Mıýnhen «maıdany»

GFR-de uıymdastyrylǵan baıraqty báseke barysynda barlyǵy 46 álemdik jáne 100 olımpıadalyq rekord jańartyldy. Sol sańlaqtar arasynda AQSh-tyń júzýshisi Mark Spıtstiń asqan sheberligine tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy tánti boldy. Kalıfornııa shtatyna qarasty Modesto qalasynyń týmasy sodan tórt jyl buryn Mehıko Olımpıadasynda eki altyn, bir kúmis jáne bir qola medaldy ıelengen edi. Al bul joly ol aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Mıýnhende túrli qashyqtyqta synǵa túsken 22 jastaǵy Mark jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna jeti ret kóterildi. Sol saıystardyń barlyǵynda álemdik rekordty jańartty. Osylaısha, amerıkalyq júzýshiniń esimi bir ǵana Olımpııa oıyndarynda jeti márte top jarǵan tuńǵysh sportshy retinde álemdik sporttyq shejirege altyn áriptermen jazyldy.

Jalpy, Mark Spıts osy belesterdi ǵana baǵyndyrýmen shektelip qalǵan joq. Ol álemdik rekordqa 33 márte ózgeris engizdi. Úsh ret tórtkúl dúnıeniń teńdessiz júzýshisine tıesili arnaıy syılyqty ıelendi. Basqa da kóptegen asa iri halyqaralyq dodalarda dara talantymen oqshaýlanyp, túrli-tústi medaldardy «kúrep» aldy. Al eń bastysy, Spıts Olımpııa oıyndarynda oljalaǵan bas júldeleriniń sanyn toǵyzǵa jetkizip, osy kórsetkish jaǵynan aty ańyzǵa aınalǵan Fınlıandııanyń jeńil atleti Paavo Nýrmı jáne KSRO-nyń gımnasshysy Larısa Latynınamen teńesti. Keıinnen bul nátıjeni amerıkalyq jelaıaq Karl Lıýıs qaıtalasa, bertin kele AQSh-tyń taǵy bir áıgili júzýshisi Maıkl Felps 23 altyndy oljalap, joǵaryda esimderi atalǵan sańlaqtardyń barlyǵynyń aldyn orady.

Maıkl Spısten bólek, sporttyq gımnasshylar saıysynda japonııalyq Savao Kato men KSRO ókili Olga Korbýt jáne aýstralııalyq júzýshi Sheın Goýld úsh retten teńdessiz dep tanylyp, san mıl­lıon jankúıerdiń qurmeti men qoshemetine bólendi. 100 jáne 200 metrlik qashyqtyqqa júgirýde Valerıı Borzov pen Renata Shteher shashasyna shań juqtyrmady. Keńes Odaǵynyń oǵlany eki retinde de AQSh sportshysyn artqa tastasa, nemis arýy álemdik rekordtardy jańartty.

Barsha jurt basketbol alańynda naǵyz «jan alysyp, jan berisken» aıqastyń órbigenin osy kúnge deıin jyr qylyp aıtyp júr. Mıýnhen Olımpıadasyna AQSh quramasyn «basketboldyń professory» atanǵan 70 jasar Henk Aıba bastap keldi. Kileń órimdeı juldyzdy jas­tardan quralǵan aıtýly komanda qarsy kelgenderdiń barlyǵyn qoǵadaı japyrdy. Olar Chehoslovakııa (66:35), Aýstralııa (81:55), Kýba (67:48), Brazılııa (61:54), Mysyr (96:31), Ispanııa (72:56), Japonııa (99:33) jáne Italııany (68:38) oısyrata utty. Endi bas júldege ıelik etý úshin bar-joǵy bir matchta jeńiske jetý jetkilikti. Al kelesi topta KSRO quramasy ozdy. Olardyń da ekpini óte kúshti edi. Sóıtip, AQSh pen KSRO basketbolshylarynyń joly aqtyq aıqasta qıysty.

