Ultqa qyzmet etý ónegesi

Shoqan kádimgi qazaqı dástúrdi us­ta­natyn otbasynda ósti, bala kezi bu­rynǵy ótken qorǵaýshy-batyrlar, ma­hab­batqa adal ǵashyqtar týraly ańyz-áńgi­melerdi saqtaı bilgen Janaq, Shóje, Jumaǵul, Orynbaı, Arystanbaı syndy aqyn-jyrshylar ónerin kórsetken ortada ótti. Jas kezinen halqymyzǵa tán jalpy adamzattyq qun­dylyqtar men ustanymdardy bo­ıy­na sińirdi, ómirlik pozısııasyn qa­lyp­tastyra bastady. Jekemenshik qa­zaq mektebinde esep-qısap, jazý, sýret salý pándermen qatar shyǵys ádebıeti, mádenıetimen jaqsy tanys­ty. 1847 jyly jekemenshik qazaq mek­tebin támamdaǵan on eki jasar Sho­qan Si­bir kadet korpýsyna qabyldandy. Mun­da, Á.Marǵulan kórsetkendeı, onyń demokrattyq ustanymdarynyń ári qa­raı qalyptasýyna erekshe yqpal etken P.Gonsevskıı, N.Kostyleskıı, V.Lobodovskıı sekildi ozyq oıly, bi­likti mamandar dáris berdi. Shoqan kadet korpýsynda G.Potanınmen dostas­ty, shyǵystanýshy I.Berezınmen ta­­­nysty, shyǵystanýshylar K.Gýtkov­skıı, Kapýstın­der­men jaqyn aralasty, V.Belınskıı, A.Ger­senderdiń sy­nı maqalalary­men, N.Cher­ny­shev­skıı, N.Dobro­lıý­­bovtardyń shy­ǵar­malarymen, T.Kar­­­­leıl­diń áleý­mettik-pál­sapalyq eńbek­­­te­ri­men tanysty, A.Pýshkın men M.Ler­montovtyń óleń­derin súıip oqy­dy. 1853 jyly 18 jasynda korpýs­ty bitirgen Shoqan sol kezdegi bılik júıe­sine qatysty synı, demokratııalyq já­ne saıası kózqarastary qalyptasqan, óz hal­qyna jáne ǵylymǵa qaltqysyz qyzmet etýge bel býǵan óte bi­limdi adam bolyp shyǵady.

Patsha ákimshiligi jańadan qosylǵan qazaq jerlerin ıgerip, áli qosylmaǵan aımaqtardy qosý úshin Qazaqstandy úńi­le zertteýge kiristi. Bul strategııalyq jospardy júzege asyrý úshin otarshylyq apparatqa jergilikti halyqtyń arasynan bilimdi, kózi ashyq jáne adal, senimdi, ǵylym men qyzmetke berilgen adamdar qajet boldy. Sh.Ýálıhanov dál sondaı adam edi.

Úkimet tapsyrmasymen Shoqan 1855-1857 jyldary bes ret saıahat jasady; nátıjelerin «Dnevnık poezdkı na Issyk-Kýl», «Zapadnaıa provınsııa Kıtaıskoı ımperıı ı g. Kýldja», «Zapıskı o kır­gı­zah», «Geografıcheskıı ocherk Zaılıı­skogo kraıa» atty eńbekterinde júıelep kórsetti. Jas ǵalymnyń bul eńbekterin reseılik ǵalymdar óte joǵary baǵalady, áli 22-ge de tolmaǵan Shoqan 1857 jy­ly Orys geografııalyq qoǵamynyń to­lyq múshesi bolyp saılandy. 1858-1859 jyldary Sh.Ýálıhanov oǵan de­ıin Eýropa ǵylymyna jumbaq bolyp kelgen Qashqarııaǵa áıgili saparyn jasap, erjúrek saıahatshy atandy. Ǵa­lym­nyń ekspedısııa nátıjeleri baıan­dalǵan «O sostoıanıı Altyshara ılı shestı vostochnyh gorodov Kıtaıskoı provınsıı Nan-Lý [Maloı Býharıı]» atty irgeli eńbeginiń ǵylymı qundylyǵy áskerı mamandar men reseılik jáne aǵylshyn ǵalymdary tarapynan biraýyzdan moıyndaldy.

