Qatygez ǵasyrdyń náziktigi

Osydan tup-týra elý jyl buryn, ıaǵnı 1970 jyldyń 25 qyrkúıeginde talantty jazýshy­ Erıh Marııa Remark ómirden ótti. Nemistiń Osnabrıýk qala­sy­nyń týmasy Erıh (shyn aty Paýl) Marııa Remark Shveı­sarııa­nyń Lokarno qalasyndaǵy «Sankt-Anes» aýrýhanasynda júrek talmasynan qaıtys bol­ǵan edi. Ol Madjore kóliniń ja­ǵa­syndaǵy Porto Ronko vıl­la­synda ekinshi áıeli, amerı­kalyq aktrısa Polett Goddar­men ómir súrip jatqan.

Remarktyń áıeli 1990 jyly ómirden ozyp, kúıeýiniń jany­na jerlendi. Ol Remarktyń qur­­­­metine atalǵan eýropalyq zert­teýler ınstıtýtyn qar­jy­­­landyrý úshin Nıý-Iork ýnı­­­versıtetine 20 mıllıon dol­­lardy muraǵa qal­dyr­ǵan. Re­mark Birinshi, Ekin­shi dúnıe­jú­zilik soǵystan soń ózin asqan meıi­rimmen qar­sy alǵan Shveı­sa­rııadan qıly taǵ­dy­rynyń so­ńynda pana tapty.

El aýzynda ekssentrık, se­zimtal sınık, ishimdik pen saýyq-saırandy, bogemdi ortany­ janyndaı jaqsy kóretin ol áıel­ zatyna qumarlyǵymen de aty­ shyqty (ótken ǵasyrdyń eń su­lý aktrısalary onyń naq­sú­ıer­­leri edi). Remark ózi «qor­qaý-ǵasyr» dep ataǵan jıyrma­synshy ǵasyrdyń, qatygez dá­ýir­­diń dıirmenine túsip ketken adam. Biraq «usaq ta sum ómir­­di» kórgen ári tanyǵan ol bez­búırektikke boı aldyrǵan joq. Kerisinshe, kúrt ózgerister men tragedııany jan-tánimen se­zin­gen jazýshy sum zamanǵa ná­ziktik pen adamzatqa degen súıis­penshilikpen jaýap qatty. Onyń romandary men dosy Hemın­gýeıdiń kitaptaryn 1950-1970 jyldardaǵy ár keńestik oqyrmannyń kitaphanasynan tabýǵa bolady. Olarda asqaq bas­taý, injildik «álem men qalaǵa» degen meılinshe ashyqtyq saltanat qurǵan. Sol arqyly adam jany ózin qorshaǵan qaıǵyny, qıyndyqtar men tragedııalar­dy umytady. Oqyrman avtor­ qa­harmandarynyń zilsiz ázil­de­ri­nen lázzat alady, onymen bir­ge «Úsh joldastaǵy» ólip ba­ra jat­qan ǵashyǵy Patrı­sııa­nyń sha­shyn taraıdy.

Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde 18 jasar Erıh-Paýl Remark nemistiń ımperatorlyq armııasyna alynady. Remark 1917 jyldyń 12 maýsymynda Ba­tys maıdanǵa aýystyrylyp, sol jyldyń 31 shildesinde sol aıaǵynan (ony ampýtasııalaý týraly másele týyndaıdy), oń qo­lynan jáne moınynan snarıad jaryqshaǵymen jaralanady. Tipti óli joldastarynyń ara­synan áreń tabylǵan dese­di.­ Germanııadaǵy áskerı emhana­ǵa aýystyrylǵan ol soǵys­tyń qal­ǵan ýaqytyn osynda ót­ki­zip, demobılızasııaǵa ushy­ra­ǵanǵa deıin jazylyp shy­ǵady. (Emhanada ol únemi bir qo­ly­men pıanınoda oınaǵan). So­ǵys­­tyń jaýyzdyǵy men týǵan­ ana qazasy Remarkty jan kúıze­li­sine ushyratqan. Keıin kási­bı ja­zýshylyqqa bet burǵan kez­­de, ol anasynyń qurmetine «Ma­­­rııa­ny» ekinshi esimi qylyp ­aýystyrady.

