Yrysty Yrǵyz

О́ńirdiń keshegisi men búginin zerdelegen ólketanýshy-jýr­na­lıst, arhıv qyzmetiniń ardageri Rahymjan О́temistiń aıtýynsha, Yrǵyzdyń tarıhy – qalyń tarıh. Aıtalyq, Aqtóbe qalasynyń qurylǵanyna byltyr 150 jyl ǵana tolǵan bolsa, Yrǵyzdyń qala atanýy, órkenıet pen damý satylarynyń paıda bolýy budan da árirek eken.

Yrǵyz aýdany 50 myń sharshy shaqy­rymǵa jýyq jerdi alyp jatyr. Bul osy topyraqtyń adal uly, el men jer tarıhyna baı­­lanysty artyna mol mura jazyp qaldyrǵan azamat Seıil­han Orazym­betovtiń ja­zýynsha, ke­ńestik kezeńde eki birdeı aýdan­ǵa enshi berip, bólshek­teý­den qalǵan alaqandaı aýmaq qana eken. Áıtpese el uǵymynda Yr­ǵyz ózeniniń 128 myń sharshy shaqy­rymǵa sozylyp jat­qan qos qaptaly ejelden Yrǵyz eli dep ata­lyp kelgenine eshkim talas týǵyza almaıdy.

Yrǵyz úkimetten qarjylaı kómek, ıaǵnı sýbvensııa alatyn aýdan­dardyń qataryna kiredi. Bul rette qosymsha qarajat kózderin taba bilýdiń orny erekshe. Osy oraıda Yrǵyz aýdanynyń áki­mi Aqqanat Shahınnyń aýyl sharýa­shylyǵy salasyna ınvestısııa tartýdaǵy alymdylyǵy men shalymdylyǵyn aıta ketken jón. Aıtalyq, 2020 jyldyń 1 shildesine deıingi derek boıynsha onyń kólemi 600 mln teńgege jýyqtaıdy. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 193,6 paıyzǵa artyq.

«Qazir yrysty Yrǵyzda aýdan­dyq já­ne oblystyq bıýd­jet­ter esebinen 11 joba jú­ze­ge asýda. Sondaı-aq «Jumys­pen qam­tý­dyń jol kartasy – 2025» baǵdar­lamasy sheńberinde «Aýyl – el besigi» jobasy boıynsha 11 nysannyń qurylysy qol­ǵa alyn­ǵan. Buǵan bólingen qa­ra­jattyń ıge­rilý deńgeıi – búginde ártúrli satyda. Ári osy arqyly jergilikti turǵyndardy ju­myspen qamtýdyń jańa múm­kindikteri ja­sal­dy», dedi aýdan ákimi Aqqanat Shahın.

Yrǵyzda saýyqtyrý sport ke­sheni­niń qurylysy aıaqtalyp, turǵyn úı qurylystary boı kó­termek. Jergilikti mańyzy bar avtojoldar kúrdeli jóndeýden ótkizilmek. Ári atalǵan salalar­ǵa qatysty ınjenerlik-kommýnı­kasııalyq jeliler órken jaımaq. Atalǵan jobalar aıasynda aýdan ortalyǵyndaǵy kóshelerge asfalt tóseý jumystary odan ári jal­ǵasyp kele jatqanyna kýá bol­dyq.

Sońǵy bir-eki jylda aýdan tur­ǵyn­daryn taza aýyzsýmen qamtý isinde aýqym­dy is atqa­ryldy. Sonyń nátıjesinde aýdan turǵyndarynyń 85,3 paıyzy or­talyqtandyrylǵan aýyzsý jelisin paıdalanyp otyr. Bú­gingi tańda bul isti sońyna deıin jetkizý jumystary odan ári jal­ǵasyp keledi. Bul baǵytta Jar­ma aýylynda aýyzsýmen qamtýdyń qurylysy bastalsa, Sheń­bertal men Janysbı aýyldarynda toptyq sý qubyry qu­ry­lysyna Sý resýrstary komıteti arqyly qajetti qarajat bólingen. Memlekettik satyp alý jumystarynyń qorytyn­dy­synda bul isti atqarý «Kól­saıStroı» JShS-nyń enshisine tıipti.