Sh.Ýálıhanov orys áskeriniń ofı­seri boldy jáne Qazaqstan ol kezde Re­seı quramynda bolǵandyqtan sol elge qaltqysyz qyzmet etkeni túsinikti. Biraq, Potanın kórsetkendeı, «Ýálıhanov qa­zaq halqyna qyzmet etýdi, orys bıligi­niń aldynda óz halqynyń múddesin qorǵaýdy jáne olardyń serpilip oıanýyna kómektesýdi óziniń ómirlik maqsaty dep sanady». Ǵalym HIH ǵasyrdyń ekin­shi jartysyndaǵy ómir shyndyǵyn, halqynyń tezge túsken taǵdyryn eskere otyryp óz ultyna qyzmet etýdiń ádis-amalyn jasady.

Ǵalym halyqtyń materıaldyq já­ne materıaldyq emes mádenıetin etnos biregeıliginiń ma­ńyz­dy faktory bolyp tabylatyn tu­tas, júıeli, tól qubylys retinde qa­ras­tyrdy. Týǵan halqyn zert­teýdi ózi­niń mindeti dep tanydy, oty­ryqshy-kósh­peli qazaq mádenıetin ǵy­lymı ta­nym­­nyń obektisi etý maqsaty boldy. Sho­qan tarıhı-geografııalyq sıpat­ta­ǵy irgeli eńbekterimen birge, qa­zaq folk­lory men etnografııasy tý­raly kóptegen zertteý eńbekter jazdy. Ol eńbekterdiń zertteý nysany – ha­lyqtyń tarıhy, sóz óneri men et­no­­grafııasy, kıimi, qarý-jaraqtary, úı-jaıy, dástúrli ádet-ǵurpy, na­nym-senimi, dúnıetanymy, ómir súrý salty, qoǵamnyń rýhanı ómirindegi din­niń orny men róli, dástúrli sot-quqyq júıesi men Qazaqstandaǵy jer qa­tynastary, jer sýarý júıesi jáne dıqan­shylyq, ejelgi arhıtektýralyq es­kertkishter boldy.

Ǵalymnyń folklortanýlyq mura­sy­nyń ishinde asa qundy eńbekteriniń bi­ri – «O formah kazahskoı narodnoı poezıı» atty maqalasy. Halyqtyń epı­kalyq murasyn jetik bilip, óz zama­ny jyrshylarynyń shyǵarmalarymen tanys bolýy Shoqanǵa epıkalyq dás­túrdiń sol kezdegi ahýaly týraly ma­ńyzdy qorytyndylar jasaýǵa zor múm­kindik berdi, mysaly, qobyzdyń ornyna dombyranyń paıdalanylýy, jyr formasynyń óleń formasyna aýysýy, eski jyrlar birtindep yǵystyrylyp, tyń taqyryptar men sıýjetterdi arqaý etken jańa shyǵarmalardyń paıda bolýy jáne taǵy basqa.

Eposqa erekshe nazar aýdarǵan Sho­qan tarıhı jyrlardy batyrlyq epos­tan naqty bólip, jeke janr retin­de qarastyrdy. Zertteýshi jyr ter­mı­nin birneshe maǵynada: folklor janry maǵynasynda, óleń formasy maǵynasynda jáne jeke jyr maǵy­na­synda qoldanady. Ǵalym shaǵyn zert­teýinde qazaq eposynyń poetıkalyq bolmysy arhaıkalyq formadan kele­si formaǵa aýysqanyn, dástúrli sıýjet­terdiń yǵystyrylyp, kúni keshe ót­ken tarıhı oqıǵalardy jyrlaýǵa kó­she bastaǵanyn, ıaǵnı epostyń trans­for­masııalanýynyń jalpy sıpatyn anyq­tady. Avtor epıkalyq janrlarmen qatar jylaý, qaıym óleń, maqal-mátelder, qara óleń, tarıhı ańyz, áń­gi­me, shejireler, folklorlyq janr­­lardy qarastyryp, olardyń árqaı­sysyna qysqasha annotasııa berdi, bir­neshe shejirelik jáne tarıhı ańyz, ápsa­nalardyń sıýjetterin ǵylymı aına­lymǵa engizdi.