Remark sol kezdegi túrindegi sáıkessizdikke qaramastan, ózin senimdi pasıfıst sanaıtyn: kúsh-qýaty tasyǵan blondındi naǵyz arıılik demeske shara joq edi. 1929 jyly 1,2 mıllıon dana taralymmen jaryq kórgen «Batys maıdanda ózgeris joq» ro­manyn avtor bar bolǵany al­ty aptada jazyp shyǵypty. HH ǵasyrda soǵys týraly jazyl­ǵan eń úzdik romandardyń biri dep tanylǵan kitap on eki tilge aýda­rylyp, Ernest Hemıngýeıdiń «Qosh bol, qarýymen» jáne Rı­chard Oldıngtonnyń «Batyr­dyń ólimimen» birge «joǵal­ǵan ur­paqtyń» armany men qaı­ǵy­syn kórsetip,  satýshyǵa mata jyrtysyn, al jarnama agentine ájeptáýir baılyq ákeledi. Al buǵan deıin ol qulpytas jasaı­tyn bıýroda jumys istegen. Bul jóninde «Qara qulpytasta» jazdy.

Remark budan bólek toǵyz ro­man jazǵan, olardyń barly­ǵynda surapyl soǵys áńgime­lenedi. Sońǵy romany «Lıs­sa­­bondaǵy túnde» ol Ekinshi  dú­­nıejúzilik soǵysty Adolf Gıt­­lerdiń evreıler men basqa ha­lyqtardy bıleýshi násil atynan qyrý áreketi retinde aıaýsyz áshkereleıdi.

Birinshi kitabynyń jelisimen gollıvýdtyq fılm 1930 jyly ekranǵa shyqqannan keıin Re­mark baı ári Atlantıkanyń eki ja­ǵynda da áıgili adamǵa aınaldy. Qalamdas dostary – Hem ákeı­­men, Gertrýda Staınmen, Ol­­dıngtonmen Monparnastaǵy áıgili Parıj kafeleri men res­to­­randarynda armansyz saıran sa­latyn ýaqyt ta sol kez edi.

«Men qalaı egiz boldym» de­­gen memýarlar kitabynda Iýrıı Mıhaılovıch Felıchkın (ke­­­zinde Ýkraınada turǵan) Pa­­­­rıjde Remarkpen qalaı kez­des­­­keni týraly baıandaıdy. Sol Iýrıı Mıhaılovıchtiń aı­týyn­sha, 34 jastaǵy jazýshy­men­ Monparnastaǵy ataqty  «Kýpol» kafesinde 1930 jyl­dardyń ekinshi jartysynda­ ta­nysqan eken. «Biz terrassadaǵy ústel basynda 4-5 ret jolyq­tyq. Remark Merı esimdi amerı­kalyq aktrısamen, al men áıe­lim­men boldym», dep eske alady avtor. Sonda Remark tym jaqsy kóńil kúımen kóp ázildegen. (Bul kezde Remark Ve­­nesııadaǵy kınofestıvalda ta­nysqan shálkes, tuıyq ta asaý minezdi sulý Mar­len Dıtrıhpen arada shytyrman hıkaıany bas­tan keshirip júrgen edi. Keıin amerıkalyq ánshi ári aktrısa memýarlarynda jazý­shy­ny erekshe tolqynyspen baıandaıdy. Erıh Marııa óz qol­­jaz­balaryn eń alǵash bolyp­ Me­rıge beretin. Ol AQSh-qa ket­ken­­de oǵan kúnde hat jazyp­ tur­­ǵan. Hattar toptamasy 2003 jyly «Sag Mir, Dass Du Mich Liebst» («Meni súıemin deshi») ki­­tabynda jarııalandy). Olar­dyń eshqaısysy fransýz emes, biraq tórteýi de fransýzsha sóı­lesetin. Kezinde aqtarmen birge Túrkııaǵa qashqan, keńestik barlaýshy bolǵan hám 1950-jyldary brıtandyq arnaıy qyzmettiń qolyna túsken taǵdyry qym-qıǵash Felıchkın Remarkqa «an­tıa­nekdottardyń» birin aıtyp beredi. Keıin jazýshy ony «Úsh joldastyń» epızodtaryna paıdalandy. Al Iýrıı Mıhaılovıch ómiriniń sońyna deıin Odes­sa oblysynyń Izmaıl mem­leket­tik ýnıversıtetinde fransýz ti­linen dáris bergen.