Oblys ortalyǵynan 450 sha­qyrym qashyqtyqta ornalasqan, ári aýmaǵy óte keń, sondaı-aq eldi me­kenderi bir-birinen alys Yr­ǵyz aýdanynyń aýylda­ryn kó­gildir otyn qubyryna qosý ońaı is emes. Onyń qar­jylyq turǵydan tıimsiz tus­tary da jeterlik. Áıtse de aýdanda áleý­mettik máni joǵary, tur­ǵyndardyń tur­mystyq deń­geıin kóterýge kó­mektese ala­­tyn is – gazben qam­týdyń keshendi is-qımyl jospary jasalǵan. Onyń alǵash­qy nátı­jesi týraly aıta ketsek, aýdan or­talyǵyndaǵy turǵyn úı ıeleriniń toqsan paıyzdan astamy kógildir otyndy qoldanýǵa kóshkeni aýyzǵa birinshi oralady. Mundaǵy kommýnaldyq turǵyn úı mekemeleri de gaz qu­byryna qosylǵan. Buǵan qosa qazir Janys bı eldi mekenine gaz taratý beketi qurylysy aıaq­talyp ke­ledi. Sonymen bir­ge jyl aıaǵyna deıin Aqshı, Qu­ry­lys jáne Sheńbertal aýylda­ryna tartylyp jatqan gaz qubyr­larynyń qurylysy aıaq­talmaq. Aýdan turǵyndaryn kógildir otynmen qamtý isi osylaısha ilgeri basa bermek.

Yrǵyzdyń oblystyń ózge aýdandarymen salystyra qaraǵan­da basty ózgesheliginiń biri – tabıǵı sý kózderi men resýrstaryna asa baı. Naqtyraq aıtqanda aýdan aýmaǵynda 4 ózen men 80-nen astam kól tirkelgen. Alaı­da sońǵy jyldary onyń teń jar­tysyna jýyǵynyń arnasy tartylyp, keýip qalǵanyn jer­gilikti turǵyndar bizge úlken ókinish­pen jetkizdi. Eń bastysy, bıyl óńirdegi aýdan ataýymen qatar atalatyn, bastaýyn Muǵaljar taýynyń jotasy О́tesh ústirtinen alatyn Yrǵyz ózeni tasymaı qalypty. Bu­ǵan ózimiz de kýá boldyq. Munyń basty sebebi, ótken kúz aılarynda jańbyr jaý­maı, ylǵal az tústi. Bul jaǵdaı toń qabat­tarynyń túzilmeýine áser etti. Yrǵyz ózeniniń sýy yl­ǵal mol bolǵan jyldary 51600 sharshy shaqyrymǵa deıin jaıylady. Sońǵy jyldary nár onyń shıregine deıin jetpeı qaldy. Bul týraly jolbas­taýshymyz, Yrǵyz óńiriniń shejireshisi Rahymjan О́temis aıtyp berdi.

Sondaı-aq budan 24 jyl bu­ryn, ıaǵnı 1996 jyldyń 7 ta­myzy kúni ómirden ótken ólke tarıhynyń tamyrshysy Seıil­han Orazymbetov kózi tirisinde jazǵan jazbalarynyń birinde Yrǵyz, Torǵaı, Telǵara, О́lkeıek ózenderinde kóktemde 25-30 myń tonna balyq jáne 100-den astam qus túrleri bar ekenin kór­setipti. Ári keleshekte barlaý jasaı biletin zııaly jan sýlan­dyrý men gıdrotehnıkalyq-melıorasııalyq sharalardy jú­zege asyrǵan jaǵdaıda balyq sharýa­shylyǵyn órkendetýdiń taptyrmas múmkindikteri ashylatynyn aıtqan. Sondaı-aq ol shamamen alǵanda toqsanynshy jyldarǵa deıin jyl saıyn Yrǵyz aýmaǵyndaǵy ózenderden 1000-1200 tonna balyq aýlanatynyn jetkizgen. Munyń ózi Aqtóbe oblysynda óndiriletin balyqtyń toqsan paıyzy ekeni jazylǵan.