Sheshýshi match KSRO-nyń basym­dy­ǵymen bastaldy. Olar báseke bel ortadan aýǵanǵa deıin qarsylastarynan únemi biraz upaı ozyp turdy. Keı kezderi upaı aıyrmashylyǵy 10-ǵa deıin de jetti. Al kezdesýdiń aıaqtalýyna shamamen bes-alty mınýttaı qalǵanda AQSh quramasy keremet pressıng qoldanyp, qarsy jaqty biraz ábigerge saldy. Henk Aıba qoldanǵan taktıka óz jemisin berdi. Al Vladımır Kondrashınniń shákirtteri, kerisinshe, jıi jańyla bastady. Sonyń saldarynan tarazy basy teńesýge shaq qaldy. Sońǵy segiz sekýnd qalǵanda Keńes Odaǵy quramasy 49:48 upaımen alda kele jatty. Sol sátte Aleksandr Belov Zýrab Sakandelıdzege pas beremin dep, óreskel qatelik jiberdi. Oqtaı zymyraǵan Dýg Kollınz dopqa ıelik etip, shyǵyrshyqqa qaraı umtyldy. Sakandelıdzeniń erejesin buzýdan basqa amaly qalmady. Aıyp dobyn múltiksiz oryndaǵan Kollınz AQSh-ty bir upaı aıyrmashylyǵymen alǵa shyǵardy. Esep – 49:50. Al básekeniń aıaqtalýyna nebári úsh sekýnd qalǵan edi.

Úsh sekýndta ne bitirýge bolady? Sol az ǵana ýaqytta jeńisti qarsylastardyń ýysynan julyp áketýge bolatynyn KSRO basketbolshylary osy oıynda taı­ǵa tańba basqandaı etip dáleldedi. Bir mezette Áljan Jarmuhamedov (sýrette) dopty dereý Sergeı Belovqa beredi. Shabýyldyń bastalǵany sol edi, tóreshiniń ysqyryǵy estildi. Sóıtse, aıyp doby oryndalǵan soń KSRO bapkerleri bir mınýttyq úzilis suraǵan eken. Ony Renato Rıgetto estimegen. Brazılııalyq qazy óz qateligin dereý túzep, úzilis berildi.

Keńes Odaǵynyń basketbolshylary jıylyp alyp, jospar qurdy. Qarsy­las­tary sol kezde «Úsh sekýndtyń ishinde ne bitirer deısiz» dep oılasa kerek, beıqam turdy. Úzilis ýaqyty bitkende Ivan Edesh­ko dopty Modestas Paýlaýskasqa, ol Aleksandr Belovqa beredi. Ortalyq sha­býylshy nysanany kózdeı almady. Sol mezette tóreshiniń ysqyryǵy qaıta zaldy jańǵyrtty. Jeńiske jettik dep oılaǵan ame­rıkalyqtar qıqýǵa basty. Bulary beker eken. Tóreshi elektrondy tablo isten shyqqanyn alǵa tartyp, biraz ýaqyttan soń eki komandanyń alańǵa qaıta shyǵýyn talap etti.

Kelesi múmkindikti KSRO basketbolshylary qalt jibermedi. I.Edeshkonyń alańnyń ana shetinen myna shetine deıin laqtyrǵan dobyn A.Belov qaǵyp aldy. Qos qorǵaýshynyń ortasynan sańlaý tapqan ol nysanany dál kózdedi. Dop shy­ǵyrshyqqa túskende sırena estildi. Esep – 51:50! Bir aıta keterligi, basketbol Olımpıada baǵdarlamasyna engen kezden beri amerıkalyqtar birde-bir oıynda jeńilistiń kermek dámin tatqan emes. 1936 jyldan beri olar únemi bas júldeni oljalaýda. Al Mıýnhende KSRO quramasy amerıkalyqtardy tuǵyrdan taıdyrdy. Jankúıerler men jýrnalıster tarapynan «Áıgili úsh sekýnd» degen ataýǵa ıe bolǵan tarıhı match osylaı órbigen edi.

Nemis jerinde ótken Olımpıadanyń jalpykomandalyq esebinde 99 ret jeńis tuǵyryna kóterilgen Keńes Odaǵynyń sportshylary kósh bastady. Olar 50 altyn, 27 kúmis jáne 22 qolany qorjynǵa saldy. Ekinshi jáne úshinshi oryndarda – AQSh (33+31+30) pen GDR (20+23+23). Sondaı-aq GFR (13+11+16), Japonııa (13+8+8), Aýstralııa (8+7+2), Polsha (7+5+9), Majarstan (6+13+16), Bolgarııa (6+10+5) jáne Italııa (5+3+10) elderi ozyq ondyqtyń qatarynan kórindi.

Mine, HH jazǵy Olımpıada osyndaı ymyrasyz aıqas jáne tolassyz qyzyq­tarymen este qaldy. Sonymen qatar keleńsiz jaıttar jáne qaıǵyly oqıǵa­lar­dyń tirkelgeni jaıynda da biz joǵa­ryda aıtqan edik. Endi solar jaıynda áńgimeleıik.

5 qyrkúıek kúni túngi saǵat 4:30-da Pa­lestınanyń radıkaldy uıymynyń muzdaı qarýlanǵan segiz múshesi baıqatpaı Olımpıadalyq qalashyqqa enip, Izraıl delegasııasy ornalasqan jaqty betke aldy. Kirgen bette uıqyly-oıaýly birneshe sportshyny kepildikke alady. Aralarynda qarsylyq kórsetkenderi aıaýsyz jazalandy. Keıbirin atty, keıbirin azaptap óltirdi, keıbirin jaralady. Terrorıster ózderi «Qaraly qyrkúıek» dep atalatyn uıymnyń músheleri ekenderin aıtyp, Izraıl túrmelerindegi «Palestınany azat etý» qozǵalysynyń 232 múshesin saǵat toǵyzǵa deıin bosatýdy talap etti. Al ózderi Mysyrǵa attanatyndaryn aıtyp, «bizdi ushaqpen qamtamasyz etińder» dedi. Saǵat tańǵy altyda bul jańalyq jer-jahanǵa tarady.

Áýelde bul talapqa kóngendeı sy­ńaı tanytqan jergilikti bılik astyrtyn jospar qurdy. Terrorıster men kepil­dik­ke alynǵan adamdardy tikushaqpen Mıýn­henniń áskerı aerodromyna áke­lip, «sizderdi Kaırǵa deıin ushaqpen jetki­zemiz» dep sendirdi. Al aerodrom aıma­ǵynda snaıperler oq jaýdyrýǵa daıar turdy. Terrorıster belgilengen jer­ge jetkende, basshylar buıryq berdi de, mergender dereý iske kiristi. «Qaraly qyrkúıektiń» músheleri de qarap qalmady. Eki jaq bir-birine oq jaýdyrdy. Teledıdar arqyly kúlli álem bul atys-shabystyń kýásy boldy. Nátıjesinde kepildikke alynǵandar túgeldeı qaza taýyp, sonymen qosa, bes terrorıst pen bir polıseı oqıǵa ornynda kóz jumdy. Barlyǵy 17 adam o dúnıege attandy. Qalǵandary qolǵa tústi. Osy oqıǵadan bir táýlikten soń Olımpıada qaıta jalǵasty. Osy oqıǵa «Qaraly qyrkúıek» degen ataýmen tarıhta qaldy.

Izraıldiń premer-mınıstri Gold Meır palestınalyqtardan qalaıda kek alýdy kózdep, joǵarydaǵy oqıǵaǵa qatysy bar adamdardyń túgeldeı kózin joıyńdar degen buıryq berdi. Ol tapsyrma múltiksiz oryndaldy. 16 qyr­kúıekte «Qaraly qyr­kúıektiń» Rım qala­syndaǵy rezıdenti Vael Ábý Svaıter óz úıiniń aýlasynda oq­qa ushty. 8 jeltoq­sanda Parıjdegi rezı­­dent doktor Mah­mud Hamsharıdiń tele­fonyna jarylys qondyrǵysy ornatylyp, qaza tapty. Qaraly tizim sóıtip jal­ǵasa berdi. Bas-aıaǵy jeti jyl ishinde Mıýnhendegi oqıǵaǵa qatysy bar radıkaldy toptyń kóptegen múshesi kóz jumdy.

