Ulttyq qundylyqtar kepili

Qoldanystaǵy Ata Zańymyz elimizdiń táýelsizdik alǵan jyl­darynan bergi aralyqta ómir­diń talap tilegine oraı, synaptaı syrǵyǵan ýaqyttyń suranys­taryn eskere otyryp, ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip jetildirildi.

Ata Zań bizdiń ulttyq qun­dy­lyq­tarymyzdyń, rýhanı kodymyzdyń, dilimizdiń berik qorǵany jáne negizgi kepili.

Elimizdiń Negizgi Zańy­nyń alǵashqy babynda «Memleke­timizdiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» ekeni aıtyla otyryp, memleket­tik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq bolyp sanalatynyna basa nazar aýdaryldy. Konstı­­týsııamyzdyń II-bólimi «Adam jáne azamat» dep atalady. Onda adamǵa qajetti rýhanı ıgi­likterge aıryqsha mán berilgen.

Ulttyq qundylyqtary­myz­dyń endigi mańyzdy salasy – din. Onyń belgili bir halyqtyń, ulttyń ómirinde úlken rýhanı-ıdeolo­gııalyq ról atqaratyny esh dá­lel­deýdi qajet etpeıtin jaıt. Bul «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań aıasynda retteledi. 6 taraý, 25 bap­tan turatyn atalǵan zań Ata Zań­nan týyndap otyrǵany málim. Dinı senim-nanymǵa baılanysty máseleler Konstıtýsııamyzdyń birneshe (19, 22) babynda aıryq­sha atalǵan. Olarda – árkimniń qaı ultqa, qaı partııaǵa jáne qaı dinge jatatynyn ózi anyqtaýǵa haqylyǵy, kez kelgen adamnyń ar-ojdan bostandyǵyna quqy bar ekeni, ony júzege asyrý jal­pyadamzattyq jáne azamat­tyq quqyqtar men memleket al­dyndaǵy mindetterge baılanys­ty bolmaýǵa nemese olardy shektemeýge tıis ekeni eskerilgen.

Rýhanı kodymyzdyń kelesi bir súbeli tarmaǵy – ulttyq má­de­nıetimiz. «Mádenıet tý­ra­­ly» zań 8 ta­raýdaǵy 40-bapta saralanyp qarastyrylǵan. Munda halqymyzdyń mádenı qundylyqtary men ulttyq má­denı ıgilikteri, mádenı mura­lar men olardy saqtaý, salt-dástúr, tarıhı-mádenı mańyzy bar óner jádigerlikterin qor­ǵaý, qam­qorlyq jasaý má­sele­leri jiliktep berilgen. Árı­ne munyń da basty kepili eli­miz­diń Ata Zańy. О́ıtkeni Konstı­tý­­sııanyń 37-babynda; «...Qa­zaqstan Respýblıkasynyń azamattary tarıhı jáne mádenı muralardyń saqtalýyna qam­qor­lyq jasaýǵa, tarıh pen má­de­nı muralardyń saqtalýyna qamqorlyq jasaýǵa, tarıh pen mádenıet eskertkishterin qor­ǵaýǵa mindetti», dep erekshe es­ker­tilgen bolatyn.

Osy atalǵan máselelerdiń qatarynda 38-baptaǵy Qazaq­stan azamattarynyń tabıǵatty saqtaýǵa jáne tabıǵat baılyq­taryna uqypty qaraýǵa mindetti degen qaǵıdany da ulttyq qun­dylyqtar qatarynda atap ótýdi oryndy dep bilemiz. Sebebi týǵan jer, onyń ásem tabıǵaty, búkil – jerasty jáne jerústi baı­lyq­tary halyqtyń baǵa jet­pes ıgiligi ári asa mańyzdy qun­­dylyǵy ekenin esh ýaqytta umyt­paǵanymyz jón.