Qandaı istiń de baǵamy salystyrmaly túrde aıtqanda aıqyndala túsetini belgili. Osy arada aýdanda balyq sharýa­shylyǵynyń búgingi jaı-kúıi qandaı degen saýalǵa da jaýap bere ketken jón. Iаǵnı aýdan ákim­diginen alynǵan derekterge súıensek, sońǵy tórt jyldyń aralyǵynda 20 sý aıdyny 9 aýyl sharýashylyǵy qurylymy men 7 jeke kásipkerge bekitilip berilgen. Sondaı-aq tórt jyl buryn balyq aýlaý kólemi 60 tonna bolsa, bıyl onyń mólsheri 124 tonnaǵa ósipti. Áıtse de 1 qańtar men 15 sáýir aralyǵynda nebári 22500 tonna balyq aýlanǵan. Sebebi balyq ýyldyryq shashatyn kezeńge sáıkes keldi. Áıt­se de qyrkúıekten bastap sý aıdynyn paı­dalanýshylar qalǵan 124 tonna ba­lyq aýlaý jumys­taryn júrgizetinin aýdan áki­miniń orynbasary Almas Turtaev aıtty.

Biz balyq óndirý isi jolǵa qoıylǵan Nura aýyldyq okrýgi aýmaǵynda bolǵan edik. Balyq aýlaýdy kásipke aınaldyrǵan aýdandaǵy jeti kásipkerdiń altaýy Nurada bolyp shyqty. Bıyl Yrǵyz ózeni tartylyp qalsa da, Torǵaı men Telǵara ózenderinde sý qory burynǵy deńgeıge je­teǵabyl. Bul balyq óndirý men óńdeýge oń áserin tıgizip otyr. Aýmaqta tabıǵı tepe-teńdiktiń ázirge buzyla qoımaǵanynyń shapaǵaty shyǵar, tipti «NaýryzSım» JShS jetekshisi Ibra­gım Sársenbaev jylyna 100 tonna balyq óńdeýge qýaty jete­tin seh ashýǵa bel býǵan. Ol bul josparyn «Jumyspen qamtý­dyń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasyna sáıkes júzege asyrýdy kózdep otyr.

Qalaı degende de búginde Yrǵyz aýda­nynda sýy tartylyp qalǵan 40-tan astam kóldiń sýyn toltyrý jáne qalpyna keltirý isi óz sheshimin kútip turǵany anyq. Bul balyq sharýashylyǵy ǵana emes, ózen-kólder mańyndaǵy ja­nýarlar men ósimdikter dúnıe­siniń qaıta jandanýyna da oń septigin tıgizbek. Osy rette ob­­lysta 8 rettegish bógettiń teh­­nıkalyq-ekonomıkalyq ne­gizdemesin jasaqtaý qajetti­ligi týyndap otyr. Eger jo­ba qar­jylyq turǵydan oń she­shi­min tapsa, tutas Yrǵyz-Tor­ǵaı re­zervatynyń jaı-kúıin jaq­sartýǵa jol asha alar edi. Aq­tóbe oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy ret­teý basqarmasynyń basshysy Jaq­­syǵalı Imanqulov atalǵan rezervat Úkimettiń quzyrynda bolǵandyqtan, oǵan bólinetin qa­ra­jat respýblıkalyq bıýdjet arqyly sheshilgenin jón kóretinderin jetkizdi.

Halqymyzdyń qasıetti qony­synyń birinde qolǵa alynǵan áleý­mettik-ekono­mıkalyq sıpat­taǵy jobalardyń qaı-qaısy da Yrǵyzdyń yrysy ortaımaýyn kózdegen qamqor kózqarastan týyn­dap otyr. Yrǵyz aýdanynda qalyptasqan bere­keli bir­lik pen tatý-tátti tirlik onyń al­da­ǵy damý joly da baıandy bola bere­tinine berik senim týǵyzady. Al adamdy senim esh­qa­shan aldamaı­tyny ejelden bel­gili emes pe?!

Aqtóbe oblysy,

Yrǵyz aýdany