıesi boıynsha bıýdjettik saıasatty ońtaılandyrý qajet. Úkimet eń aldymen bıýdjetti josparlaý men oryndaý sapasyn jaqsartýǵa nazar aýdarýy kerek. Atap aıtqanda, úsh jyldyq bıýdjet jobasy ákimdermen tıisti deńgeıde kelisilmegen, bul bıýdjettik baǵdarlamalardyń teńgerimsizdigine ákelip soǵýy múmkin. Bıýdjet tıisti aımaqtarmen kelisilip jasalýy kerek. Árıne, aımaqtar kórpeni ózine qaraı kólemdirek tartýǵa tyrysady. Biraq Úkimet olardyń talap-tileginiń qajettilikke qanshalyqty jaqyn ekenin anyqtaýy kerek.

Bıýdjettiń sapasyz oryndalyp jáne tolyqtaı ıgerilmeýi qalypty jaıǵa aınalyp otyr. Aldyn-ala boljamǵa qaraǵanda, ıgerilmegen qarajat kólemi búgingi kúni 150 mlrd. teńgege jetipti. Bıýdjettik jobalardyń dástúrge aınalǵan qymbattaýlaryna qarsy áreketter jasaý kerek. 2012 jyly jobalyq baǵalardyń qymbattaýy 40 mlrd. teńge bolǵan edi. Al bıylǵy jyly ol álden-aq 60 mlrd. teńgege jetip otyr. Osydan ári Prezıdent jobalyq-smetalyq qujattardy daıyndaý isin kúmándi bızneske aınaldyrýdyń joldary bar ekenin aıtty. Nursultan Ábishuly Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevqa naqty tapsyrma berip, osyndaı kúmándi fırmalardyń qyzmetinen bas tartyp, olarǵa aqsha aýdarýdy toqtatýdy talap etti. Odan ári Elbasy qurylysty júrgizetin merdigerdi tabý isindegi jymqyrý joldaryn da bilip otyrǵanyn jetkizdi. Aldymen konkýrsqa túsken 2 merdigerdiń jeńilgeni sotqa beredi, ol prosess aıaqtalǵansha eshqandaı jumys júrmeıdi, odan ári kelesi konkýrs bolyp, bul joly da alǵashqy oqıǵa qaıtalanyp, aqyr sońynda «ózderiniń» aqsha bólisetin «bir kóz» atty merdigeri ǵana qalady. Mundaı isterdi qaraıtyn sýdıalardy da sybaılas jemqorlardyń arasynda júr dep sanaýǵa bolady, dedi ol. Sondyqtan da úlken merdigerlerdi tabý isine oblystyń birinshi basshylary jaýapty bolsyn, al biz olardy túrli, orynsyz shaǵymdardan qorǵaýymyz kerek. Tenderdi komıssııanyń kózinshe utyp alǵan merdigerge tıisýge eshkimniń de haqy joq. Merdigerlerdi anyqtaýda túrli sarsańǵa salýdyń kesirinen baǵdarlamalar da oryndalmaıdy, bólingen qarajat ta ıgerilmeı jatady, nysandardyń jobalyq quny da artady, deı kelip, osy keleńsizdikterdi joıýdy Premer-Mınıstrge tapsyrdy. Odan ári Qarjy mınıstri B.Jámishevke qarjylyq tekserý-baqylaýshylardyń jetkilikti dárejede jumys istemeı, osyndaı istegi jymqyrýlardy áshkere qylmaıtyndyǵy úshin eskertý jasady. Oblys ákimderiniń de mundaı isterdi bilip tursa da qazir eshteńe aıtpaı, tynysh otyrǵandyǵyn synap ótti.

