Byltyr Qazmedıa ortalyǵynyń kınozalynda «Saryarqa» jastar qysqametrajdy fılmderiniń festıvali ótti. Sondaǵy nazar aýdartqan máseleniń biri – sharaǵa qatysqan 22 fılmniń eki-úsheýiniń ǵana («Malybaıdaǵy oqıǵa», «Aıjan», «Daıyr») oqıǵasy aýylmen baılanysty boldy. Sonyń ózinde, shytyrman oqıǵaly komedııa janrynda túsirilgen «Malybaıdaǵy oqıǵa» fılminiń sıýjeti Malybaı aýylyna baratyn tas joldyń boıynda ótedi.
Búgingi fılmderdiń sarynyna úńilseńiz, qazaq endigi jerde túgel qalaǵa aýyp ketkendeı áser qaldyrady. Qazaqtyń aýyldary eshqaıda kóship ketken joq qoı. Árbirden soń, ulttyq bolmysymyzdyń qaımaǵy, túp-tamyrymyz áli sol aýylda emes pe? Qazirgi jaı-kúıimizdi tanyp-bilý úshin de ekranǵa aýyldyń shynaıy beınesin qamtymaıynsha qalǵanynyń bári bos. О́kinishtisi sol, bul taqyrypqa qazaq kınosynyń jastary túgil aǵa jáne orta býyn ókilderi de asa kóp bara almaýda. Árıne, sońǵy úsh-tórt jylda túsirilgen «Baýyr», «Jańǵaq tal» fılmderin sátti shyǵarmalar deý lázim. Alaıda, qazirgi ekranǵa shyǵyp jatqan fılmderdiń paıyzdyq mólsherimen salystyrǵanda, munyńyz juǵyn bolmaıdy.
Jalpy, sońǵy 25 jylda aýyl beınesi kórinis tapqan fılmderdi birneshe topqa bólýge bolady. Sonyń biri Keńes ókimeti jyldaryndaǵy oqıǵalarmen baılanysty. Onyń basy keshegi 80-shi jyldardyń sońy men 90-shy jyldardyń basyndaǵy keńestik júıeni synaǵan, degradasııa, kúızelý, sharasyzdyq jaılaǵan aýyldyń beınesin sýretteıdi. «Qııan», «Aınalaıyn», «Ultýǵan» sııaqty fılmder dúnıege keldi. Alaıda, osy sarynda túsirilgen fılmder áli de bolsa aýyq-aýyq kezdesip turady. Mysaly, bul rette «Bópem» fılmin aıtýǵa bolady. Fılmniń oqıǵasy búgingi qazaq aýylynda ótip jatqanymen, ondaǵy aýyldyń jupyny kórinisi, keıipkerdiń depressııalyq kóńil-kúıi, sharasyzdyǵy, kúıreýi, jalpy ıdeıasy, taqyryby turǵysynan osydan 20-25 jyl buryn túsirilgen fılmderdi qaıtalaıdy.
«Áýreleń» komedııalyq fılminde aýyldyń jarqyn beınesin qaıta qalpyna keltirýge tyrysýshylyq baıqalady. Biraq, mundaı talpynystar bir-eki fılmmen ǵana shektelip qaldy. Esesine, aýyl taqyryby oqıǵasy negizinen keshegi Keńes ókimeti jyldaryn qamtıtyn fılmderde jıi ushyrasatyn boldy. Bul rette, sońǵy on jyldyń ishinde «Qosh bol, Gúlsary», «Jeruıyq», «Jıde. Keshikken mahabbat», «Aqqyz», «Lotereıa», «Dámeli», «Jat» sııaqty taǵy da basqa birtalaı fılm túsirildi.
Árıne, biraq bul qazaq kınosynda búgingi qazaq aýylynyń beınesi múldem kórinbeıdi degen sóz emes. Osy rette sońǵy bir-eki jylda túsirilgen «Saǵyntaıdyń birinshi áıeli», «Kúrke» atty fılmderdi atap ótýge bolady. Eki fılm de sıýjeti, keıipkeri, kórkemdik sheshimi turǵysynan óte qyzyqty. Ásirese, «Saǵyntaıdyń birinshi áıeli» zamanaýı áleýmettik ótkir máselelerdi qozǵaıdy. Alaıda, bul fılmge búgingi aýyl beınesin tym birjaqty qarastyrý tán.
Aýyl kelbeti ótken jylǵy «Tórt oqıǵa» («Ranenyı angel»), «Qaratas aýylyndaǵy oba» sııaqty avtorlyq fılmderde de ushyrasady. Biraq olar kásibı turǵydan sheber jasalǵanymen, búgingi qazaq aýylynyń tynys-tirshiligin, «janyn» kórsete almaıdy. Onyń ústine, «Tórt oqıǵa» fılminde ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy oqıǵalar órbıdi. Munda da rejısser osynyń aldyndaǵy «Aslannyń shyǵarmasy» fılminiń taqyrybyn qaýzaı túsedi (jeke adamnyń kóppen teke-tiresi, jeńilýi, arman-maqsattyń kúıreýi). «Qaratas aýylyndaǵy oba» fılmi kınematografııalyq formasy, rejıssýrasy jaǵynan qyzyqtyrǵanmen, mazmuny, ıdeıasy turǵysynan jańalyq ákeldi dep aıta almaısyz. Átteń, ekeýinen tyń ıdeıa men oıdy kórmedik. Sondyqtan aýyl taqyrybyna avtorlyq týyndylar da ázirge tyń dúnıe usyna almaı otyr. Al endi, «Abaılańyz, sıyr», «Sábına kelin» sııaqty keıbir kommersııalyq turpattaǵy fılmderden búgingi aýyldyń shynaıy beınesin izdeýdiń qajeti shamaly ekeni onsyz da túsinikti.
Sonymen, ázirge qazaq kınosyndaǵy aýyl ahýaly ótken shaqpen (keńes úkimeti kezeńi) baılanysty jıi kórinis taýyp júr. Al búgingi tańdaǵy aýyl beınesi qamtylsa, ol tek birjaqty qarastyrylady (depressııa, kúızelý, sharasyzdyq, júıeni, qoǵamdy synaý, aıyptaý t.b.) nemese shynaıylyqtan tym alshaqtap ketedi. Shynynda, qazaq kınoekranynda búgingi aýyldyń beınesi týraly tyń dúnıelerdiń paıda bolmaı otyrýynyń negizgi sebebi nede?..
Názıra
RAHMANQYZY,
kınotanýshy