Aqjoltaı batyr Aǵybaıdyń máńgilik tynys tapqan mekenine jetkizetin jalǵyz-aq tóte jol Kıikti aýylynyń ústimen ótedi. Mysaly, siz Aǵybaıdyń árýaǵyna syıynyp, elordadan shyqtyńyz delik. Áýeli atbasyn Qaraǵandyǵa tireısiz. Odan keıin taqtaıdaı tegis jolmen júıtkip otyryp, Shet aýdanynyń ortalyǵy Aqsý-Aıýly kentine jetesiz.
Oblys ortalyǵy men bul eldi mekenniń arasy shamamen alǵanda 120 shaqyrym. Aqsý-Aıýlydan ári iri temir jol stansasy Aqadyrdy betke alasyz. Bul aralyqtaǵy joldyń keıbir jerlerinde kezdesetin kedir-budyry bolmasa, jalpy alǵanda kólikke kúsh túsirmeıtin birsydyrǵy jaılylyǵy bar. Seksen shaqyrymdy artqa tastap, Aqadyrǵa jetkennen keıin asfaltpen qoshtasyp, saldyr-gúldir greıder jolǵa túsesiz.
Jol degen aty bolmasa, betinde usaq tastary hantalapaıdyń asyǵyndaı shashylyp jatatyn greıder degenińiz jol talǵamaıtyn temir tulpar bolmasa, asty alasa avtokólikterdiń sory. Aqadyrdan alpys shaqyrym jerdegi Aqshaǵyl dep atalatyn shaǵyn razezge deıin jetkenshe qoıý shańǵa kómilip, oıqy-shoıqy jolda selkildeısiz de otyrasyz. Buryndary osy aralyqtaǵy joldyń betin arnaıy avtogreıder mashınasy anda-sanda bir tegistep otyrýshy edi, qazir ol zaman kózden bul-bul ushqandaı.
Osydan eki jyl buryn ba eken, kezekti eńbek demalysynda júrgenimizde osy joldyń betin qyrnap júrgen avtogreıder tehnıkasyn kórip, tań-tamasha qalǵanymyz bar. Biraq, munyń syry kóp uzamaı ashyldy da. Sóıtsek, Aǵybaı batyr basyna mınıstrlerdiń biri baratyn bolǵan eken. Sodan jol aıaq astynan tegistelip, Aqshaǵyl men Kıiktiniń tusyna kesenege aparatyn baǵytty nusqaǵan birneshe belgi taıaqsha da qoıylǵan edi. Sonda aýyl turǵyndarynyń biriniń: «Shirkin-aı, mınıstrler batyr basyna jıi baryp tursa eken...» dep qaǵytqany este...
Sodan Aqshaǵyl aýylyna jetkennen keıin álgi greıder temir joldyń ústimen shyǵysqa qaraı tartady. Al Aǵybaıdyń basyna dep jolǵa shyqqan siz byltyr osy mańdaǵy Uzynjal kenishi salǵan greıder jolǵa túsip, ońtústik baǵyttaǵy Kıikti aýylyna bet túzeısiz. Eki aýyldyń arasy jıyrma shaqyrymǵa jeter-jetpes jer.
Shoıyn joldyń boıyndaǵy shaǵyn ǵana aýylǵa jetkenińizde jergilikti halyq «Batyr basy» dep ataıtyn Aǵybaı kesenesine aparatyn dalanyń jalǵyz ǵana qara joly ońtústik-batysqa qaraı ashy ishekteı shubatylyp aldyńyzda jatady.
Kıikti demekshi, bul aýylda Shubyrtpaly rýynan shyqqan Aǵybaı batyrǵa atalas týys bolyp keletin birshama aǵaıyn turady. Sonymen qatar atalǵan eldi mekende Abylaı hannyń zamanynda aǵa batyr sanatynda qol bastaǵan er Tańybaı urpaqtary da meken etedi. Senimdi derekterge qaraǵanda, Tańybaı batyr Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı mazaryna jerlengen.
Hosh, Kıiktiden Aǵybaı batyr kesenesine aparatyn joldyń uzyndyǵy 45 shaqyrymdaı bolady. Taıaýda, jol túsip «Batyr basyna» barǵanymyzda baıqadyq, buryndary tep-tegis bolyp taspadaı tartylyp jatatyn joldyń berekesi kete bastapty. Sirá, keseneni kórgisi keletin kelimdi-ketimdi jurt kóbeıgen bolý kerek, joldyń eki tabany qazylyp, esesine orta tusy jal bolyp kúdireıe túsken. Iаǵnı bul jolmen asty alasa avtokólikter júre almaıdy. Al kún jaýyndy-shashyndy bolsa, qandaı myqty kólik bolsa da orta jolda qalatyn túri bar eken.
Álbette, jol bastaýshy adam bolmasa, syrttan kelgen jolaýshynyń qula dúzde adasyp ketýi op-ońaı. Mańaıda Kıiktiden basqa taıaý turǵan eldi meken joq. Jaqyndaý degen Moıynty aýylynyń ózi keseneden 85 shaqyrym jerde. Aıtaıyn degenimiz, qara joldyń boıynda jolaýshy jazǵanǵa jón silteıtin bir de bir belgi joq...
Osyndaıda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy eske túsedi. Onda mynadaı sózder bar: «Bizdiń babalarymyz ǵasyrlar boıy ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq... Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa Atamekenniń qarys qadamyn da bermeı, urpaǵyna mıras etti».
Iá, qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń úzeńgiles serigi bolyp, ult azattyǵy jolynda basyn báıgege tikken Aǵybaıdyń qasıetti kesenesine baryp, táý etý búgingi damyǵan eldiń balalary úshin áli de qııamet-qaıym bolyp otyr. Astanamyzdyń bir kóshesin jóndeýge dúnıeniń aqshasyn aıamaıtyn joǵarydaǵylar jurt áýlıe sanap, táýbe keltiretin tarıhı tulǵanyń rýhymen qaýyshýǵa aparatyn joldy tártipke keltirýge kelgende basty aýyrtpaıtyny qaıran qaldyrady. Bulaı dep aıtýymyzǵa batyr mazarynda shyraqshy bolyp otyrǵan Hamıt atanyń myna bir áńgimesi sep boldy. «Jylda, – deıdi shyraqshy, – batyrdyń kesenesine elorda jaqtan joǵary qyzmette júrgen adamdar kelip turady. Solardyń bári aldymen joldyń aýyrlyǵyn tilge tıek etedi. Kelesi joly tikushaqpen kelý kerek eken degendi aıtady...».
Iá, jalǵandy jalpaǵynan basyp júrgen shendiler úshin tikushaqpen kelý degen túkke turmaıtyn sharýa. Aqsha qaltadan shyqpaǵan soń, ókimettiń qarjysy men tehnıkasyn aıasyn ba?
Áli este, kezinde Qaraǵandy oblysynyń ákimi bolǵan bir azamattyń basyna is túskende batyr basyna tikushaqpen ushyp barǵanyn óz kózimizben kórgenimiz bar. Keıde oılaısyń, ágárákı qolynda bıligi bar solardy kúnniń shyjyǵan ystyǵynda shańy burqyraǵan, oı-shuńqyrǵa toly qara jolǵa salyp qınasa, múmkin joldyń jaıyn oılap, tolǵanar ma edi dep...
Ásili, Aǵybaıdyń basyna asyǵatyn jurt qatarynyń jyldan- jylǵa artyp kele jatqany tegin emes. «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, Ol áýlıe bolmasa, nege qalǵan?» demekshi, jergilikti halyqty bylaı qoıǵanda, ózge jurttyń birazy kıe qonǵan keseneniń beımálim qudiretine búginde ábden qanyǵyp alǵan. Aqjoltaı batyrdyń áýlıeligine syıynǵan el bul jerge mal ákelip, qurban shalady. Osyndaı ǵuryptan keıin pushpaǵy qanamaǵan áıelderdiń balaly bolǵan, beımálim dertke dýshar bolǵan jandardyń qulan-taza aıyqqan, bále-jalaǵa ushyraǵan pendelerdiń qyrsyqtan taqa qutylǵan mysaldary aıta berse kóp-aq. Al Aǵybaı mazarynyń shyraqshysy Hamıt ata bolsa, bul jerge sonaý ıt arqasy qııandaǵy Ierýsalımnen, tipti Eýropadaǵy Grekııadan attyń terin aıamaı jıhankezder kelip júrgenin aıtady...
Jalpy, Aǵybaı batyr kesenesi oryn tepken Taıatqan-Shunaq taýlarynyń baýraıy nebir tańǵajaıyp syrǵa, tylsym tarıhqa toly. Mysaly, osy mańdaǵy Shunaq taýynda ejelgi meteorıt krateri oryn tepken. Ǵalymdardyń boljaýynsha, ol 12 mıllıon jyl buryn mıosen dáýirinde meteorıttiń jerge qulaýynan paıda bolǵan eken. Kraterdiń eni úsh shaqyrymdaı, al tereńdigi 400 metr. Eger de salystyrar bolsaq, AQSh-taǵy álemge áıgili Arızon meteorıt krateriniń eni Shunaqtaǵydan eki jarym ese qysqa, al onyń tereńdigi bar bolǵany 229 metr ǵana.
Al Aǵybaı mazarynan qozykósh jerdegi ataqty «Tańbaly tas» petroglıfteri kúni búginge deıin óziniń tylsym syrymen ǵalymdardy yntyqtyryp keledi. Mamandardyń aıtýynsha, munda deni qola dáýir kezeńine jatatyn 200-den astam sýret bar eken. Kóne zamanda tasqa qashap salynǵan adamdardyń, jan-janýarlardyń, arbalardyń, tipti juldyzdy aspan beıneleriniń tańba-sýretteri kórgen jandy tań-tamasha qaldyrady.
Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt, obaly neshik, Qaraǵandy oblysynda osyndaı kıeli jerlerdi ulyqtaýǵa tıis «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna basa mán berilgen. Mysaly, qazirgi ýaqytta Ulytaý aýdanyndaǵy Joshy han kesenesiniń irgesinde iri tarıhı-mádenı keshenniń qurylysy qyzý júrip jatyr. Atalǵan baǵdarlama aıasynda óńirdegi basqa da tarıhı mekenderdi tanyp-bilý baǵytynda qyrýar sharýalar qolǵa alý josparlanǵan.
Osydan birshama ýaqyt buryn óńir basshysy Jeńis Qasymbek oblys ákiminiń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi shtattan tys keńesshisi esebinde aımaqtyń qoǵamdyq ómirine belsene aralasyp júrgen belgili mesenat Bekzat Altynbekovti qyzmetke tartty. Budan bólek, oblystyq «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń basshylyǵyna aıtys aqyny Aıtbaı Jumaǵulov taǵaıyndaldy.
Mine, osy atalǵan keńseniń jetekshisi dıvanda otyryp almaı Aǵybaıdyń kesenesi syndy qasıet qonǵan jerlerge qatysty máselelerdi keshendi túrde zertteýmen aınalyssa degen tilek bar. Mysaly, «Temirdi qyzǵanynda soq» demekshi, oblys basshysy myqty qoldaý kórsetip turǵan kezde Aǵybaıdyń kesenesine aparar joldy retke keltirýdiń jónin, aqjoltaı batyr jatqan jerdi aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrý jobasyn usynýdy qolǵa alsa... Eger de, bul ıgi sharýalar sátimen iske asyp jatsa, onda árýaqty erdiń kesenesin bir kórsem dep arman qylǵan Alash balasy óz aldyna, alys-jaqynnan batyrdyń mazaryn, Tańbaly tas petroglıfteri men Shunaq kraterin tamashalaýǵa qumartyp júrgen týrıst deıtin qaýym Arqa tósine tipti de aǵylar edi.
Endi, sóz sońynda mynany syǵymdap aıtqymyz keledi: keshegi qıly zamanda otarshyldyqtyń tamyryna balta siltegen esil er Aǵybaıdyń máńgilik mekenine – mazaryna aparar joldy jónge keltire almaı otyrǵanymyz eldigimizge syn. Eger de, saıası erik-jiger tabylsa, batyr men buqara arasyn jalǵap jatqan qara joldy kúre jolǵa aınaldyrýǵa bolýshy edi. Máselen, Aqadyr kenti men Kıikti aýylynyń arasyndaǵy 80 shaqyrymdyq dap-daıyn greıder jolǵa bir qabat asfalt japsa, onyń sonshalyqty qymbatqa túspesi aıdan anyq, endi. Al Kıiktiden ári qaraı Aǵybaı kesenesine deıingi aralyqtaǵy qara jol máselesin de qarjynyń yńǵaıyna qaraı qarastyrýǵa bolýshy edi.
Joǵaryda aıtqan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalada Elbasy bylaı dep jazady: «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis».
Iá, túsingen adamǵa bul sózderdiń marjan ekendiginde daý joq. Dese de, «Abylaı aspas Arqanyń» túpkirindegi Aǵybaı kesenesi, onyń mańyndaǵy tarıhy tym tereńde jatqan tabıǵı jádigerler týraly aqparatpen ınternet arqyly tanysý bir basqa da, baryp kózben kórý jas urpaq úshin ǵanıbetti hám ǵıbratty is qoı. Al osynshama baǵa jetpes rýhanı qazynaǵa bastaıtyn joldy jónge keltirý – atqa mingen azamattardyń moınyndaǵy qasıetti borysh!
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany