О́lke tarıhyndaǵy biz bilmeıtin aqtańdaqtardyń aqıqaty Uly dalamyzǵa qadam basqan ár zertteýshi men saıahatshynyń eńbekterinen kórinis tabady. 1928 jyly Máskeý qalasynda belgili bıolog, akademık Borıs Kellerdiń «Oral qalasynan Inder taýyna deıin» atty eńbegi jaryq kóredi. Taralymy – 10000 danany quraǵan. Zertteýshi Keller bul eńbeginde bizdiń ólkemizdiń tarıhyna qatysty aýqymdy derekterdi baıandaıdy.
Atyraý týrıstik aımaqtyń qalyptasýyna qolaıly ólke bolyp tabylady. XX ǵasyrdyń basynda Keller oblysymyzǵa qarasty Inder tuzdy kóline saıahattap keledi. Tuzdykóldiń aýmaǵy sol kezeńdegi derekter boıynsha 45 shaqyrym delingen.
1926 jyly Tuzdykólden 1 638 tonna tuz alynyp, Jaıyq ózeni arqyly tıisti pýnktterge jetkizilgen. Qalǵan tuzdyń qory Jaıyq balyqshylarynyń enshisine buıyrǵan. Keller óz zertteýlerinde: «Inderdiń tuzynyń sapasy joǵary. Tuzdy ishekti tuzdaýǵa paıdalanǵan deıdi. Sonyń nátıjesinde skrıpkanyń ishekteri jasalyp, otaǵa arnalǵan ıneler daıyndalǵan», – deıdi.
Zertteýshi Keller emdik bulaqqa barǵan sátinde shatqaldan aǵyp jatqan salqyn sýǵa kózi túsip, ishýge jaramsyzdyǵyn aıtady. Al UǴA akademıgi Muftah Dıarulynyń zertteýlerinde: «...eń paıdalysy, ishindegi tuzdy sýy,onyń ishinde túrli mıkroelementter bar. Sonyń ishindegi óte qymbaty – bor, brom, kalıı, magnıı...», – dep jazady.
Taza bulaqty tuzdy kóldi kórgen sátinde Kellerdiń sanasyna shıpajaı salynsa degen oı keledi. Kún sáýlesimen, ulttyq sýsynymyz qymyzben emdeýdi de usynys retinde aıtady.
Keller ólkemizge qadam basqan sátinde, qazaq aýyldaryna barǵanyn erekshe tolǵanyspen óz eńbeginde atap ótedi. «Oral taýynan Inder taýyna deıin» atty eńbeginde: «... Aýyl aqsaqaldary tórine shyǵaryp, shubat usyndy. Baıqaǵanym basty taǵamdary et, sút ónimderi. Basty kásibi – mal baǵý. Bul ólkede teńiz qyryqqabaty, taýsaǵyz, juzǵyn sekildi ósimdikterdi kezdestirdim. Eldi asharshylyq kezeńinde qutqarǵan manna ósimdigin baıqadym. О́lkedegi azamattar Kalmykov bazaryna aparyp, mannany satyp, saýda-sattyq baılanysyn kúsheıtken» – dep jazady.
Zertteýiniń sońynda: «Inder taýynyń mańynda aıaldadym. Adam qaıran qalady. Taý arasynda qazaq aýyly kórinedi. Bıik jartasta qazaq balasy halyq ánin shyrqap otyr. Kóshpeli qazaqtyń nelikten keń dalada ǵumyr keshetinin endi túsingendeı boldym», – dep atap ótedi.
Iá, ólke tarıhyna qatysty tyń derekter jeterlik. Bul bir ǵana zertteýdiń ushqyny. Zertteýshi Kellerdiń XX ǵasyrdyń basynda aıtqan usynysy ózektiligin joıǵan emes. Aıtylǵan máseleniń sheshimi búgin, erteń sheshiledi degen úmit bar.
Ádilbek О́MIRZAQOV,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ATYRAÝ