– Qýaty da, kólemi de birdeı eki nysannyń baǵasy eki túrli bolatynyna nege shúbá keltirmeısińder? – dedi Prezıdent. – Máselen, Aqmola oblysynda 1200 oryndyq mektep dál sondaı 900 oryndyq mektepten 219 mln. teńgege arzanǵa túsken. Aqtóbe oblysynda bir jylda salynǵan ekeýi de dál birdeı eki mekteptiń qundaryndaǵy aıyrmashylyq 130 mln. teńge bolǵan. Atyraý oblysyndaǵy birdeı emhana qurylysyna jumsalǵan shyǵyn qunynyń aıyrmashylyǵy 400 mıllıon teńgeden asqan.

Elbasy osyndaı faktilerdi aıta kelip, tıisti oblystardyń ákimderin oryndarynan turǵyzyp, jetkilikti dárejede baqylaý jasamaǵandary úshin eskertýler jasady. Senderdiń mindetteriń bıýdjettiń, eldiń aqshasynyń urlanbaýyn baqylaý emes pe, men senderdi burynǵydaı astyqty, etti, sútti qansha beresiń dep toqpaqtap jatqanym joq qoı, degen qatań sózderin aıta kelip, qarjy polısııasy, qarjy baqylaý jáne t.b. baqylaýshy organdardyń osyndaılardy tekserýin talap etti.

Bul rette Nursultan Nazarbaev jyljymaıtyn múlik nysandaryn satyp alý barysynda onyń ba­ǵa­sy­na tıisti baqylaýdyń joq ekenine nazar aýdardy.

Sondaı-aq, qurylys salasynda jańa tehnologııalardy engizý arqyly kúrdeli shyǵyndardy azaıtý jáne sapany arttyrý jumysy nashar júrgizilip jatqany aıtyldy. Sonyń saldarynan jańadan salynǵan avtomobıl joldaryn paıdalanýǵa bergen bir jyldan keıin qaıta jóndeý kerek bolady. Atap ótilgendeı, álemdik reıtıngte jol sapasy jóninen Qazaqstan 140 eldiń ishinde 117-orynda tur.

Bıýdjettiń sapasyz oryndalýy kóbinese ruqsat berý jáne kelisý resimderiniń kóptigine baılanys­ty, bul da ekonomıkanyń damýyn tejeıdi. Úkimetke osy máselelerdi qatań baqylaýda ustaýǵa tapsyrma berildi. 

 

MEMLEKET NENI, QALAI SATYP ALÝDA?

Prezıdent óz sózinde memlekettik satyp alý máselesine de arnaıy toqtaldy. Bıýdjettik baǵdarlamalardyń oryndalmaýynyń jáne olardyń tıimsizdiginiń negizgi sebebi memlekettik satyp alý júıesi bolyp sanalady. Kóbinese memlekettik organdar tenderlerde «bógde» jet­kizýshilerdiń qatysýyna múmkindik ber­meı­tin sharttar belgileıdi. Buǵan qosa mem­le­kettik organdardyń birinshi basshylary ózderin ózderi  jaýapkershilikten bosatyp, satyp alýǵa qatysty sheshim qabyldaýdan syrt  qalady, deı kelip, Memleket basshysy ákimder men ortalyq memlekettik organdardyń basshylaryna tenderlik komıssııalardy ózderi basqaryp, olardyń aýqymdy kólemdegi memleket qarajatyn shyǵyndaýǵa baılanysty jumystary úshin tolyqtaı jaýapkershilik alýyn tapsyrdy.  Sondaı-aq, memlekettik satyp alý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan zań jobasyn Parlamentke engizýdi tezdetken jón.

