El ekonomıkasy bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanyn cony serpinmen, oń kórsetkishpen qorytyndylady. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń (UEM) málimetinshe, ishki jalpy ónimniń (IJО́) naqty ósimi 3 paıyzdy qurady. Alaıda bul jerde qurǵaq sannan góri sol nátıjege qaı jolmen jetkenimiz mańyzdyraq. Kúrdeli syrtqy geosaıası ahýal men álemdik naryqtaǵy qubylmalylyqqa qaramastan elimizdiń ekonomıkalyq «arbasy» burynǵydaı tek munaıǵa ǵana súıenbeı, óńdeý ónerkásibi, qurylys, kólik pen qyzmet kórsetý salalarynyń esebinen alǵa jyljyp keledi.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń mamandary bul qubylysty ekonomıkanyń ishki ımmýnıtetiniń nyǵaıýy dep baǵalaıdy. Olardyń paıymdaýynsha, osy kórsetkish ekonomıkanyń anaǵurlym turaqty ári bir ǵana sektorǵa táýeldiliginiń azaıyp kele jatqanyn kórsetedi. Shyn máninde bul mańyzdy qurylymdyq ózgeristi bildiredi. Bir kezderi munaı negizgi draıver bolsa, búginde ósim ishki ekonomıkalyq belsendilik, óndiris pen logıstıka esebinen artyp keledi.
«Memlekettik bıýdjettiń qorjyny da tola túsken. Máselen, qańtar-naýryz aılarynda bıýdjet túsimderi Ulttyq qordan alynatyn transfertterdi eseptemegenniń ózinde josparly deńgeıden 104,3 paıyzǵa oryndaldy. Jalpy túsim 6,4 trln teńgeni qurap, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 17 paıyzǵa artqan. Ásirese salyq túsimderiniń 20 paıyzǵa jetýi, salyqtyq-kedendik ákimshilendirýdi retke keltirý arqyly qosymsha 137,6 mlrd teńgeniń qazynaǵa quıylýy – úlken jetistik. Bul jerde tek baqylaý emes, servıstik júıege kóshýdiń de septigi tıdi. Máselen, «Halyq esepshisi» aksııasy 47 myńnan astam salyq tóleýshini qamtysa, 348 myń azamattyń eńbegi zańdastyrylyp, nátıjesinde, bıznes sýbektileriniń sany 2,7 mln-ǵa jetken», deıdi mınıstrlik bizge bergen arnaıy jaýabynda.
Ekonomıst Aıbar Oljaev bul úderistiń tarıhı mańyzy bar ekenin ári elimizdiń qurylymdyq transformasııany aıaqtaýǵa jaqyn ekenin alǵa tartady. Sarapshynyń paıymdaýyna súıensek, bıyl birinshi toqsanda Teńizdegi apat pen KQK (Kaspıı qubyr konsorsıýmy) júıesine jasalǵan shabýyldardan munaı óndirisi 19,8 paıyzǵa, gaz óndirý 15,1 paıyzǵa qysqarǵan bolatyn. Nátıjesinde, taý-ken ónerkásibi sektory 11,4 paıyz tómendegen. Burynǵy klassıkalyq paradıgmada mundaı kezde munaıǵa baılanǵan ekonomıkamyz avtomatty túrde quldyraýǵa tıis edi. Al endi kerisinshe, birinshi toqsandaǵy ishki jalpy ónim 3 paıyzdyq ósim kórsetip otyr.
«Endigi ósý burynǵydaı munaı nemese taý-ken sektorynan emes, óńdeý ónerkásibi, kólik, qurylys, saýda jáne qyzmet kórsetý salalarynyń esebinen qalyptasatyn bolǵan. Demek, ekonomıka syrtqy qysymdar júrip jatsa da ishki salalar arqyly damýyn toqtatpaıdy. El ekonomıkasynyń ımmýnıteti kúsheıip kele jatyr. Uzaqmerzimdi úrdisterge úńilsek, keıingi on jylda IJО́ qurylymyndaǵy munaı sektorynyń úlesi eki esege jýyq qysqaryp, 2010 jylǵy 16,5 paıyzdan 2024 jyly 8,1 paıyzǵa deıin tómendegen. Bul rette óńdeýshi ónerkásiptiń úlesi 12,7 paıyzǵa deıin ósip, ekinshi jyl qatarynan taý-ken sektorynan asyp tústi. Túsingen adamǵa bul – jaı ǵana san emes, elde jańa ekonomıkalyq arhıtektýranyń jasalyp jatqanynyń nyshany. Ekinshi toqsanda ekonomıkanyń ósýi kúrt joǵarylaıdy. Sebebi endi munaısyz 3 paıyzdyq ósimge munaı faktory qosylatyny anyq. Osy toqsanda munaı óndirý qarqyny tolyq qalpyna keldi ári bizdiń eksporttyq markalar – CPC Blend pen KEBCO sorttarynyń baǵasy qatty qymbattap ketti. Onyń áseri endi seziledi. Sondyqtan bıyl bizdiń ósim 5 paıyzdan kem shyqpaýǵa tıis», dep túsindirdi ekonomıst.