Elimizdiń Týy, Eltańbasy, Ánurany memlekettik jáne ult­tyq qundylyqtar retinde Ata Zańnyń 9-babynda atap kórse­tilgen. Olardyń sıpatta­masy jáne paıdalaný tár­tibi Konstı­týsııalyq zańmen belgilengen. Al 34-baptaǵy eki tarmaqta árkim Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyn jáne zańdaryn saqtaýǵa, basqa adamdar quqyq­taryn, bostandyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmet­teýge, árkim Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Memlekettik rámiz­derin qurmetteýge mindetti eken­digi qadap aıtylǵan. Bul máselege de elimizdiń árbir azamaty erekshe mán bergeni oryndy.

Bizdiń búgingi egemen elimizdiń negizgi qundylyqtarynyń biri – otbasy. Ol memlekettiń shaǵyn bólshegi ispetti. «Otan – otbasynan bastalady», degen atalarymyz. Sondyqtan bul jaıt Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda arnaıy bappen qorǵalǵan. 3 tarmaqtan tu­ratyn 27-bapta kórsetilgendeı, neke men otbasy, ana men áke mem­lekettiń qorǵaýynda bolatyny, balalarǵa qamqorlyq jasaý jáne tárbıeleý ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti ekeni, kámeletke tolǵan, eńbekke qabi­letti balalarǵa eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaý mindetteletini taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.

Árbir eldiń, árbir halyqtyń, kez kelgen memlekettiń ósip-órkendeýi, tabysty bolýy bilim men ǵylymǵa tikeleı baılanys­ty ekeni aıtpasa da belgili. Sol sebepti de bul salalardy rý­hanı ıgilikterdiń, ulttyq qundy­lyq­tardyń qatarynda ataǵa­nymyz jón. Qoǵamdyq ómirdiń atal­ǵan eki salasyna eki birdeı zań ar­nalǵan. Oqý-bilim salasy – «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Bilim týraly» zańymen retteledi. Ol 12 taraý, 68 baptan turady. Al «Ǵylym týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasynyń zańy (5 taraý, 22 baptan turady) ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq saladaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteıdi. Bul eki zańnyń da iske asyrylýyna Ata Zańymyzdyń tıisti baptarynda kepildikter berilgen.

Osy rette atalǵan eki mańyz­dy máselege de el Prezı­denti Jol­daýynyń «Áleýmettik jań­ǵy­rýdyń jańa kezeńi» atty IV ta­raýynda basa nazar aýda­ryl­ǵan.

Jıyny IH bólim, 98 baptan turatyn Qazaqstannyń Ata Zańy – «Prezıdent», «Parlament», «Úkimet», «Konstıtýsııalyq ke­ńes», «Sottar jáne sot tóre­ligi», «Jergilikti memlekettik bas­qarý jáne ózin-ózi basqarý», son­daı-aq qorytyndy men ót­peli erejelerdi qamtyǵan asa mańyzdy tarıhı máni bar qujat. «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynda Ata Zańǵa:

«... Konstıtýsııa – konstıtýsııalyq qurylystyń qundylyqtary, ınstıtýttary men normalary, áleýmettik baılanystar men mem­lekettik bıliktiń qatynastaryn memlekettik – quqyqtyq retteý negizderi resmı túrde baıandy etiletin eń joǵarǵy quqyqtyq nysan. Konstıtýsııa osy zamanǵy memlekettiliktiń mańyzdy bel­gisi bolyp tabylady», degen anyqtama berilgen. Olaı bolsa, elimiz­diń árbir azamaty, árbir turǵyny, Ata Zańymyzdy jáne odan týyndaıtyn basqa da salalyq zańnamalardy kóz­diń qarashyǵyndaı saqtap, ony qadirlep-qasterleýi kerek. О́ıt­keni, memleketimizdiń basty Zańy – Konstıtýsııamyz búkil qazaq­standyqtardyń ómir súrýi men ósip-órkendeýiniń, memleke­ti­mizdiń qarqyndy damýynyń be­rik negizi, respýblıka halqy­nyń jarqyn bolashaǵynyń bire­geı kepili, sonymen birge tu­ǵyr­ly tá­ýelsizdigimizdiń te­mir­deı ti­re­gi. Son­dyqtan muny ár­qaı­sy­myz ja­dymyzda ustaǵany­myz abzal.

Aqmaral SMANOVA,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti,

zań ǵylymdarynyń kandıdaty