Mıýnhen Olımpıadasynda Qazaqstan­nyń sportshylary da aıshyqty ónerimen mıllıondaǵan kórermenniń júregin jaý­lady. Klassıkalyq kúresten ótken ja­rysta Valerıı Rezansev barlyq qarsy­lasyn jyǵyp, altyn tuǵyrǵa kóteril­se, Anatolıı Nazarenko kúmis medal­dy ıelendi. Olardyń ekeýi de dańqty Va­dım Psarevtiń shákirtteri. 25 jastaǵy V.Rezansev Máskeý oblysynda týyp-óskenimen, onyń sporttyq mansaby Al­ma­tyda bastaldy. Mıýnhenge deıin aıtýly balýannyń eki dúrkin álem chempıony degen ataǵy bolsa, odan keıin aıtýly jarysta taǵy úsh ret top jardy. 1976 jy­ly ol Monreal Olımpıadasynda bas júldeni oljalady. Úsh ret Eýropa birin­shi­liginde aldyna jan salmady. Al 23 jastaǵy A.Nazarenko úsh ret álemde, eki ret qurlyqta teńdessiz dep tanyl­dy. Ol – Almatynyń tól týmasy. Olım­pıadanyń fınaldyq saıysynda jer­lesimiz majarstandyq Chaba Hegedıýshke ese jiberdi.

Voleıboldan KSRO-nyń áıelder qura­masy altynnan alqa taqsa, erler qola medaldy qanaǵat tutty. Osy komand­a sapynda Nına Smoleeva men Vale­rıı Kravchenko óner kórsetti. Ekeýi de Almatyda irgetasy qalanǵan áıgili komandalarda oınady. Alǵashqysy – ADK-nyń, ekinshisi «Býrevestnıktiń» sapynda sheberligin shyńdady. 1968 jyly Mehıkoda alaýy tutanǵan oıyndarda joǵaryda esimderi atalǵan eki voleıbolshy da chempıondyq ataqqa qol jetkizgen bolatyn.

Jeńil atletter jarysynda Venıamın Soldatenko kúmis medaldy enshiledi. Soltústik Qazaqstanǵa qarasty Aqqaıyń aýdanynyń týmasy 50 shaqyrymdyq sporttyq júristi 3 saǵat 58 mınýt 24 sekýndtyq nátıjemen aıaqtady. Ol tek jergilikti sportshy Bernd Kannenbergten ǵana qalyp qoıdy. Semserlesýshilerdiń komandalyq saıysynda Qazaqtyń Dene shynyqtyrý ınstıtýtynyń túlegi Igor Valetov qola medaldy moınyna ildi. Sý dobynan ótken básekede KSRO quramasy kúmispen kúpteldi. Fınalda olar AQSh-qa jol berdi. Sol komandanyń namysyn qorǵaǵandardyń biri – qaraǵandylyq Vıktor Aboımov.

Joǵaryda biz basketboldan KSRO-nyń erler quramasy fınalda AQSh-tan aılasyn asyrǵany jaıynda egjeı-tegjeıli baıandadyq. Sol jarysta qandasymyz Áljan Jarmuhamedov jasyndaı jarqy­raǵanyn da aıta ketýge tıispiz. Ol 1944 jyldyń 2 qazanynda burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Bostandyq aýdanynyń Tabaqsaı aýylynda týyp-ósti. Solaqaı saıasattyń saldarynan bul aýdan 1956 jyly О́zbekstanǵa ótkeni barshaǵa málim. Mine, sol jerde kindik qany tamǵan Músirbektiń uly Áljan ýaqyt oza basketbol álemindegi betkeustar oıynshylardyń birine aınaldy. Bul azamattyń esimi qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony retinde tarıhta qaldy. Sonymen qatar 1976 jylǵy Monreal Olımpıadasynda Á.Jarmuhamedov qola medaldy ıelendi. Eki ret álem chempıonatynda júldegerler sanatyna qosyldy. Eýropanyń úsh dúrkin chempıony degen ataǵy taǵy bar.