2007 jyly 27 shildede Respýblıka azamattarynyń bilim alýǵa konstıtýsııalyq quqyn qamtamasyz etýge arnalǵan, 68 baptan, 12 taraýdan turatyn Bilim týraly zańy qabyldandy. Bul Zańda bilim berý salasyndaǵy qoǵamdyq qarym-qatynastardy retteıtin, bilim prosesi sýbektileriniń quqyqtary men mindetteri, ókilettiligi men jaýapkershiligi belgilengen.
Bilim berý júıesiniń mindetteri kórsetilip, osy sala uıymdarynyń erejeleri, baǵdarlamalary men bilim deńgeıleri aıqyndalǵan. Zań boıynsha bilim júıesi jeti deńgeıden turady: mektepke deıingi tárbıe men oqytý, bastaýysh, negizgi orta, orta, ortadan keıingi, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim. QR-nyń bilim berý salasynda munan basqa da jekelegen normatıvti aktileri bar.
Táýelsizdik alǵan ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan Elbasymyz bilim júıesin nyǵaıtýǵa kóp kúsh saldy. Bilimdi urpaq elimizdiń bolashaǵy ekeni aqıqat. Jańa urpaq ósti. 8 mln astam adam (halyqtyń shamamen 50%-y) táýelsiz Qazaqstanda dúnıege keldi. Biz qaıtymsyz núkteden ótip, bolashaqqa umtylyp kelemiz. Sonymen ótkenge kóz júgirtip, bilim salasyndaǵy óte úlken jańalyqtar men jetistikterge sholý jasasaq:
Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT)
2004 jyldan bastap Qazaqstanda Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) engizildi. Ol mekteptegi bilimniń qorytyndy attestasııasy jáne joǵary oqý oryndaryna túsý emtıhany qyzmetin qatar atqardy. UBT-ny engizý mektep túlekteri úshin birdeı bastapqy múmkindik qalyptastyrýda jáne eldegi joǵary oqý oryndaryna qabyldanar kezde ashyqtyqty arttyrýda mańyzdy qadam boldy. UBT mehanızmi pedagogter qoǵamdastyǵymen pikirlesý jaǵdaıynda únemi jetildirilip, ózgermeli ýaqyttyń talaptaryna saı jaqsartylyp keledi. Bıyl pandemııa jaǵdaıynda elimizde UBT joǵary deńgeıde uıymdastyryldy.
Nazarbaev zııatkerlik mektepteri
Bilim sapasynyń artýyna jol ashqan negizgi sheshimniń biri – Qazaqstanda bilim berýdiń eń zamanaýı, ınnovasııalyq, kóp tildi modelin qalyptastyrý ıdeıasy boldy. 2009 jyly talantty balalarmen jumys isteýge arnalǵan biregeı joba – Nazarbaev zııatkerlik mektepteri dúnıege keldi. Matematıkany, fızıkany, hımııany, bıologııany tereńdetip oqytatyn zııatkerlik mektepter eldiń barlyq aımaǵynda quryla bastady. Aldyńǵy qatarly halyqaralyq tájirıbeni paıdalana otyryp, bul mektepter túlekterin úzdik qazaqstandyq jáne halyqaralyq JOO-da bilimin jalǵastyrýǵa daıyndady. Nursultan Nazarbaev zııatkerlik mektepterdiń 10 jyldyq mereıtoıynda sóılegen sózinde: "Zııatkerlik mektepter memleketimizdegi orta bilim berý júıesiniń etalonyna aınaldy. Búginde Qazaqstannyń barlyq mektepteri sizderge qarap boı túzeıdi. О́skeleń urpaqtyń qazirgi zamanǵy talaptarǵa saı bolýy bazalyq bilimge tikeleı baılanysty", degen edi, shyn máninde, bul – mekteptegi bilim sapasyn úzdik álemdik standarttar deńgeıine shyǵarýǵa baǵyttalǵan ulttyq orta bilim júıesiniń lokomotıvi.
Joǵary bilimniń jańa belesi
Qazaqstandyq bilimniń mańyzdy sektory joǵary mektep. 2011 jyldyń shildesinde Qazaqstannyń bir top jetekshi joǵary oqý ornyna ulttyq ýnıversıtet mártebesi berildi. Joǵary bilimdi kadrlar daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik tapsyrys ulǵaıa tústi.