Nysandar men jer ýchaskelerin satyp alýda tıisti dárejede baqylaý jasalmaıdy. Máselen, Aqtóbe oblysynyń Shalqar aýdanynda quny 75 mln. teńgelik 140 oryndyq balabaqsha eki ese baǵa­syna satylyp alynǵan. Mundaı mysal­dardy kóp­tep keltirýge bolady. Osyndaı mysaldarǵa qarap ákimder eshteńeni de baqylamaı ma dep qalasyń. Jańa tehnologııalar engizý arqyly kúrdeli shyǵyndardy azaıtý máselesin de eshkim qolǵa almaǵan. Ásirese, úı qurylysynda, jol qurylysynda osyndaı ádisterdi qoldanyp, baǵany azaıtýǵa bolýshy edi ǵoı. Men Reseıde jańa tehnologııa­lar qoldaný arqyly salynyp jatqan Máskeý – Qazan tasjolynyń burynǵy baǵadan eki ese arzandaǵanyn estidim. Bizde nege osyndaılardy qolǵa almasqa? – dedi Prezıdent.

 

KÁSIPKERLIKKE – KEŃ О́RIS

Otyrysta qaralǵan máselelerdiń kelesi bóligi memlekettik qorǵaýdy jáne kásipkerlikti qoldaýdy kúsheıtý boldy. 

Memleket basshysy atap ótkendeı, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy kásipkerlikti qoldaýdyń tıimdi tetigine aınaldy. Sonymen bir­ge, ony júzege asyrýǵa qatysty shaǵymdar da kóbeıip otyr. Máselen, 43 aýdan jáne oblys­tyq mańyzy bar qalalar «Bıznestiń jol kar­tasy-2020» baǵdarlamasy aıasyndaǵy nesıe­ler­diń paıyzdyq mólsherlemelerin sýbsıdııa­laý jumystaryn júr­gizip otyrǵan joq. Bul qyz­met túri Batys Qazaq­stan, Shyǵys Qazaqstan, Mań­ǵys­taý jáne Qa­ra­ǵan­dy oblystarynda baıaý jú­rýde. Aqmola, Almaty, Qaraǵandy, Shyǵys Qa­zaq­stan jáne Ońtústik Qazaqstan  oblystarynda kásipkerlerge birde-bir grant berilmegen. 10 aýdanda jáne oblystyq mańyzy bar qalalarda jańa bastaýshy kásipkerlerge birde-bir shaǵyn nesıe berilmegen.

Memleket basshysy atalǵan oblys ákimderiniń árqaısysyna osy másele boıynsha esep berip, nátıjesin BAQ-ta jarııalaýdy tapsyrdy.

Sonymen qatar, birqatar óńirler «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha bólinetin qarajattyń tapshylyǵyna kezigip otyrǵany aıtyldy. О́ńirlik komıssııalar maquldaǵan 155 joba boıynsha tapshylyq 1,5 mıllıard teńgeni quraıdy. Qazaqstan Prezıdenti osy qarajattardy bólýge pármen berdi.

Memleket basshysy memleket-jekemenshik seriktestik sııaqty tásildiń tıimdiligi tómen eken­digine nazar aýdardy. Atap aıtqanda, Qyzylorda, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystary 2008 jyldan beri saraptamaǵa birde bir konsessııalyq usynys jasamaǵan. Damý ınstıtýttary, bankter, zeınetaqy qorlary, saqtandyrý kompanııalary memleket-jekemenshik seriktestigi jobalaryna belsene qatyspaıdy.

Nursultan Nazarbaev bıznesti damytý úshin mańyzdy yntalandyrý jáne bıýdjetti  toltyrýdyń kózi jekeshelendirýdiń jańa tolqyny bolýy tıistigin atap ótti. Sóıte tura, memlekettiń qatysy bar uıymdardyń tek 4 paıyzyn ǵana jekeshelendirý týraly usynys engizildi.

– Árbir vedomstvo men «Samuryq-Qazy­na» jáne «QazAgro» kompanııalarynyń jekeshe­len­dirý nysandaryn komıssııalyq túrde anyqtap, osy jumysty ashyq júrgizý qajet. Biz shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń myńdaǵan jańa sýbektilerin qura alamyz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Nursultan Nazarbaev statıstıka eldegi shaǵyn jáne orta bıznes ósimin kórsetetinin atap ótti. Jeke kásipkerlerdiń sany eki jylda 21 paıyzǵa óskenimen, olardan salyq túsimderi 11 paıyzǵa ǵana ulǵaıǵan. 