Al naqty sektordaǵy ósim 2,1 paıyzdy, al qyzmet kórsetý salasy 3,7 paıyzdy qurady. Bul bıznes pen qoǵam úshin «biz tek munaıǵa telmirip otyrǵan joqpyz» degen mańyzdy belgi. О́ńdeýshi ónerkásiptegi ósim tipti tańǵaldyrarlyq: jyl basynda 5,9 paıyz bolsa, naýryz qorytyndysynda 8,5 paıyzǵa deıin jedeldegen. Bul serpin 18 óńirde birdeı baıqalyp otyr. Ásirese mashına jasaý salasynyń 21,9 paıyzǵa ósýi – naǵyz ındýstrııalyq serpilis. Onyń ishinde avtomobıl jasaý – 29,6 paıyzǵa, elektr jabdyqtaryn óndirý 31,3 paıyzǵa ulǵaıǵan.
«Bilikti jumys oryndaryn qurý, komponentterge, logıstıka men qyzmetke suranysty qalyptastyrý, ónimdilikti arttyrý syndy salalar ekonomıkaǵa uzaq áser etedi. Mashına jasaý jáne onymen baılanysty salalardyń úlesi neǵurlym joǵary bolsa, ekonomıka shıkizat modelinen soǵurlym kúshti bolyp, óziniń ındýstrııalyq bazasyn qalyptastyrady. О́ńdeý salasyndaǵy ósim tek mashınamen shektelmeıdi: azyq-túlik óndirisi – 12,6 paıyzǵa, sýsyndar – 10 paıyzǵa, qurylys materıaldary – 37,1 paıyzǵa, metall buıymdary – 39,3 paıyzǵa, farmasevtıka 46 paıyzǵa ósken. Mundaı jan-jaqty damý ekonomıkany turaqty etedi. Iаǵnı bir sala aqsasa, ekinshisi demep jiberetin «tirek núkteleri» kóbeıgen», deıdi UEM.
Investısııa máselesinde de bıznes belsendilik tanytyp otyr. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar 3,5 trln teńgege jetip, 6,4 paıyzǵa ósti. Eń jaqsysy – jeke ınvestısııalardyń birden 20,9 paıyzǵa artýy. Bul degenimiz, kásipkerler erteńgi kúnge senimmen qarap, óz qarjysyn óndiriske, energetıkaǵa, agrarlyq sektor men baılanys salasyna batyl quıyp jatyr degen sóz. Sondaı-aq qurylys jumysy 14,8 paıyzǵa ósip, 3,9 mln sharshy metr baspana paıdalanýǵa berildi. Osy salada Abaı, Qaraǵandy oblystary men Shymkent qalasy kósh bastap tur. Ras, munaı men gaz óndirisi ýaqytsha báseńdegen tusta óńdeý ónerkásibi men qyzmet kórsetý salalarynyń alǵa shyǵýy – makroekonomıkalyq turaqtylyqtyń mańyzdy belgisi. Degenmen ekonomıkalyq kórsetkishterdiń jaqsarýy men qarapaıym halyqtyń ál-aýqaty arasyndaǵy baılanys áli de bolsa qoǵamdyq talqylaýdyń negizgi taqyryby bolyp qala beredi.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqtyń aıtýynsha, ekonomıkalyq ártaraptandyrý saıasaty birtindep júzege asyp jatqanymen naqty nátıjesin kórýge ýaqyt qajet.
«Elimiz ekonomıkany ártaraptandyrý jolynda, biraq ındýstrııalyq memleket bolý úshin joǵary qosylǵan qundy óndiris, ıaǵnı mashına jasaý, hımııa, IT (aqparattyq tehnologııalar) salasy men eksporttyń ártaraptandyrylýy qajet. Investısııa ósimi nege halyqqa birden sezilmeıdi degen suraqqa kelsek, árıne, 21 paıyz ınvestısııa ósimi – shynymen de myqty sıgnal. Biraq onyń halyq tabysyna áseri birden bolmaıdy. Nege? Oǵan ýaqyttyń óziniń áseri bar. Búgin salynǵan ınvestısııa tek arada úsh jyl ótkende ǵana iske qosylatyndyǵyn eskerýimiz kerek. Sondaı-aq jumys oryndary men jalaqy ósimi de keıin keletindigi belgili», deıdi sarapshy.