Oqytýshylardy qoldaý men olardyń kásibı deńgeıin kóterý úshin 2005 jyly "JOO-nyń úzdik ustazy" memlekettik stıpendııasy belgilendi. Stıpendııa jyldyq zertteýlerge arnalǵan grant mártebesin ıelendi. Konkýrstyń ótkizilýi JOO-nyń ómirine erekshe qajet básekelestik rýhyn ákeldi. JOO-nyń akademııalyq erkindigin, bilim alýshylardyń jınaqylyǵyn, eńbek naryǵynyń talaptaryna saı mamandyqtaryn aýystyrý múmkindikterin qarastyratyn bakalavrıat pen magıstratýra mamandyqtary boıynsha Memlekettik standarttar jasaqtaldy. 2005 jyldan bastap aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda zertteýshilerdiń jańa tolqynyn qalyptastyrýǵa jol ashqan fılosofııa doktorlaryn (PhD) daıyndaý baǵdarlamalary júzege asyryla bastady. 2010 jyly Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń ishinen birinshi bolyp Bolonıa deklarasııasyna qosylyp, eýropalyq bilim berý keńistiginiń tolyqqandy múshesi boldy. Joǵary bilim júıesinde sapaly qadam jasaldy. Bolonıa deklarasııasyna qosylý halyqaralyq joǵary oqý oryndary kooperasııasy keńistiginde ǵajaıyp múmkindikterge jol ashyp, ulttyq joǵary bilim sapasyn kóterýge jańa serpin berdi.
Nazarbaev Ýnıversıteti
2010 jyldyń 28 shildesinde Nazarbaev Ýnıversıtetiniń ashylýy saltanaty ótti. Táýelsiz Qazaqstan joǵary mektebiniń tarıh saǵaty jańasha soǵa bastady. 2011 jyldyń tamyz aıynda mańyzdy oqıǵa boldy – bakalavrıattyń úsh mektebinde: Injenerııa mektebinde (seriktesi – University College London), Ǵylym jáne tehnologııa mektebinde (Carnegie Mellon University), Gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar mektebinde (University of WisconsinMadison) oqytý bastaldy. Ýnıversıtet tolyqqandy iske kiristi. Nazarbaev Ýnıversıteti qanatyn keń jaıa otyryp, respýblıkalyq bilim júıesine – etalon, Qazaqstannyń barsha joǵary oqý oryndaryna – álemdik tájirıbeni jetkizýshi, ozyq oıly jas qazaqstandyqtardyń ańsar bıigi, óz aıasyna ozyq oqytýshylardy toptastyrǵan zııatkerlik-ınnovasııalyq klaster bola bildi.
"Bolashaq" baǵdarlamasy
1993 jyldan bastap Qazaqstandyq jastarǵa konkýrs negizinde taǵaıyndalyp, shet elde bilim alýǵa múmkindik beretin halyqaralyq stıpendııa. 2005 jyldyń sáýirinde Úkimet "Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyn" qurdy. 2008-2012 jyldar aralyǵynda memleket "Bolashaq" baǵdarlamasynyń múmkindikterin keńeıte túsý jóninde naqty sharalar jasady. Ǵylymı taǵylymdama baǵdarlamasy ashyldy. Sondaı-aq joǵary bilimniń ulttyq júıesiniń óskeleń deńgeıi eskerilip, bakalavrıat baǵdarlamasy toqtatyldy. Endi "Bolashaq" baǵdarlamasy elge qajetti mamandyqtar boıynsha magıstrlar men doktoranttardy daıyndaýǵa qaıta baǵyttaldy. Adam kapıtalynyń ósýine qamqorlyq jasaý Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan sátinen memlekettiń basym mindeti sanalyp keledi. Ulttyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin adam áleýetin damytýǵa kúsh salý áreketi óz jemisin berdi. "Bolashaq" baǵdarlamasynyń arqasynda myńdaǵan daryndy jas qazaqstandyq memleket esebinen álemniń úzdik ýnıversıtetterinde joǵary deńgeıli bilim aldy. "Bolashaq" jastar úshin shynaıy áleýmettik baspaldaq bola aldy.
"Pedagog mártebesi týraly" Zań
Muǵalimniń mereıin ósirip, mártebesin kóterýge baǵyttalǵan tarıhı sheshim "Pedagog mártebesi týraly" zań der edim. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly 30 jeltoqsanda zańǵa qol qoıyp, pedagog mártebesin zańmen bekitti. Jalpy zań jarty mıllıonnan asa ustazdyń jumysyna qatysty jáne 21 bap pen negizi tórt baǵytty qamtıdy:
Birinshi, ustazdardyń quqyqtaryn keńeıtý jáne ózine tán emes jumystan bosatý, júktemesin azaıtý; Ekinshi, muǵalimniń qyzmetine qoıylatyn talaptardy kúsheıtý; Úshinshi, materıaldy emes stımýl tetikteri; Tórtinshi, materıaldyq yńtalandyrý.
Zańda ustazdarǵa kóptegen jańashyldyq qarastyrylǵan. Birinshiden, 2020 jyly jalaqyny 25 paıyzǵa ósirý jáne tórt jyl ishinde eki ese arttyrý kózdelgen.