Tekserýler kezindegi zań buzýshylyqtar buryn­ǵysha saqtalyp otyr. Bıznesti qorǵaýdyń Prezıdenttik saıtyna ótken jylǵy 9 aıda – 870, al bıyl  940 shaǵym túsip úlgerdi. Bıylǵy 7 aıdyń ózinde prokýratýra organdary 2 myńnan astam negizsiz tekserýlerdi anyqtady. Memleket bas­shysy Bas prokýratýraǵa tekserý sharalaryn qysqartý boıynsha usynys ázirleýdi, sondaı-aq zańsyz tekserý bastamashylaryn jazalaýdy tapsyrdy.

Memleket basshysy sondaı-aq «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemin tómendetý jumystary sozylyp bara jatqanyna nazar aýdardy. Atap aıtqanda, alkogol aınalymyn baqylaýdy kúsheı­týge baǵyttalǵan zań jobasyn Parlamentke engizý 2015 jylǵa ysyryldy. Nursultan Nazarbaev Úkimet basshysyna osy máseleni sheshýdi jáne «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemin tómendetý jumystarynyń barysy jaıly turaqty baıandap otyrý qajettigin aıtty.

 

INDÝSTRIIаLYQ SAIаSATTYŃ SALMAǴY

Otyrysta talqylanǵan úshinshi mańyzdy baǵyt óńirlik damý mindetteri aıasynda ındýstrııalyq saıasattyń tıimdiligin qamtamasyz etý boldy.

Memleket basshysy ındýstrııalandyrýdyń birinshi «besjyldyǵy» oń nátıje bergenin atap ótti. Quny 2,1 trln. teńgelik 563 nysan paıdalanýǵa berilip, 2,2 trln. teńgeniń ónimderi óndirildi. 70 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy.

– Biz daǵdarystyń eń qıyn kezinde osyndaı baǵdarlamany birinshi bolyp qabyldadyq. Bizden keıin ınnovasııalyq baǵdarlamalardy AQSh, Japonııa, Túrkııa jáne ózge de kóptegen elder iske qosty. Bári mundaı sharanyń qajettigin sezindi, sondyqtan biz «núktege» dál tústik. Ekinshi «besjyldyq» baǵdarlamasyn sapaly ázirlep, bul baǵyttaǵy ınvestısııanyń qarqynyn azaıtyp almaý qajet, – dedi Nursultan Nazarbaev.    

Sonymen birge, naqty sektordy, sonyń ishin­de ınstıtýttyq sektordy qoldaý tetikterin jetil­dirý kerek. Mysaly, bıyl qurylǵan О́ńirlik damý mınıstrligi ókilettigi men qarajatynyń ara-jigi naqty bolmaǵandyqtan óz mindetin tolyq kólemde júzege asyrmaǵany, Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligimen arada mindetterdi bólisýde túsinispeýshilik týyndaǵany atap ótildi.

– Bizde kásipkerlerge qoldaý kórsetýden góri olardy baqylaý fýnksııalary kóp, – dedi Memleket basshysy. Ol sanepıdstansa qyzmetinde 12 myń qyzmetker, al Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginde 200 memlekettik qyzmetshi jumys isteıtinin atap ótti.

О́ndiris qýatyn utymdy ornalastyrý talaptary saqtalmaı otyr. Mysaly, Astanada elektrovozdar shyǵaratyn zaýyttyń jáne Pavlodarda júk vagondary men jartylaı vagondar shyǵaratyn zaýyttyń ashylǵanyna qaramastan, Qaraǵandyda taǵy bir balama kásiporyn salý josparlanýda.

Jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy qyzmet te jandandyrýdy qajet etedi. Elimizde barlanǵan qorlardyń jetkilikti ósimi qamtamasyz etilmeıtini, jumys istemeıtin kenishter boıynsha ahýal sol kúıinde ekeni atap ótildi. Bıyl jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn berýge birde-bir konkýrs ótkizilmegen, halyqaralyq ınves­tısııalardy tartýǵa eshqandaı kelisimshart jasalmaǵan. Atap aıtqanda, «Rıo-Tınto» sııaqty iri ınvestordyń usynysy boıynsha áli sheshim qabyldanǵan joq.

Energetıka salasynda Memleket basshysy eldiń ońtústigindegi energııa tapshylyǵyn tómendetý qajettigine aıryqsha nazar aýdaryp, soǵan baılanysty Úkimetke Balqash JES-nyń qurylysy men ınfraqurylymyn baqylaýǵa alýdy tapsyrdy.

Prezıdent «jasyl ekonomıka» týraly aıtpas buryn energııa únemdeýdiń bazalyq máselelerin sheshý qajettigin atap kórsetti. Qazaqstanda jylý jelilerindegi shyǵyn 22,1 paıyz, al Eýroodaqta ortasha 10 paıyzdy quraıdy. Qazaqstandyq elektr jelilerinde shyǵyn 14 paıyz bolsa, Qytaı, Koreıa, Japonııada ol nebári 5 paıyz.

Memlekettik organdar tarapynan energııa únem­deý men energııa esepteý máselelerine jetkiliksiz deńgeıde kóńil bólinedi. Máselen, jalpy úıdiń jylý eseptegishterimen qamtamasyz etý Qaraǵandy oblysynda 25,8 paıyzdy, Batys Qazaqstan oblysynda 16 paıyzdy ǵana quraıdy. Turǵyndar arasynda elektr energııasyn, jylý men gazdy únemdeý jóninde pármendi nasıhat júrgizilmeıdi.

Elbasy óziniń buryn jekeshelendirýdiń kelesi tolqynyn júrgizý týraly bergen tapsyrmasyna toqtaldy. Búgingi kúni memlekettiń úlesi bar uıymdar sany alty myńnan asyp barady. Olar­daǵy adam sany mıllıonǵa jýyq jáne bıýdjetten olardy ustaýǵa 1,5 trln. teńge ketedi, dedi Prezıdent. Biz qıynshylyq jyldarynda satyp jibergen asa iri kompanııalardyń baqylaý paketin memleketke qaıtardyq. Ol durys. Biraq basqa jaqtan buryn jekeshelenip ketken dúnıeler nege qaıtadan memlekettiń moınyna minip ketken, dep osyǵan oraı О́mirzaq Shókeevten túsinik surady. Ol ulttyq kompanııalardyń janynan qurylǵan enshiles kásiporyndardyń tizimi jasalyp, onyń negizgi bóligi jekeshelendirilgenin aıtty.

Innovasııalyq-ındýstrııalyq baǵdarlamanyń alǵashqy 5 jyldyǵy jaqsy tabystarmen aıaq­tal­ǵa­ny qanaǵatpen atalyp ótip, osy qarqynnyń aldaǵy ýaqytta da jalǵastyrylýy talap etildi. Alaıda, kóptegen jobalar toqyraýǵa ushyraǵanyn aıta kelip, sonyń ishinde Qaraǵandynyń fermerlerge ushaq shyǵaramyz degen zaýytynyń toqtap qal­ǵanyn, OQO-daǵy toqyma fabrıkasynyń jumys istemeıtinin syn tezine salyp, tıisti laýazymdy tulǵalardan túsinik aldy. Indýstrııalandyrý jumystaryn qadaǵalaýdy toqtatyp edim, bári de toqyraýǵa aınalǵanyn baıqaımyn. Endi qaıtadan baqylap otyratyn bolamyn, tipti árbir toqsan saıyn baqylaımyn, dedi Prezıdent.