Rasynda da, ınvestısııanyń tek kólemi ǵana emes, onyń qaı salaǵa baǵyttalǵany mańyzdy. Shıkizat sektoryna salynǵan iri kapıtal birden kóp jumys ornyn ashpaýy múmkin, sondyqtan tabystyń ádil bóliný máselesi týyndaıdy. Sebebi ınvestısııa qurylymynyń da mańyzdylyǵy bar. Eger ınvestısııa shıkizat sektoryndaǵy iri kapıtal syıymdy jobalarǵa baǵyttalsa, ol kóp jumys ornyn birden ashpaıdy. Sondaı-aq tabystyń teń bólinbeıtinin, iri bıznestiń paıda tabatynyn, biraq ol avtomatty túrde halyqqa taralmaıtynyn da eskerýimiz kerek.
«Buǵan qosa, jalaqy ósimi ınflıasııanyń (baǵanyń jalpy ósýi) tasasynda qalyp qoıýy múmkin. Nomınaldy tabys ósse de ony baǵanyń ósýi «jep qoıady», sodan keıin adamdar jaǵdaıdyń jaqsarǵanyn sezbeıdi. Makroekonomıkalyq ósim men halyqtyń ál-aýqaty arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa naqty júıeli saıasat qajet. Alshaqtyqty qalaı azaıtýǵa bolady? Bul jerde naqty ekonomıkalyq saıasattyń bolýy mańyzdy. Aldymen eńbek ónimdiligin arttyrý qajet, óıtkeni joǵary jalaqy tek ónimdilik ósse ǵana keledi. Ekinshiden, shaǵyn jáne orta bıznesti kúsheıtý kerek, bul – halyq tabysynyń negizgi kózi. Investısııa sapasy da ózgerýge tıis, ıaǵnı tek shıkizat emes, óńdeý, IT, agroónerkásip salalaryna basymdyq bergen jón. Sonymen qatar ádil bólý tetigi, progressıvti salyq elementteri men áleýmettik saıasattyń tıimdiligi mańyzdy. Halyq ósimdi tek baǵa turaqty bolǵanda ǵana sezinedi», dep túsindirdi B.Ysqaq.
Jalpy, ekonomıkalyq damý baǵytynda aıqyn qurylymdyq betburys baıqalady. Bıyl alǵashqy toqsanda kapıtal dástúrli shıkizat sektorynan góri óńdeý ónerkásibine, ınfraqurylymǵa, tehnologııalyq salalarǵa qarqyndy quıyla bastady. UEM derekterine súıensek, ınvestısııalyq aǵyndar baǵytynyń ózgerýi eldiń syrtqy kúızelisterge tózimdiligin arttyryp, uzaqmerzimdi turaqty ósý modeline negiz qalap otyr.
«Kapıtal ósimniń jańa núktelerine, energetıkadan bastap baılanys pen agrosektorǵa deıin quıylyp jatyr. Investısııalardyń qurylymy ekonomıkanyń naqty qaıda bara jatqanyn kórsetedi. Máselen, elektr energııasymen, gazben, jylýmen jáne ystyq sýmen jabdyqtaýǵa salynǵan ınvestısııalar 2,5 ese, aqparat pen baılanysqa 2 ese, aýyl sharýashylyǵyna 70,6 paıyzǵa, saýdaǵa 28,2 paıyzǵa, óńdeý ónerkásibine 21,6 paıyzǵa ósti. Investısııalar tek dástúrli salalarǵa ǵana emes, ınfraqurylymǵa, sıfrlandyrýǵa, qaıta óńdeýge jáne azyq-túlik qaýipsizdigine de belsendi baǵyttalyp jatyr. Kapıtal bir baǵytta shoǵyrlanýdyń ornyna ártúrli sektorlarǵa quıylatyn zamanaýı ári ártaraptandyrylǵan ekonomıka osylaı qalyptasady», delingen mınıstrlik aqparatynda.
Syrtqy saýda aınalymynda da eksporttyń sapalyq deńgeıi kóterilgen. Qańtar-aqpan aılarynda saýda aınalymy 21,7 mlrd dollardy qurap, 11,3 paıyzǵa ósken. Eksport 12 mlrd dollarǵa jetse, onyń ishinde óńdelgen taýarlar eksporty 24,4 paıyzǵa artyp, 4,5 mlrd dollardy qurady. Mundaǵy eń mańyzdy belgi – óńdelgen taýarlar eksportynyń jedel ósýi. Bul elimizdiń tek shıkizatty ǵana emes, qosylǵan quny joǵary (óńdeý deńgeıi tereń) ónimderdi de syrtqy naryqqa shyǵaryp jatqanyn kórsetedi. Mundaı úrdis ekonomıkany ártaraptandyrýǵa tikeleı baılanysty. О́ńdelgen eksporttyń úlesi artqan saıyn eldiń turaqty ósý modelindegi pozısııasy kúsheıip, syrtqy naryqtaǵy baǵa aýytqýlaryna táýeldiligi azaıa beredi.