Ekinshiden, pedagog óz mindetine jatpaıtyn fýnksııalarǵa tartylýdan qorǵalady. Sonymen qatar, endi pedagogterdi áskerı qyzmetke shaqyrý keıinge qaldyrylady. Úlgilik oqý josparlary tómendeýi esebinen 2021 jyldan bastap oqý júktemesiniń 18 saǵattan 16 saǵatqa deıin tómendeıdi. Zań boıynsha pedagogterdiń balalaryna turǵylyqty jeri boıynsha mektepke deıingi uıymdarǵa birinshi kezekte oryn beriledi.
Sonymen qatar, mektepke deıingi uıymdardyń pedagogterine de 2020 jyly jalaqysy 25 paıyzǵa ósip, tórt jyldyń ishinde eki ese arttyrylady. Bul sanattaǵy muǵalimder mindetine kirmeıtin fýnksııalarǵa tartýdan qorǵaý jáne qarastyrylmaǵan eseptilikten bosatý kózdelgen. Bilim jáne ǵylym mınıstriniń aıtýynsha, Zań qarjymen tolyǵymen qamtamasyz etilgen. Jalpy, 2024 jylǵa deıin 5 trıllıon 3 mıllıard teńge osy normalardy júzege asyrý úshin bıýdjetten bólinedi. Budan basqa, ilespe zańda ata-ananyń jaýapkershiligin arttyrý, bala quqyǵyn qorǵaý, ustazdarǵa ádepsiz minez-qulyq kórsetkeni úshin, orynsyz eseptilik, qaǵazbasylyq, zańsyz tekserister úshin naqty sanksııalar, ıaǵnı aıyppuldar qarastyrylǵan. Jańa zań elimizdiń tıisti deńgeıdegi bilim ordalaryndaǵy ustazdar men bilim alýshylarǵa tıimdi bolyp, elimizdiń bilim sapasyn arttyrýǵa kóp múmkindik beredi dep senemiz.
Pandemııa. Qashyqtan oqytý
Búkil álemdi dúr silkindirgen koronavırýs pandemııasyna baılanysty jappaı karantın sharalarynyń engizilýi barlyq deńgeıdegi bilim berý júıelerin qashyqtyqtan oqytýǵa alyp keldi. Memleketimiz beleń alǵan jaǵdaıǵa baılanysty bul júıemen bir-aq kúnde betpe-bet keldi. Árıne, týyndaǵan máseleler barshylyq. Atap aıtatyn bolsaq, barlyq bilim alýshylardyń birdeı ınternet jelisine qosyla almaýy. Alys shalǵaıdaǵy aýyldardyń ózin aıtpaǵanda, qala irgesindegi aýyldarda ınternet jelisi nashar nemese ustamaıdy. Al ınternet ustasa, qoldarynda paıdalanatyn qurylǵylary joq. Bul memlekettik deńgeıde sheshilýi tıis másele. Sondaı-aq, bilim berýde tıimdi degen qashyqtan oqytýdyń birneshe platformalary elimizde tıimdi paıdalandy. Aldaǵy ýaqytta osyndaı baǵdarlamalardyń jumys isteý algorıtmin úıretetin kýrstar bolýy kerek. Qazaqstandyq IT-mamandardy jumyldyryp, qashyqtyqtan oqytýda tıimdi ulttyq platformalardy jetildirý kerek. Bolashaq mekteptiń muǵalimderin daıyndaıtyn pedagogıkalyq mamandyqtarda qashyqtyqtan bilim berýdiń ár pán boıynsha ádistemesin úıretetin (sabaq josparyndaǵy maqsattar, sabaqtyń teorııalyq tusynyń berilýi, tapsyrmalardy daıyndaý ereksheligi, oqýshyǵa beriletin keri baılanystyń formalary) tańdaý kýrstaryn nemese ádistemelik pánderdiń kúntizbelik-taqyryptyq josparyna taqyryptar engizý kerek.
Alaıda, osyndaı máselelerge qaramastan, bilim salasy qıyn jaǵdaıda qashyqtan oqytýdy sátti uıymdastyra bilýde. Onyń bir jarqyn dáleli qazirgi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jumysyna halyqtyń oń baǵa berýi.
Sonymen, osy jyldar ishinde bilim júıesi biraz ózgerister men damýdy basynan keshirdi. Elbasynyń bilim berý júıesine únemi nazary, júzdegen myń muǵalimderimizdiń kúndelikti zor shyǵarmashylyq eńbeginiń arqasynda bilim berý júıesi jaqsy nátıjelerge qol jetkizip keledi.
Merýert TÝLEBAEVA,
saıasattanýshy