Ǵalym zertteýleriniń ishinde asa ma­­ńyzdy eńbekterdiń biri retinde mo­ıyn­­dalǵan «Ocherkı Djýngarıı» atty zert­teýi óziniń kózi tirisinde jaryq kór­gen (1861) azdaǵan shyǵarmalarynyń bi­ri. Eńbekte totem babalar týraly arhaı­kalyq mıf­­ter, rý-taıpalardyń shejiresi, poetı­kalyq Noǵaıly dáýiriniń epostary (av­tor bas qaharmandardyń tarıhı tul­ǵa ekenin qujattarmen dáleldegen) týra­ly folklorlyq materıaldar qam­tylǵan. Sh.Ýálıhanov olardy naqty júıe­le­mese de, arnaıy qarastyrǵan, sıpattama berip, ár janrdyń fýnksııasyn (qyzmetin) anyqtaǵan.

Sh.Ýálıhanovtyń «Táńiri» atty ma­qa­lasyndaǵy materıaldar baqsylyq­tyń syry men spesıfıkasyn ashyp, mı­fologııalyq jáne ertegilik perso­naj­darmen tanystyryp, halyq arasyn­da­ǵy túrli kýltter, ǵuryptar, nanym-se­nimder, tyıymdar týraly mol máli­met beredi. Sh.Ýálıhanov aıtyp ketken salttar men ǵuryptardyń kóp­shiligi áli kúnge deıin saqtalǵan. Halyq­tyń basym bóligi bul dástúrlerdi usta­nyp, ornymen at­qaryp keledi, mysaly: kelin túsirý, árýaq­tarǵa taǵzym [babalar kýlti], aıǵa [kókke tabyný], jeke ósken daraqqa [álem aǵashy motıvi] syıyný, t.b.

Ǵalymnyń «Sledy shamanstva ý ka­­za­hov» atty zertteýi halqymyzdyń ejel­gi nanym-senimderiniń ensıklopedııa­sy ispettes. Ǵalym ózi jazǵandaı «tabı­ǵattyń adamǵa, ásirese onyń sanasy je­tilmegen kezindegi ómirine yqpaly óte zor boldy. Sondyqtan adamzat bala­sy tabıǵatqa qatysty ne isteý kerek, neni isteýge bolmaıdy degen erejeni qalyp­tastyryp, sony basshylyqqa alýǵa máj­búr boldy». Olardyń shyǵý tórkinin Sh.Ýá­lıhanov óz kezindegi ǵylymnyń kon­sep­sııalary arnasynda túsindiredi. Ejelgi adamdardyń qorshaǵan álemdi qalaı qabyldaǵany týraly ol bylaı jazady: «Baıyrǵy adam kúndi kórip tań qalyp, oǵan tabynǵan; aıdy kórip – oǵan tabynǵan; ol kók Táńiri dep atalǵan qudi­retti kúshi bar, ýaqyt sııaqty máńgi kúsh ıesiniń qatysy bardyń bárine, tabıǵat­taǵy qubylystarǵa túgel syıyndy».