 

AGRARLYQ SEKTORǴA – AIRYQShA NAZAR

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda agrarlyq sektor sekildi strategııalyq sala máseleleri bólek qaraldy.

Memleket basshysy et eksportyn 2016 jylǵa qaraı 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý mindeti qoıylǵanyn eske saldy. Tıisti baǵdarlamany júzege asyrýǵa 120 mıllıard teńge bólingen. Sóıte tura, bıylǵy jyldyń 7 aıynda Keden odaǵynan syrtqa shyǵarylatyn et eksporty nólge teńesken. Munyń ornyna Qazaqstan etti syrttan, sonyń ishinde Belarýstan ımporttaýda. Elbasy aıtqan bul másele árkimniń de janyn aýyrtatyny anyq. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń aldyńǵy kúni, 10 qazanda jarııalaǵan «Syrtqa et shyǵarýdyń ornyna, etti syrttan tasımyz» atty problemalyq maqalasy osy taqyrypqa arnalǵan.

Shujyq ónimderiniń eksporty da 2013 jyly nóldik deńgeıge túsip, kásiporyndardyń júktemesi 28 paıyz ǵana bolǵan. Osyndaı jaǵdaı sút, qant jáne maıǵa qatysty da baıqalady.

Qazaqstan Prezıdenti qarajat jetispeýshiligi jaǵdaıynda da azyq-túliktiń turaqtandyrýshy qorlaryn qarjylandyrý jalǵastyrylǵanyn atap ótti. Bul oraıda is júzinde 5 mıllıard teńge nemese bólingen qarajattyń 40 paıyzy depozıtterde jatyr jáne paıdalanylmaı otyr. Buǵan qosa, turaqtandyrýshy qorlardyń jumysyna qaramastan, áleýmettik mańyzy bar birqatar ónimderdiń baǵasy edáýir ósken.

«QazAgroQarjy»  byltyr 66 jobany, al bıyl, qarjylandyrý kólemi ulǵaısa da, nebári 16 jobany iske asyrdy.

Memleket basshysy paıdalanylmaǵan jerler­di revızııalaý jáne olardy aınalysqa túsirý tetikterin ázirleý jumystarynyń salǵyrt júrgizilip jatqanyn aıtty.

Prezıdent Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń jańa baǵdarlamasyn ázirleýdiń qısyndylyǵyna kúmán keltirdi, óıtkeni, osyndaı qujat 2004-2010 jyldary-aq júzege asyrylǵan bolatyn.

– Aldymen burynǵy baǵdarlamada qarasty­ryl­­ǵan­dy aıaǵyna jetkizińizder jáne naqty nátı­jeleri boıynsha esep berińizder, – dedi Nursultan Nazarbaev.

 

QAITALAMA QURYLYMDARDANQUTYLÝ QAJET

Memleket basshysy memlekettik organdardyń birin biri qaıtalaıtyn qurylymdaryn ońtaılan­dyrý­dy jáne fýnksııalardy naqty bólý jumysyn jalǵastyrýdy tapsyrdy. Ákimderdiń jumysyn baǵalaýdyń qazirgi júıesin kóptegen formalyq kórsetkishter men eseptilik túrleri qıyndatyp otyrǵany aıtyldy. Kórsetkishterdiń 96-synyń tek 46-sy qoldanystaǵy statıstıkadan alynady, al 50-i jańa.

Sondaı-aq, óńirlerdiń damýyna beriletin baǵaǵa degen kózqarasty ózgertý qajet. Ákimder jumysynyń tıimdiligi reıtıngisindegi negizgi kórsetkishter ınvestısııa tartý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, tolyqqandy jumys oryndaryn ashý, memlekettik qyzmetter sapasy, qaýipsizdik pen quqyqtyq tártip, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri, jastardy jumyspen qamtý sııaqty ındıkatorlar bolýǵa tıis.

Qazaqstan Prezıdenti Úkimet pen Ulttyq Banktiń jańa basshylyǵy aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiligin arttyrý máselelerin pysyqtaǵany jón ekenin atap ótti.

Memleket basshysy bank sektorynyń naqty ekonomıkany damytýǵa salynatyn salymdy arttyrýyn basymdyǵy bar mindet retinde belgilep berdi. 

О́nerkásipke búkil bank sektorynyń tek 12 paıy­z nesıesi baǵyttalady. Bankterdiń sha­ǵyn bıznesti nesıelendirýdi azaıtý úrdisi de alańdaýshylyq týdyrady. Nesıe kólemi 2013 jyly 13 paıyzǵa tómendedi, bul rette tutyný­shylyq nesıeleriniń kólemi bir jyl ishinde 50 paıyzǵa ósip,  2 trıllıon teńge deńgeıine jetken.

 

ÁLEÝMETTIK JAŃǴYRTÝ JALǴASTYRYLSYN

Úkimettiń jiti nazar aýdarýyn talap etetin ke­lesi baǵyt – áleýmettik jańǵyrtý úderisin kúsheıtý. 

Sońǵy úsh jyl ishinde memleket bilim berýdi qarjylandyrý mólsherin 1,7 eseden astam mól­sherge ulǵaıtty. 2013 jyly ol bir jarym trıl­lıon teńgege jýyq kólemdi qurady. Biraq bala­baq­shalardaǵy oryn jetispeýshiligi ótkir kúıinde qalýda, jarty mıllıonǵa jýyq bala kezek­te tur. Jekelegen oblystar bilim berý nysan­darynyń qurylysyn turalatýǵa jol berýde. Soltús­tik Qazaqstan men Aqtóbe oblystaryndaǵy respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylatyn nysandar boıynsha qarjy ıgerý 62 paıyzdan aspaı otyrǵany atap aıtyldy. Jergilikti bıýdjet boıynsha da osyndaı ahýal baıqalyp otyr.

Nursultan Nazarbaev kásiptik-tehnıkalyq oqytý salasynda ekonomıka talap etip otyrǵan barlyq mamandardyń tek úshten biri ǵana daıyndalatynyna toqtaldy. Sonymen qatar, materıal­dyq-tehnıkalyq baza qanaǵattanarlyqsyz kúıde qalýda, jataqhanalar jetispeıdi, óndiristik tájirıbesi bar bilikti mamandar qataryna jatatyn oqytýshylarǵa tapshylyq bar. Joǵary bilim berý júıesinde de problemalar bar sekildi.

Memleket basshysy densaýlyq saqtaý salasyna da asa aýqymdy qarjy bólinip otyrǵanyn atap ótti. 2012 jyly jalpy qarjylandyrý kólemi 8 mıllıard dollardy qurady, ıaǵnı damyǵan elder deńgeıindegi ishki jalpy ónimniń 4 paıyzy. 45 emhananyń, Alǵashqy dárigerlik sanıtarlyq kómek kórsetý ortalyqtarynyń, 300-den astam dárigerlik ambýlatorııalar men feldsherlik-akýsherlik pýnktterdiń qurylystary josparlandy. Osyǵan qaramastan qyzmet kórsetý sapasy áli kútken nátıjege jete qoıǵan joq. Qazaqstan Prezıdenti óńirlerde salynǵan medısınalyq nysandardyń bilikti mamandarmen qamtylýy qajettigine toqtaldy.

Qazaqstannyń júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan bolǵan ólim jóninen birinshi, jol-kólik oqıǵalarynan bolǵan ólim jóninen ekinshi oryn alatyny atap aıtyldy. О́tken jyly jol bo­ıynda 2145 adam, bıyldyń ózinde 2273 adam qaza boldy. Memleket basshysy osyǵan oraı kólikti alkogoldi ishimdik iship alyp júrgizgender úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi tapsyrdy.

