Álemdi alqymynan qysqan koronavırýs pandemııasynyń qursaýynda otyrǵanda amalsyz ótken zamandaǵy osyǵan uqsas indet jaılaǵan shaq jáne onymen kúres kóz aldymyzǵa keledi. Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıatynyń 1924 jylǵy mamyrdyń 24-degi buıryǵymen alqa múshesi Halel Dosmuhameduly oba indetine qarsy kúresý Ortalyq komıssııasynyń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalǵan.
El adamdarynyń aıtýyna súıensek, Halel bul asa jaýapty da qaterli tapsyrmany oryndaýda batyl sheshimdi bolǵanǵa uqsaıdy. Oba aýrýy kezinde aýyl men aýyldy bir-birine qatystyrmaı, karantın jasatqyzǵan. Aýrý shyǵyp, kisisi ólgen qystaqtardy bólek baqylaýda ustap, dárigerlik kómek kórsetip otyrǵan, qora-qopsysyn órtetip, tyshqandardy aýlatyp, qurtqyzyp, keseldiń odan ári jappaı jaıylýyna tosqaýyl qoıǵyzǵan. Taısoıǵan qumynda órtelgen qystaýlar oryndary sol bir alysta qalǵan obyr jyldardyń eskertkishterindeı tompaıyp áli jatyr. Bul tómpeshikterge halyq «Úsh oba», «Bes oba» dep ataý bergen. Erekshe elegizetin bir jaıt, budan júz jyldan astam burynǵy oba aýrýynyń zardapty izi búginge deıin joıylmaı otyrǵany. Tek sońǵy 30-40 jyldyń ishinde Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynda eki-úsh dúrkin oba aýrýy qylań berip, eldi úreılendirip, ábiger astynda qaldyrdy. Qazirgi úreılený qudaıǵa shúkir, tehnıka men medısına arqyly shapshań seıiledi ǵoı. Al júz jyldan astam burynǵy úreılenýdi kóz aldyńa ákeletin jyr joldaryn oqyǵanda tóbe shashyń tik turady. Sondaı uzaq tolǵaýdyń biri bizdiń qolymyzda. Ony maǵan Mııalydaǵy Násip Kenjıeva esimdi ájeı berdi. Ol – Haleldiń jıeni Sarman Ǵapýrınniń áıeli. Tolǵaý bir dápterge bólek jazylǵan. Syrtynda «Oba» degen jazý bar. О́kinishke qaraı, sirá, alashordashyǵa baılanysty dep qoryqqandyqtan bolar, jazǵan kisiniń, ıaǵnı avtordyń kim ekeni kórsetilmegen. Dápterdiń birinshi betine «1913 jyly Kalmykov qalasy Esim tóbesinen oba aýrýy shyqqanda ishinde bolǵan adam aıtqan sózi eken» delingen.
Dápterdiń syrtynda osylaı delinýine qaraǵanda jazǵan emes, aıtqan kisiniki. Olaı deıtinimiz, Haleldiń jeke arhıvinde bul tolǵaý saqtalmaǵan. Osy pikirdi ǵalymnyń ádebıetshiligin zerttep, ǵylymı túıin jasaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Rıza Álmuqanova da qoshtaıdy. Sonymen qatar tolǵaýdyń jazylýynda Halelmen shyǵarmashylyq birlestikte bolǵan aqyn Yǵylman Shórekulyna tán ózindik órnekter, stıldik erekshelikter, jıyrmasynshy jyldarǵa deıingi óleńdi aýyzsha shyǵarýdan jazýǵa aýysqandaǵy tóselmegen qoltańbasy baıqalady. Qalaı bolǵanda da bul dáriger Halel Dosmuhamedulynyń ómiri men qyzmetiniń eleýli bir paraǵy.
Oba týraly osy jan túrshiktiretin jyr-derek álemdi koronavırýs indeti jaılap, pandemııa alqymnan qysqanda oıǵa eriksiz qaıta oraldy. Oba da koronavırýs sııaqty shapshań juqqysh, tez taraıtyn qasiretti keseldiń ózi. Ekeýiniń uqsastyǵy, pále-jalasy birdeı, halyqqa qyrǵıdaı tıedi. Ol kezde óleńde aıtylǵandaı «...Kóremiz kóz aldyńda oıran úıdi//Yzbyraı, zilmáńkesin-bárin jaǵyp//Qaraıtyp keregesin qoıǵan úıdi// Kóbi ólip, azy qaldy osy dertten//Kem emes úshbý apat janǵan órtten//Sekildi qara sııa juqqyshtyǵy//Aqyry sebeppenen daǵdyr jetken//Hal bilgen, bata oqyǵan adamdardyń// Bári de úles aldy kelip-ketken...» bolyp, elge qasiret-qaıǵy ákelgen. Eger koronavırýspen der kezinde kúrespesek sondaı kúıki kórinistiń kebin kımesimizge kim kepil. Sondyqtan karantın jarııalap, jurtqa «Úıde bolaıyq», «Jaqynyńa janashyr bol» dep eskertpeler berip, orynsyz kezbelikke salynýǵa jol bermeýdiń aldyn alý oryndy-aq. Budan bir ǵasyr jáne jeti jyl burynǵy epıdemııa tusynda áli de bolsa medısına damymaǵan ýaqyt bolatyn. Sol sebepti de shyǵyn kóp boldy. Qazir shúkir, betperde, ústige kıetin kıim, qolǵap, kózildirik tárizdi saqtaný quraldary paıda boldy. Ásirese, koronavırýs juqtyrǵandardyń qaq ortasynda júrgen medısına qyzmetkerleri ony ońtaıly paıdalana bastady.
Ádilin aıtý kerek, indettiń jolyn kesý sharalary jaman emes. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtan bastap búkil halyq bolyp onymen migirsiz kúresip jatqany qýantady, alǵashqy kezeńde jiberilgen kemshilikterdi, bilmestikterdi joıý jumystary óris aldy.
«Oba» atty óleńde «Saý bólek, aýrý bólek, ólgen bólek//Aınala qaraýyl tur dóp-dóńgelek//Arannan qarǵyp ótken sur kıikteı// Qatysqan qaza tapty elden bólek» degenindeı jaǵdaı búginderi de qaıtalanyp otyr. Adamdar aýrýdy bir-birine juqtyrady, bilgenniń tilin almaıdy. Sadaqaǵa barady, toı toılaıdy. Oqyǵan, toqyǵan jaqsylar men jaısańdardyń ózderi kóńil qımastyqpen qaıtys bolǵandardy sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa baryp, arandap qalyp, koronavırýs, pnevmonııa (ókpe qabynýyn) keselderin juqtyryp, arty qaıǵyly jaǵdaıǵa ulasyp jatqan jaıt jeterlik.
Bir jaqsysy, óńirimizde indettiń jappaı etek alýyna jol bermeý joldary qarastyrylyp jatyr. Karantın, keselge shaldyqqandardy bólektep emdeý, kúdikke ilikkenderdi oqshaýlaý, kóshede júrýge, toı-topyrǵa shekteý qoıý, jańa emdeý oryndary qurylystaryn qysqa merzimde turǵyzý jáne taǵy basqa sharalar kóńilge medeý beredi. О́kinishke qaraı, osyndaı qat-qabat jumystardy kórmeı bosqa daýryǵýshylyq, túımedeı kem-ketikti túıedeı etip jarııalaý baryp turǵan ońbaǵandyq. El ishine iritki salýǵa nege úıirmiz?! Mundaı ker aýyzdarǵa tosqaýyl qoımaýǵa bolmaıdy. Áleýmettik jelidegi aýyzdaryna ne kelse sony aıtatyndar, ánsheıinde eki sózdiń basyn quraı almaıtyn, búginde kósemsip, «bilgirge aınalǵandar» kóbeıip barady. Onyń esesine bárimiz, búkil adamzat bolyp indetpen jumyla kúresýimiz qajet-aq. «Úıde bol» dese úıde bolaıyq, «Qydyrma» dese qydyrmaıyq. «Sadaqaǵa barýdan tyıyl» dese tyıylaıyq. Shydaıyq! Jaýgershilikti de, asharshylyqty da, qýǵyn-súrgindi de, bodandyqty da bastan ótkerip, jeme-jemde jeńe bilgen qazaq halqy bul tyǵyryqtan da shyǵary kámil. Soǵan ımandaı seneıik. Biz birgemiz, áleýmet!
Tólegen JAŃABAIULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qyzylqoǵa aýdanynyń qurmetti azamaty
ATYRAÝ