Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa kóshinen qalmaýǵa tıispiz

Elbasy N.Á. Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy –qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Adamzat Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa tabaldyryǵynda tur, ol óndiris uǵymynyń ózin ózgertedi. Tehnologııalyq jańalyqtar álemdik naryqtyń qurylymy men qajettilikterin túbegeıli ózgertedi. Biz burynǵyǵa qaraǵanda múlde ózgeshe tehnologııalyq bolmysta ómir súrip jatyrmyz», dep atap kórsetti.

Elbasy memlekettiń úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa nátıjesinde paıda bolatyn sektorlardy eskere otyryp, ulttyq kompanııalar arqyly bolashaqtyń ekonomıkasyn damytýdy yntalandyrý qajettiligine aıryqsha nazar aýdardy.

Elbasy N.Á. Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy –qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Adamzat Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa tabaldyryǵynda tur, ol óndiris uǵymynyń ózin ózgertedi. Tehnologııalyq jańalyqtar álemdik naryqtyń qurylymy men qajettilikterin túbegeıli ózgertedi. Biz burynǵyǵa qaraǵanda múlde ózgeshe tehnologııalyq bolmysta ómir súrip jatyrmyz», dep atap kórsetti.

Elbasy memlekettiń úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa nátıjesinde paıda bolatyn sektorlardy eskere otyryp, ulttyq kompanııalar arqyly bolashaqtyń ekonomıkasyn damytýdy yntalandyrý qajettiligine aıryqsha nazar aýdardy.

Elbasynyń Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııaǵa qatysty tapsyrmalaryn oryndaý úshin, bizdiń oıymyzsha, eń bas­tysy, qazaqstandyq ǵylymdy uıym­das­tyrýdy júıeli túrde jańǵyrtý qajet.

Qazaqstandyq ǵylymdy jań­ǵyr­tý jáne osyǵan baılanysty máse­lelerdi keshendi sheshý úshin shyn má­nisinde, osy saladaǵy jumystardy uıymdastyrýdaǵy tetikterdi túpkilikti ózgertý qajet jáne bul rette ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin naryqtyq ekonomıkanyń ózekti máselelerin sheshýge baǵyttaý asa mańyzdy. Ol úshin ekonomıkanyń naqty sektoryna ǵylymnyń qosatyn úlesin arttyrý, ǵylymı zertteýlerdi kommersııalandyrý tetikterin jetildirý, bıznes-qaýymdastyqtyń ǵylymı ázirlemelerge qatysýyn yntalandyrý sııaqty sharalardy qoldaný búgingi tańda óte mańyzdy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jyly qabyldanǵan «Ǵylym týraly» Zańy boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetti memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen qarjylandyrý bazalyq, granttyq, baǵdarlamalyq – nysanaly túrde qarajat bólý arqyly bir júıege keltirildi.

Ǵylymı nátıjelerge degen su­ra­nys, ǵylymnyń qoldanbaly nátı­jelerin baǵalaýdyń negizgi ólshemi bolyp, tek osy jaǵdaıda ǵana ǵylym ekonomıkalyq ósý men qoǵamdyq damýdyń «lokomotıvine» aınalýy múmkin. Qalyptasqan úrdiske sáıkes, memleket qazirgi tańda, ónerkásip pen bıznestiń tarapynan ınnovasııalarǵa suranysty emes, usynysty ǵana yntalandyrady.