Sh.Ýálıhanov baqsyǵa, keıinnen qa­­ǵı­daǵa aınalǵan qysqa da, kúrdeli, baq­synyń mártebesi men qyzmetin naq­ty­laıtyn anyqtama berdi: «Baqsy – sı­qyrdy biletin jáne joǵarǵy kúshpen baı­lanysqa túse alatyn adam, aqyn, mý­zykant, sonymen qatar dáriger». Ol óz halqynyń dástúrli kózqarastary­nyń jıyn­tyǵyn shamandyq termınimen beredi. Shamandyq, shamanızm – zert­teýshiler engizgen termınder. Eýropalyq, sonyń ishinde orys zertteýshileri ústine qońyraý ilgen, kóz úırenbegen, jat olar úshin, kıimdegi, qolyna dabyl ustap, tú­siniksiz joralǵy jasap jatqan shaman/baqsyny alǵash ret kórip, ony halyq dininiń negizgi fıgýrasy dep tanyǵanǵa uqsaıdy. Alaıda bul múlde negizsiz. Sh.Ýá­lıhanovtyń aıtýy boıynsha «kú­ná­ni keshirip, jazalaıtyn» joǵarǵy qu­daı – Táńiri, al shaman – qarapaıym adam, ony halyq tek aspan men adam, adam men rýhtar arasyndaǵy dáneker dep túsin­gen. Sh.Ýálıhanov bylaı dep atap ótedi: «Kók aspan – bul shamandyqta joǵarǵy Qudaı». Ol Táńiri retinde kók aspandy túsinedi: «Táńiri ataýynyń ózi – aspan». Ári qaraı: «Táńiri sózin Shyńǵys han bılik etken tustyń ózinde musylmandar Alla dep aýdarǵan...» deıdi.

Táńir týraly túsinik kóktegi rýh-ıe týraly anımıstıkalyq nanym negizinde paıda bolǵany, aspan – qudaı dep qana emes, sol qudaıdyń turaqty mekeni dep te tanylǵany belgili. Táńirge, Qu­di­ret­ti Qudaıǵa, Jaratýshy Iege, Qorǵaý­shy­ǵa tabyný Eýrazııa dalasynda ǵun dá­ýirinen belgili. «Mıfy narodov mı­ra» atty eńbektiń avtorlary «Táńiri ter­mıni Ortalyq Azııa halyqtarynyń ejelgi mıfologııalyq qoryna tıesili jáne ǵun tilinde bolýy múmkin (b.d.d. III ǵasyrda jáne odan erte)» dep jazady. Táńiri Túrki qaǵanaty dáýirinde res­mı qudaı, túrkilerdiń jebeýshisi bol­ǵany 732 jyly Kúlteginge qoıylǵan es­kertkishtegi jazbalardan belgili. Táńir­lik degenimiz – qorshaǵan álemge de­gen bastapqy kózqarastyń tikeleı ná­tı­jesi bolyp tabylady. Táńir kýlti, táńirshildik – dúnıetanym jáne din re­t­inde jetkilikti deńgeıde zerttelgen joq. Osy oraıda ǵalymnyń HIH ǵasyrda ja­saǵan qorytyndylary óte mańyzdy.

Sh.Ýálıhanov qazaq folklory men etnografııasyn zertteýmen shek­tel­gen joq. О́z halqynyń patrıoty, ıdeologııalyq ustanymy boıyn­sha demokrat Shoqan qazaq qoǵamy úshin kókeıkesti, óte ózekti bolǵan prob­­le­malarǵa, mysaly, patsha ákimshi­ligi­niń jergilikti halyqtyń múddesin es­ker­mes­ten, quqyqtaryn buza otyryp júrgizgen sot jáne ákimshilik refor­malaryna qatysty óz oılaryn aıtpaı tura almady. Sondaı-aq ol qazaq hal­qynyń materıaldyq-ekonomıkalyq jaǵ­daıynyń nasharlap ketkendigine beı-jaı qaraı almaıdy. Mysaly, «Ot­ry­vok ız pısma ızdatelıý» atty maqa­lasynda Sh.Ýálıhanov qarapaıym ha­lyqty qanaıtyn aýyr salyqtar men pa­raqorlyq, tikeleı maǵynasyndaǵy tonaýshylyq týraly esh búkpesiz ashyq ári naqty dáleldermen jazady, al «O kochevkah kazahov» atty maqalasynda Reseıden kóshirilgenderge qazaq jer­le­rin tartyp alyp berýge ashyq túrde qar­sylyq bildiredi, ondaı saıasat malmen kún kórip otyrǵan halyqtyń turmysyna orasan nuqsan keltiretinin jazady. Ǵa­lym: «Zań boıynsha kazaktarǵa jer qa­zaqtardyń órisiniń esebinen bólinbeýi tıis bolǵandyqtan, men qystaýlar men shúıgindi jerlerdi eń aldymen jer­gilikti qazaqtarǵa úlestirip, sodan artyl­ǵanyn ǵana kazaktarǵa berý kerek dep esep­teımin» dep jazady.

Ǵalym «Abylaı» atty eńbeginde (1860) tarıhı derekterdi, aýyzsha jetken málimetterdi, folklorlyq materıal­dardy, óziniń jeke kózqarastaryn bir jerge biriktirip, el ardaqtaǵan tulǵa­nyń ómi­ri men halyqqa etken qyzmetin ha­­lyq tarıhymen tyǵyz baılanysta qa­­ras­tyryp, esimi ańyzǵa aınalǵan, qa­zaq­tyń jaý qolynda ketken jerlerin qaı­tarýshy, memleketshil tulǵa, dıplomat ári saıasatker, tájirıbeli qolbasshy, erjúrek, kemeńger Abylaı hannyń fe­nomenin ashyp berdi. Ǵalymnyń Abylaı hannyń tulǵasy men onyń memlekettik qyzmeti jaıly ǵylymı konsepsııasy zamanaýı zertteýlerde dáıektelip, jal­ǵasyn tapty.

Al din máselelerine qatysty zert­teýshiniń kóneden kele jatqan nanym-senimder men musylmandyqtyń ózara úılesim taýyp jatqanyn atap kórsetkeni jáne A.I.Levshınniń eńbegine jazǵan resenzııasy óte mańyzdy. 18 jasar Shoqan A.I.Levshınniń qazaqtar ózde­ri­niń qaı dinde ekenin bilmeıdi degen pi­ki­rine qatysty bylaı dep jazdy: «A.Lev­shın ózi aıtyp otyrǵan halyqtyń na­dan­dyǵyn sıpattaýǵa berile kiriskeni son­sha sıqyr men dýa qazaq dininiń bir bó­ligi dep soǵady; olar dinniń bir bóligi emes, barlyq halyqtarda kezdesetin nanym ǵana». Jas ǵalymnyń sıqyr, dýa, bal ashý, t.b. dinnen bólek qarastyryp, nanym-senimniń qatarynda júıeleýi nazar aýdararlyq.

Folklor úlgilerin jınaý Shoqan Shyń­ǵysulynyń folklortanýlyq qyz­metiniń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Shoqan el aýzynan jazyp alǵan folk­lorlyq úlgiler: «Edige», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», Abylaı týraly epos, «Er Kókshe», «Qarabatyrdyń tol­ǵaýy», «Oraqtyń óleńi» syndy batyr­lyq, romandyq, tarıhı jyrlar, erte­gi­ler, maqal-mátelder, halyq ánderi, joq­taý, ańyzdar men áńgimeler, qyrǵyz eposynyń úlgileri jáne t.b. О́kinishke qaraı, ǵalymnyń jınaǵan folklorlyq materıaldary men zertteýleriniń basym bóligi ǵylymı aınalymǵa jınalǵan, jazylǵan ýaqytynan kóp keıin engizildi. Ǵalymnyń kózi tirisinde jaryq kórgen zertteýleri kóp emes, mysaly, «Ablaı» (1860), «Ocherkı Djýngarıı» (1861), al alǵashqy «Shyǵarmalar jınaǵy» orys ǵalymy N.I.Veselovskııdiń redak­sııa­lyq basqarýymen 1904 j. baspa betin kórdi. HH ǵasyrda Sh.Ýálıhanovtyń bestomdyq Shyǵarmalar jınaǵynyń basylymy eki ret jaryq kórdi (1961-1972 jyldary jáne 1984-1985 jyldary). Bul jınaqtardyń shyǵýyna Á.Mar­ǵulan men ol basqarǵan ǵylymı ujym zor eńbek sińirdi. 2012 jyly Sh.Ýálıhanovtyń folklortanýlyq eń­bekteri «Klassıkalyq zertteýler» se­rııasynyń aıasynda basylyp shyqty (12 tom, jaýapty red. B.Ý.Ázibaeva). Ǵa­­l­ymnyń eńbekteri qazaq tiline aýda­ryl­dy, odan bólek, «Tańdamaly shy­ǵar­malar» serııasynda, basqa da túrli ǵy­lymı-kópshilik basylymdarda bir­neshe ret jarııalandy.