Ultshyldar Remarkty eń kóp iz­deletin «ıdeıalyq qylmys­ker­ler» tizimine engizipti. Re­mark­qa qarsy ıdeologııalyq naý­qan­dy doktor Gebbelstiń jeke ózi basqarǵan. Jazýshynyń ki­­­tap­tary kúlli nemis kitap­ha­­­na­­­lary­nan alynyp, satýǵa neme­se jarııalaýǵa qatań ty­ıym sa­lyn­dy. Úshinshi Reıh av­tor­dyń «Batys maıdandaǵy» «je­ńi­lýshi kóńil kúıi» men onyń ka­tolıktik senimin keshire alma­dy (jazýshy katolık dinin us­tanatyn, al kitaptaryna ne­misshe «Remar­kanyń» ornyna fran­sýzsha «Remark» dep qol qoıatyn). Onyń romandary Marks­tyń «Ka­pıtalymen» bir­ge Berlınde otqa orandy. Ja­zý­shynyń Osna­brıýk­tegi úıi to­nalyp, órteldi, al ózi kóp­tegen jyl boıy týǵan eli­nen jyraqta júrýge májbúr bol­dy. Ol aldymen Shveı­sa­rııada, keıin Qurama Shtat­tar­da turdy. Úlken ápkesi «an­tıpat­rıottyq sózderi» úshin 1943 jy­ly tutqynǵa alynyp, ólim ja­za­syna kesilgen.

Keıde myna álem óte tar kó­ri­­nedi hám sonysymen de kúl­ki­li. Qalamgerdiń birinshi áıeli, nemis aktrısasy Ilza Iýtta Zambonnyń ápkesi reıhsmarshall Gerıngtiń týysy edi. Re­mark tek 1947 jyly ǵana AQSh aza­maty atanǵanymen, 1930 jyl­­­dary-aq onyń ssenarıı­leri bul elde asa tanymal boldy. Al sol boıynsha túsirilgen fılm­der­diń mol tabys ákelgendigi son­shalyq, ol jat jerlik, bary­nan aıyrylǵan emıgrant bola tura, Gollıvýdtyń ataqty avtory – Charlı Chaplınniń dosyna aınaldy. Remarktyń aıtýynsha, ol Charlı Chaplınniń, Greta Garbonyń, Ernest Hemın­gýeı­diń ortasynda ózin eleýsiz adam sezinedi eken.

«Batys maıdanda ózgeris joq­­­­tyń» satylymynan tús­ken­ qar­­jyǵa Remark antıkva­rıat satyp ala bastaıdy. Shveı­sarııa­nyń Porto-Ronkosyna qonys aýdarǵan jazýshy úı alyp, ony «Remarktyń saraıy» dep atady. Avtor úıin ejelgi qytaı men my­syrdyń qola músinderimen, venesııalyq aınalarmen jáne parsy kilemderimen, sondaı-aq Germanııadan úlken kúshpen alyp shyqqan sýretterdiń tamasha kolleksııasymen (Renýar, Dega, Van Gog) bezendirdi.

Remarktyń ómir teatrynyń sah­nasynda tek aktrısalar «óner kórsetti». Remark pen Zam­­bona 1930 jyly tysqary ıntrı­galar saldarynan ajy­ras­qanymen, 1933 jyly Shveı­sarııaǵa birge qashqan. 1938 jy­ly olar Zambonanyń Ger­ma­nııaǵa májbúrli túrde qaı­ta­rylmaýy úshin qaıta ne­ke­lesip, 1939 jyly Qurama Shtat­tar­ǵa qonys aýdarady da, osy eldiń tolyqqandy azamattaryna aınalady. Al ekinshi áıeli Polett Goddarmen 1958 jyly úı­lenip, ómiriniń sońyna deıin bir­ge bolǵan. Remark Dıtrıhpen aıy­rylysqannan keıin dýshar bol­ǵan aýyr jan kúızelisinen ekin­shi áıeli aıyqtyrǵanyn moıyndaıtyn. Birinshi kúıeýi Charlı Chaplınmen 6 jyl tur­ǵan Polett Goddar áıgili «Jel­men ǵaıyp bolǵandar» («Ýne­sen­nye vet­rom») epopeıasynda bas­ty róldi somdaýy kerek edi, bi­raq rejısser sońǵy sátte Vı­­ven Lıdi tańdady. Eń qy­zy­ǵy, Remark ómirindegi bas­ty úsh áıel (eki áıeli men Dıtrıh) bir-birlerine uqsaıtyn: tana kózderi, uzyn kirpikteri, ıyq­tan tógilgen shash­tary hám aqqu­balyqtary.