Osy úrdisti ózgertý jáne Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııadaǵy mindet­terdi sheshý úshin mynadaı sharalardy qoldaný qajet:

birinshiden, irgeli zertteýlerdiń arasynan el ekonomıkasynyń damýyna úles qosatyn ǵylymı nátıjelerge saraptama júrgizip, bolashaqta Qazaqstannyń ǵylymyn joǵary dárejege kóteretin ázirlemelerdi tańdap alyp, olardy damytý joldaryn qarastyrý;

ekinshiden, ınnovasııalyq kóshbasshy bolý úshin irgeli nátıjelerden qoldan­baly jaǵy basym 10 shaqty jobany údemeli túrde qarjylandyrýdy iske asyrý;

úshinshiden, Elbasy aıtqandaı, memleket ulttyq kompanııalar men jekemenshik kásiporyndarmen birle­sip, óndiriske engizý úshin Úshinshi ındýstrııalyq kóshbasshy bola alatyn 3-4 tájirıbelik nátıjeni tańdap alyp, óndiriske engizý úshin qoldaý qajet.

Bul úrdiske respýblıkada ǵylymı-zertteý, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar (ǴZTKJ) shyǵynynyń burynnan beri qalyptasqan, zertteme­lerge kóp qarjy jumsalatyn tıimsiz qurylymy óte keleńsiz áser etedi. Osynyń nátıjesinde kóptegen aıaq­talǵan ǵylymı zertteýler óndiriske engizýge daıyn bolmaıdy.

Sondyqtan keleshekte óndiriske engizýge daıyn ázirlemelerdi qar­jy­landyrý ǵylymnyń negizgi qarjysynan 50% -dan kem bolmaýy tıis.

Sondaı-aq, ǵylym salasynda qalyp­tasqan ahýaldy jaqsartýdyń mańyzdy jáne qajetti sharty – qoǵamdaǵy ǵylymı eńbektiń mártebesin qalpyna keltirý dep oılaımyz.

Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa úshin basym baǵyttardaǵy ǵylymı mamandyqtar boıynsha kadrlar qajet.Qazaqstan, ásirese, jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy meńgergen mamandarǵa zárý.

Qazirgi tańda Qazaqstanda Bolon úderisine sáıkes bakalavrlar, magıstrlar men PhD doktorlary daıar­lanady. JOO magıstranttar men PhD doktorlaryn daıarlaý barysynda otandyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen kelisimsharttarǵa otyrsa, bolashaq ǵylymı qyzmetkerler elimizdiń jetekshi ǵalymdarynan tálim alyp, ózderiniń zertteý jumystarynyń deńgeıin arttyrary sózsiz.

Osy rette, memlekettik-jeke­menshik áriptestikti damytý, memleket pen bıznestiń ǵylymǵa salatyn qarjysyn qoldanýdyń tıimdiligin arttyrý, demek, ony júıeli jańǵyrtý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti osydan 5 jyl buryn zańdy tulǵalardy tıimdi basqarýdy qamtamasyz etýge qabiletti, olardyń aksııalarynyń paketi men qatysý úlesi jarǵylyq kapıtalyna berilgen «Parasat» Ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq holdıngi» AQ qurý týraly qaýly qabyldady.

Holdıng mıneraldy qorlardyń ornyn toltyrý, ıgerý, tereń óńdeý jáne jańa materıaldardy alý; seısmologııa, sý qorlary; energetıka; farmasevtıka, ınformatıka boıynsha jumys isteýde.

О́ziniń qyzmetiniń alǵashqy kún­derinen bastap holdıng tujyrymdama qalyptastyrdy jáne sodan keıin óziniń damý strategııasyn tańdady, onda biz mańyzdy daıyndamalary bar eldiń ǵylymı uıymdary men JOO áleýetine súıendik.

Bul baǵytta holdıng belsendi jumys atqara bastady jáne 2011 jyldan bastap ulttyq kompanııalardyń, óndiristik kásiporyndardyń jáne JOO-nyń qatysýymen mıneraldy-shıkizat kesheninde, dári-dármek, hımııa ónerkásibinde, taý ken-metallýrgııa salasynda ınnovasııalardy damytýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy iske asyrýda.

Atalǵan baǵdarlamalar aıasynda ǴZJ jobalaryn oryndaý barysynda holdıngtiń ǵalymdarymen Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń kóptegen negizgi baǵyttary boıynsha ónerkásiptik meńgerýge ondaǵan tehnologııalar daıyndalýda.