Elbasy eńbek jáne jumyspen qamtý salasyndaǵy áleýmettik kómekti ózara mindettemeler negizinde eńbekke qabiletti adamdarǵa berý qajettigine nazar aýdardy. Jumyssyz adam áleýmettik kómekti keıin qaıtarý shartymen alýǵa tıis.

Qabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, jalaqy boıynsha bereshek saqtalyp otyrǵany, onyń bıylǵy 1 qarashada 1 mıllıard teńgeden asqany atap aıtyldy.

Baspanamen qamtamasyz etý mańyzdy áleýmettik másele kúıinde qalyp otyr. Memleket basshysy «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasyn júzege asyrý kóp renish týdyryp otyrǵanyna toqtaldy. Tólem qabiletiniń tómendigine baılanysty oǵan kóptegen otbasylar qatysa almaýda. Qoljetimdi baspana bo­ıynsha «Turǵynúıqurylys jınaq» bankindegi keleńsiz faktilerdi atap ótip, jeńildikpen, zańsyz jeńildikpen úı alǵandardyń baspanalaryn qaıtarýdy talap etti.

 

YQPALDASTYQ – О́MIR TALABY

Otyrys barysynda halyqaralyq yqpaldastyq máseleleri de qaraldy.

Nursultan Nazarbaev ishki naryqtyń kólemi shekteýli ekendigin jáne ekonomıkanyń budan arǵy ósimi úshin naryq keńistigin keńeıtý qajettigin atap ótti.

– Yqpaldastyq – biz úshin ómir talaby. Sol sebep­ti biz qazir Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý jáne Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý týraly aıtýdamyz, – dedi Memleket basshysy. Bul rette jalpy yqpaldastyq kartınasyn jasaý, is-áreketterdiń múmkin bolatyn barlyq balama nusqalaryn ázirleý, Qazaqstannyń yqtımal shyǵyndary men paıdasyna taldaý júrgizý qajet.

Nursultan Nazarbaev kelissóz toptary men sala­lyq memlekettik organdardyń arasyndaǵy úılestirýdiń, sondaı-aq otandyq kelissóz júrgizýshilerdiń deńgeıin kóterý qajettigine toqtaldy. Bul úshin Qazaqstannan ókildik etetin kadrlardy sapaly irikteýdiń aıqyn tetigin ázirlep, Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń osy máseledegi rólin kúsheıtken jón.

 

OTYZDYQTAN ORYN ALÝ OŃAI EMES

Prezıdent osy kóterilgen máseleler boıynsha tıisti túsindirme jumystary júrgizilýi jáne BAQ-tardyń rólin arttyrý qajettigin atap ótti. Memlekettik BAQ-tarda ózekti problemalardyń kóteril­geni qadaǵalansyn. Olardyń mindeti ha­lyqqa osy zamanǵy ekonomıka, saıasat, eldiń ishi-syrtyndaǵy ahýal týraly aqparat jetkizý, deı kelip Memleket basshysy óziniń eldiń tarıhy tý­raly oqýlyq jasaý jónindegi tapsyrmasy bo­ıynsha jumys istelip jatqanyn jetkizdi. Tarıh Konstıtýsııa sııaqty kásibı mamandardyń qolymen jazylýy kerek dep sanaımyn. Mundaı salmaqty iske naq sondaı mamandardy tartýymyz kerek. Bul máselege biz aldaǵy ýaqytta da óte obektıvti jáne anyq túrde qaraıtyn bolamyz, dedi Nursultan Nazarbaev.

«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qazaqstandyq­tar­dyń eki-úsh býyny oryndaýǵa tıisti mańyzdy mindet. Álemniń barynsha damyǵan 30 eliniń qataryna ený joly ońaı emes, osyny árkim túsinýi kerek, dedi Elbasy sóziniń qorytyndysynda.

Jaqsybaı SAMRAT,

Dınara BITIKOVA,

«Egemen Qazaqstan».

-----------------------------------------

Sýretterdi túsirgender

S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.