Jazýshy romandary, ásirese kınematografııalyq jáne teatr ­sahnasyna laıyqtalyp ja­zylǵandaı kórinedi. Máselen, «Úsh joldas» spektakli uzaq jyl­­dardan beri Máskeýdiń «Sov­remennık» teatry sahna­sy­­nan túspeı keledi. Avtordyń shy­ǵarmada aǵynan jarylýy shart­pa-shurt hám qanyq dıa­log­tarmen jymdasyp jatady. Re­mark óz qoljazbalaryn ót­kir ush­talǵan qaryndashymen shıy­ra otyryp, rahattana jaza­dy desedi. Obrazdy túrde al­saq, onyń osylaısha jazýy ómir sú­rýine uqsaıdy. Qar­taı­ǵan­da moıyndaǵanyndaı, ol sóz­der­di dybystalýyna qaraı tań­­dap jazǵan eken – buǵan ja­­synda kompozıtor bolýdy arman­da­ǵa­ny áser etse kerek.

Áıgili svıterdegi, aq shal­ǵan qalyń murt-saqaldy Hem ákeı­diń portreti ár zııaly adamnyń ki­tap sóresinde tursa, keńestik syn­shylar Remarkty negizinen ishim­dikpen hám baı, bekzat ómir­men ǵana baılanystyratyn. Al resmı basylymdar onyń­ atyn atamaýǵa tyrysty. Bú­gin­gideı ǵalamtor joq zamanda oqyrmandardyń kópshiligi aty-jóninde áıel esimi ushyrasatyn osynaý jumbaq nemistiń túri qandaı ekenin bilmeı ketti. Jazýshynyń óliminen eki jyl buryn túsken sýretin kórip, tip­ti tańǵalasyz. Bul ýnıver­sıtette jıi ushyrasatyn ká­dimgi zııaly, jany jaısań professor bolatyn. Salıqaly myr­zanyń ekinshi ıegi kórinip-aq tur. Sezimtal erni, ájim bas­qan mańdaıy, kóz astyndaǵy isik shala uıqy men qajymas eńbektiń saldary bolsa kerek. Al kózderi she? Onyń kóz­derinen ómirde joly bolǵan eýro­palyqty kórmeısiz. Qýlana qa­raǵan janarynan slavıandar­ǵa tán muń baıqalady. Bodlershe aıtsaq, onyń janary – «jan jaralarynyń móri basylǵan» «muń sulýlyǵynyń» dál ózi.

Ol tipti jaqyndarynyń óli­mi­nen de jaqsylyq kórýge tyrysypty. Remarktyń ákesinen aı­yryl­ǵanyn estigen reporter onyń úıine alyp-ushyp jetedi. Sonda jazýshy sasyp qalǵan jýrnalıske: «Bile bil­seńiz, meniń ákem júrek tal­ma­synan qaıtys boldy. 83 jas­ta edi. Páltesin kımeı shyq­qan­dyqtan, shirkeýde salqyn tıgen. Páltesin kımegen sebebi, qa­syndaǵy áıeldiń kóńiline qa­raǵan. Sóıtip ol úıge aýyryp keldi. Ápkem odan: «Áke, ko­nıakqa qalaı qaraısyń?» dep suraǵanda ol basyn ızedi de, ólip­ ketti. Konıak kútip otyryp ólgenge ne jetsin!» degen. О́le­riniń aldynda júrek talma­synan zardap shegip júrgen Remark (býyrqanǵan ómiriniń sal­dary) barlyq tvorchestvo adam­dary qorqyp hám urynyp kel­gen bir ǵana jaıtqa ókinedi. Ol árıne yrdý-dyrdýmen bos ót­ken ýaqyt edi. О́limnen záresi usha­tyn onyń ádebıetke degen yqylasy aıryqsha bolǵan. Sóı­tip taǵdyrdyń jazýymen Erıh Marııa Remark katolık dástúrine saı Shveısarııanyń Por­to-Ronko degen jerindegi qo­rymda jerlendi.