Sonymen qatar, qazirgi tańda holdıng «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ, «Qazatomónerkásibi» UAK» AQ, «Qazaqmys» korporasııa­sy» JShS-men birlesken birqatar jobalardy iske asyrýda. Sóıtip, «Qazatomónerkásibi» UAK» AQ kásipornynda renıı ónimin óndirýdi uıymdastyrý» jobasynyń sheńberinde jerasty siltisizdendirý tehnogendik eritindilerinen renııdi bólip alý tehnologııasy ázirlendi.

Sondaı-aq, «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory» AQ-pen birlesken jumys istelýde. Onyń quramyna kiretin uıymdarmen yntymaqtastyq týraly memorandýmdar qol qoıýǵa daıyndalýda.

Memleket basshysynyń «Qazaq­stan-2050» Strategııasynda eldiń damýdyń «jasyl» jolyna kóshýine negizdelgen ekonomıkanyń turaqty jáne tıimdi modeli men Astana qala­synda bolatyn «Bolashaq energııasy» atty EKSPO-2017 kórmesinde álemdik ǵylym men tehnıkanyń úz­dik jetistikterin kórsetýge baǵdar bergendigi aıqyn.

Elbasy alǵa qoıǵan «ınnovasııalyq jańǵyrtylatyn energetıka, energııa únemdeıtin tehnologııalar salasynda serpilis jasaý» mindetterin eskere otyryp, holdıng «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan taza energııa kózderin jasaý» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamasyn ázirledi.

Bul baǵdarlama Úkimettiń ja­nyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııamen maquldandy jáne ol jaqyn ýaqytta iske asyryla bastaıdy.

Mundaı baǵdarlamany iske asyrý, sóz joq, ǵylymı uıymdardyń, JOO men bıznestiń is júzinde yqpaldasýyna múmkindik beredi.

Atalmysh maqalanyń sheńberi «Parasat» holdıngi men onyń enshiles uıymdarynyń 5 jyl ýaqyt bederinde qol jetkizgen barlyq mańyzdy nátı­jeleri týraly aıtýǵa múmkindik ber­meıdi, sondyqtan olardyń keıbirine ǵana toqtalaıyq.

Jalpy, osynyń bári, ǵylymı zert­teýlerdi júrgizýge jekemenshik ınves­tısııalardy tartýdy yntalandyrý boıynsha sharalar keshenin qabyldaýǵa baǵyttalǵan damýdyń biz tańdaǵan strategııasynyń durystyǵyn rastaıdy.

Qazirgi tańda biz holdıngtiń je­kemenshik jáne memlekettik kásip­oryndarmen birge osy jyldary jasap jatqan mynadaı jobalaryn maqtanyshpen aıta alamyz:

– Astana qalasynda «Astana – ja­ńa qala» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy Indýstrııalyq parki aýmaǵynda «Led System» JShS-men birlesip jaryq dıodtary men jaryq dıodty kóshe shamshyraqtaryn óndirý boıynsha tájirıbelik-ónerkásiptik telim jasalyp jatyr. Joba energııa únemdeýdi, halyqaralyq talaptarǵa saı ekologııalyq qaýipsizdikti birshama arttyrýǵa baǵyttalǵan;

– Otandyq ǵalymdardyń ázir­le­meleriniń negizinde «Temir men mys» JShS-men birlesip gıdrodınamıkalyq qyzdyrǵyshtardy serııalyq shyǵarý boıynsha óndiris qurylýda, atalǵan qondyrǵylar Astana qalasynda «Úkimet úıi» men «Parasat» holdıngi ǵımaratynda jylytý jáne ystyq sýmen jabdyqtaý júıesinde tabysty jumys etýde;

– Qaraǵandy qalasynda «Kenjer» JShS-men birlesip «Fızıka-tehnı­kalyq ınstıtýt» JShS tehnologııalary negizinde ázirlengen energııa avtonomdy, qaldyqsyz jáne ekologııalyq taza metallýrgııalyq kremnııdi óndirýdiń bolashaq zaýytynyń táji­rıbelik-ónerkásiptik teliminde jabdyqty qu­rastyrý júrgizilýde. Osy jabdyq qazirgi tańda jumys istemeı turǵan kremnıı óndirý zaýytyn iske qosýǵa yqpal etedi;

– О́skemen qalasynda «Erlıtos» JShS-men birlesip «Altaı geologııa-ekologııalyq ınstıtýty» JShS negi­zinde «Tagansorbent» dárilik mıneraldy preparattaryn shyǵarý boıynsha farmasevtıkalyq zaýyttyń tájirıbelik-ónerkásiptik óndirisi iske qosý satysynda tur;

– Oral qalasynda Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetimen birlesip otandyq ǵalymdardyń sony tehnologııalarynyń negizinde qara ýyl­dyryq pen taýarlyq bekire etin óndirý boıynsha bolashaq keshenniń tájirıbelik-ónerkásiptik telimi jasaldy.

«Parasat» holdıngi qyzmetiniń stra­tegııalyq baǵyttarynyń biri – óziniń qurylymynda táýekel ınvestısııalaý qoryn qurý bolyp tabylady. Osy qor arqyly ǵalymdardyń tehnologııalaryn kommersııalandyrý qamtylady.

Holdıngtiń enshiles uıymdary ónerkásiptik kásiporyndar men jeke uıymdardyń tapsyrysy boıynsha qomaqty somaǵa ǴZTKJ oryndaıdy. 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha holdıngtiń jalpy bıýdjetten tys qarjylandyrylýy 34%-dy qurady.

Alǵash ret álemdik tájirıbede IýNESKO-nyń Bas Assambleıasymen Geografııa ınstıtýtynyń janynda Ortalyq Azııa óńirlik glıasıologııalyq ortalyǵyn qurý týraly sheshim qa­byl­dandy. Onyń negizgi mindeti – Qazaqstanda qalyptasatyn sý qorlaryn monıtorıngileý men baǵalaý.

Alǵash ret álemdik tájirıbede «Jezqazǵansırekmet» RMK-da radıogendi osmıı – 187- niń ónerkásiptik óndirisi uıymdastyryldy.

Holdıngke qarasty Ulttyq aqpa­rattandyrý ortalyǵynyń otandyq bilim berýdi jańǵyrtý maqsatynda ınnovasııalyq ónim shyǵarýdaǵy úlesi zor. Ortalyq kompıýterlik baǵ­darlamalar retinde orta jalpy bilim berý mekemelerine 130-dan astam, tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý oqý oryndaryna 59, joǵary oqý oryndary úshin – 70 elektrondy oqýlyqtar ázirledi. Olar el óńirlerindegi oqý oryndarynda ǵylymı-pedagogıkalyq synaqtan ótti.

Otandyq ǵalymdardyń tehnologııalaryna negizdelgen ekonomıkalyq táýelsizdikke kez kelgen memleket qol jetkize almaıtyndyǵy barshaǵa málim. Qazaqstan ǵylymǵa jyl saıyn ınves­tısııany arttyrý arqyly osy qıyn joldyń bastaýynda tur jáne olar óz alǵashqy nátıjelerin berýde.

Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa álemdi túbegeıli ózgertedi. Álemdi jańa ınnovasııalyq tehnologııalar men jańalyqtar kútip tur.

Qazaqstan ǵalymdary Úshinshi ın­dýstrııalyq revolıýsııany iske asyrýǵa jáne qazaqstandyq ǵylymdy jańǵyrtýǵa ózderiniń súbeli úlesterin qosady degen senimimiz mol.

Ábdikárim ZEINÝLLIN,

«Parasat» Ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq holdıngi» AQ

basqarma tóraǵasy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory,

professor.