Ult mádenıetiniń estetıkalyq mánin aıshyqtaıtyn qazaqtyń oıý-órnegi. Talaıǵy tarıhtyń taralǵysy tutasa kelip tekemet betine jaıǵasqanda, júrek kózeńizdi bireý qaıta shaıqap jibergendeı kúı keshesiz. Janyńyzdy balqytyp, ilki zamannyń shejiresin shertkendeı bolady. Qansha ǵasyr aýnasa da ulttyq sanamyzben bite qaınasyp ketken naqyshty oıý-órnekter baba dástúriniń baltalasa buzylmaıtyn bólshegi.
Oıý-órnek – álemdegi barlyq halyqtyń ishki mádenıetin kórsetetin elementterdiń jıyntyǵy. Kóne zamandarda qalyptasyp, búginge deıin óz qasıetin joǵaltpaı jetken iri mádenıet úlgisi. Halyq arasyndaǵy sheberler sáýletti ǵımarattar men kıim-keshekterdi, qarý-jaraqty, taǵy basqa tolyp jatqan turmysta tutynatyn buıymdardy zerlep, áshekeılep otyrǵan. Tózimdilik pen sulýlyqty qajet etetin bul salanyń damý barysynda ár dáýirdiń óz tańbasy bar. Onyń úlgisinde ár halyqtyń ereksheligi, tarıhı kelbeti aıqyn tanylady. Ol qazaq halqynyń aýyz ádebıeti sekildi mádenı shejire.
Oıý-órnektiń myńjyldyqtar qoınaýynda jatýynyń syryn kóne áshekeı-buıymdardyń san myńdaǵan túrlerinen kórýge bolady. Árbir órnektiń ózindik ataýy men mán-maǵynasy bolǵandyǵyn da úlkenderimizdiń aýzynan jıi estip qalatynymyz bar. Mine, bizdiń ulylyǵymyz osyndaıdan ańǵarylady.
Keshegi kımeshek kıgen ájelerdiń, oramal taqqan analar men kelinderdiń qolynan shyqqan oıý-órnekter qııaldyń ushqyrlyǵyn baıqatady. Bir ǵana oıýdan qazaqtyń tarıhyn sezinýge bolady. Ult bolashaǵyn oılaǵan árbir ana qyzdaryna jas kúninen qolyna ıne-jibin, toqyma bizin ustatyp, sheberlik sabaǵyn ótkizgen. Mine, qyz tárbıeleýdegi basty qaǵıda osydan bastaý alady. Bul – búgingi qyz erteńgi ıbaly kelin, asyl jar, aıaýly ana ataný jolyndaǵy úlken mektep. Qoldan jasaǵan buıymdary arqyly qyz balanyń minezi ańǵarylyp turady degen pikir de óte oryndy aıtylǵan. Sebebi, qolóner buıymdarynyń qaı-qaısysyn alyp qarasaq ta, arnaıy ólshemmen pishilip, buryshtarynyń birdeı bolýy tikeleı ananyń eńbegi ekenin ańǵarýǵa bolady. О́tken zamanda qazirgideı syzǵysh, qaryndash syndy quraldardy paıdalanbaǵan. Osy tustan biz matematıkalyq-geometrııalyq oı-jelisimizdi de tereń bilgendigimizge kóz jetkize alamyz.
Ásirese ultymyzdyń qoltýma sándik ónerinde oıý-órnekter kóbirek qoldanylady. Halyqtyń geografııalyq ortasyna, ádet-ǵuryp, salt-dástúrine baılanysty oıý-órnek úlgileri ártúrli jaǵdaıda damyp, túrlenip otyrǵan. Sondyqtan da qolóner sheberleri jasaǵan zattyń árqaısysynyń qalaı áshekeılenip, órnektelgenine jiti zer salǵan jón. Oıý-órnek óneri ejelgi zamanda qalyptasyp, damyp, búgingi kúnge deıin óz qasıetin joımaı, iri rýhanı mádenıet úlgisi retinde saqtalyp keledi.
Jalpy, oıý-órnek matematıka sabaǵy sııaqty. Dáldik, esep, teńdik, teńeý amaldaryn mengergen abzal. Oǵan sán men kórkemdikti qosyńyz. Adamdy ıkemdilikke tárbıelep, dáldikke baýlıdy. Árıne, bul oıdyń da ózindik astarly máni bar. Bir oıýǵa qarap otyryp, oǵan neshe túrli teńeý taýyp, birneshe oı qosýǵa bolady. Qazaqtyń oıý-órnegi beıneleý óneriniń sándik úlgisi ǵana emes, ol fılosofııalyq tereń maǵynaǵa negizdelgen.
Qazaqtyń ulttyq oıý-órnekteri men onyń ataýlary kóp. Búginde ǵalymdar eki júzdeı túrin ǵana anyqtapty. Oıý-órnekte kóńil-kúı men sezim tereńdigi bolady. Qazaq dástúrli mádenıetinde jastarǵa óziniń turmys jaǵdaıy men tálim-tárbıe uǵymdaryn kilemshedegi naqyshtardyń maǵynalyq erekshelikterimen jetkizip otyrǵan. Sheteldik ǵalymdardyń «Qazaqtar oıý-órnek áleminde turady», dep baǵa berýi beker emes. Tirshiligi tórt túlikpen tikeleı baılanysty kóshpeli halqymyzdyń mal – kıse kıimi, ishse taǵamy, minse kóligi bolǵan. Olar mal júnin ıirip kıiz úı jasaýlaryn, kıimderin toqyǵan, al súıeginen, múıizinen nemese terisin ılep kúndelikti turmysqa qajetti zattaryn daıyndaǵan. Tipti, malmen baılanysty uǵym-túsinikterin oıý-órnekter arqyly beınelep otyrǵan.
Biz joǵaryda aıtqandaı mádenıetimizdiń syrtqy kórinisi oıý-órnekterimiz arqyly kórinedi. Ulttyq kıimderimiz – ulttyń ustyny. Onda bederlengen oıý-órnekter ótken tarıhtyń jyrshysyndaı. Qarap otyryp, qaıran qalasyz...