Sh.Ýálıhanov – ǵylymnyń bir­ne­­she salalary boıynsha (dintaný, tarıh­­­taný, etnologııa, t.b.) alǵashqy ári te­reń, qundylyǵy búgin de jo­ıyl­­­­ma­ǵan eńbekter jazdy, al ult­tyq folk­lor­ta­ný­dyń ǵylymı negiz­derin qalady: onyń eńbekterinde folklorymyzdyń kóptegen teorııalyq máseleleri alǵash ret zertteý nysanyna alyndy. Atap aıt­qanda Shoqan Shyńǵysuly qazaq folklorynyń júıequraýshy janrlyq formalaryn tuńǵysh ret júıelep, ǵy­lymı sıpattamasyn usyndy; epostyq muramyzdyń jeke janrlyq túrlerin/tıpterin anyqtap (qaharmandyq, tarıhı jáne ǵashyqtyq epos), árbireýin jeke janrlyq túr retinde bólip qarastyrdy; ǵylymda alǵash ret tarıhı qujattar men basqa da derekterdiń negizinde Edige, Shora, Er Kókshe, Er Qosaı, Toq­tamys, Sátemir han sııaqty epıka­lyq per­so­naj­dardyń prototıpteri bar ekenin dá­lel­dedi; epostyq jyrdyń paıda bolý alǵysharttarynyń biri tutastaný úderisi ekenin kórsetti (biraq, bul termındi qoldanbaıdy); shyǵarýshylar men jetki­zý­shilerdiń (aqyn, jyraý), aıtýshylar men oryndaýshylardyń (óleńshi, er­tekshi, jyrshy) tıpterin bólip anyq­tady; ǵalym tarıhı-tıpologııalyq, tarı­hı-salystyrmaly jáne pánaralyq zert­teýlerdiń qajettiligin tilge tıek etti jáne eńbekterinde tuńǵysh ret qazaqtyń alǵashqy dini – táńirlik týraly tereń de, naqty málimetter berip, tujyrymdaryn usyndy.

Sh.Ýálıhanov qazaqtyń jáne ózge de túr­kitildes halyqtardyń genezısi men tarıhyna jiti zer salyp, olardy bó­lip-jarmaı tarıhı-saıası, mádenı biryń­ǵaı kontekste qarastyrdy. Sh.Ýá­lı­ha­novtyń «epostyq poemalar halyqtyń poe­zııalyq tarıhy bolyp tabylady, al ha­lyqtyń rýhanı mádenıeti men onyń birtutas etnomádenı keńistikte qa­lyp­tasqan qoǵamdyq-áleýmettik kózqa­ras­tarynyń jıyntyǵy – halyqtyń ót­ken ómirinen, onyń dúnıetanymdyq usta­nymdary men maqsattarynan, men­ta­lıtetinen tutas kórinis beredi» de­gen tezısteri keıingi zertteýlerde dálel­denip, búgingi gýmanıtarlyq ǵylymnyń jetistikteriniń bastaýy boldy.

Shoqan Shyńǵysulynyń HIH ǵa­syrdyń 50-60 jyldary ustanǵan ǵylymı ustanymdary búgin de ózektiligin joıǵan joq, onyń eńbekteri búgingi ultqa qyz­met etýdiń bıik ónegesi bola alady, tipti, sondyqtan onyń ǵylymı jáne sosıo-gýmanıtarlyq tujyrymdaryn tereńirek uǵynyp, túsingen jón.

Baqytjan ÁZIBAEVA,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor