Kópshilik kórermen Dáýren Serǵazındi teatrdaǵy rólderinen bólek, «Aldar kóse» fılmindegi Aldar kóse beınesi arqyly jaqsy tanıdy. Odan basqa kassalyq «Brat ılı brak» komedııasyndaǵy Aıdar obrazy da akterdi jańa qyrynan tanytty. Biraq, sonyń ishinde ásirese ártis somdaǵan Shámshi beınesiniń akter shyǵarmashylyǵynan alar orny aıryqsha. Bir basyna birneshe ónerdi túıistirip, sonyń barlyǵyn sahna men ekranda tereń yjdahatpen sátti alyp kele jatqan akter, rejısser, kompozıtor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dáýren Serǵazınmen órbigen áńgimemiz teatr men kıno áleminiń qyr-syryna úńilýge arnaldy.
– Elde beleń alǵan indet ónerdiń aıaqalysyn biraz tejedi. Ol ras. Áıtse de shyǵarmashylyq ıeleri úıde jatyp ta izdenisterin toqtatpady dep senemiz. О́zińiz qalaısyz, karantınde qaraıyp qalǵan joqsyz ba?
– Shúkir, teatrdaǵy jumys jaı-jaılap bastalyp jatyr. Karantın aldynda premerasy ótken ustazymyz, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, rejısser Nurqanat Jaqypbaı qoıǵan Ý.Shekspırdiń «Hanzada» («Gamlet») tragedııasyn sahnada bir-aq ret oınap úlgergen bolatynbyz. Odan keıin teatrlar karantınge jabylyp qaldy da, sol róldiń býyrqanysy bulqynyp ishte qalyp qoıdy. Qazir Gamlettiń izdenisinde júrmin. Buǵan deıin baıqap-baqpaǵan erekshelikterdi ekshep, keıipkerimniń tabıǵatyn baıytsam deımin. О́ıtkeni Gamlet – kúrdeli ról. Sonyń óz saraptaýymdaǵy boıaýyn qalyńdatqym, ózindik ereksheligin tapqym keledi. Jalpy, ártis degen optımıst halyq qoı, birneshe aıǵa sozylǵan karantın, uzaq ýaqyt úıde tapjylmaı otyryp qalý akter adamǵa eń áýeli óziniń ishine úńilip, shyǵarmashylyq izdenisteri týraly, buǵan deıin oınaǵan nemese keleshekte oınaıtyn rólderi týrasynda oılanýǵa, jasaǵan jumystarynyń artyq-kemin saralap, aldyna jańa maqsat pen tyń talaptar qoıýǵa tamasha múmkindik jasady dep oılaımyn. Oqýǵa ýaqyt mursha bermeı júrgen kóp kitapty qaıta paraqtap, aldaǵy atqarar shyǵarmashylyq josparlarymyzdy da biraz júıelep alǵan jaıymyz bar. Odan keıin, árıne Jastar teatry sahnasynda jańa qoıylym qoısam degen de oıym bar. Naqty qandaı spektakl ekenin aıta almaımyn, qazir dramatýrgııamen jumys istep, sahnalaýǵa bolatyn jaqsy qoıylym izdestirý ústindemin. О́ıtkeni 2-3 jyldaı boldy, rejısserlik baǵyttaǵy izdenisterim biraz toqtap qaldy. Sony qaıta jandandyryp, aýqymdy bir spektakldi ómirge ákelgim keledi.
– Bıyl 90 jyldyq mereıtoıy atalyp ótip jatqan qazaq valsiniń padıshahy Shámshi Qaldaıaqovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn qamtıtyn «Án-aǵa» derekti-kórkem serıalynda basty róldi somdadyńyz. Ádette, kórkem fılmge qaraǵanda, derekti fılmde oınaýdyń júgi de, jaýapkershiligi de aýyr dep jatady. Sizge qalaı? «Shámshi» sharshatpady ma?
– Bul jobaǵa kelýim qyzyq boldy. «Shámshige» deıin eki jyldaı kınoǵa túspeı, shyǵarmashylyǵymda azdap úzilis bolyp qalyp edi. Kıno alańyn, túsirilimdi saǵynyp turdym. Shámshi aǵamyzdyń kózin kórgen, jaqyn aralasqan adamdar aramyzda júr, sondyqtan róldiń jaýapkershiligi de úlken ekenin tańdalǵan kúnnen-aq sezdim. Biraq, meniń tabıǵatyma sińgen bir minez – ol aǵysqa qarsy júzý. «Múmkin emes» degen dúnıeden múmkin nárse jasaǵym keledi. «Bolmaıdy» degen nárse, kerisinshe, meni shabyttandyrady, qaıraıdy, qanattandyrady. Sondyqtan rejısserden usynys túskende kóp oılanbadym: «Nege jasap kórmeske?» dep óz-ózime suraq qoıdym da, «táýekel!» dep kirisip kettim. О́zińdi synamasań, aıap, aıalap, óbekteı bergennen, ózińe de, shyǵarmashylyǵyńa da keler paıda joq. Jalpy, men shyǵarmashylyq izdeniste ózimdi azaptaǵandy, qınap jumys istegendi jaqsy kóremin. Janymnyń «mozahısimin» (kúldi).
– О́zińiz aıtpaqshy, «Án aǵanyń» jaýapkershiligi úlken bolypty. Rólge qalaı izdendińiz?
– Shámshi aǵamyzǵa arnap fılm túsirilgeli jatqanyn maǵan túsirilim bastalardan úsh aı buryn ǵana aıtty. Onyń ózinde naqty «óttiń» degen joq, tek rejısser (J.Poshanov. – avt.): «Murtyńdy almaı tura turshy» dep qana eskertti. Biraq, sol bir aýyz sóz meni án álemine, sazgerdiń syrshyl álemine jeteleı berdi. Shynymdy aıtaıyn, túsirilim bastalǵanǵa deıin men rólimdi qalaı oınaıtynymdy da bilgen joqpyn. Qartaıǵan kezdegi beınejazbalaryn kórip, kitaptardy paraqtap izdengendeı boldym. Biraq, nátıje azdaý, kóńilim qanaǵattana qoımady. Synaqtyq túsirilimge kelgende de, qalaı oınarymdy bilmedim. Rejısser de: «Bylaı oına, beıneni osylaı ashsaq durys bolady» degendeı jobalap bolsyn baǵyt-baǵdar silteıtin oılaryn aıta qoımady. Eshkim úndegen joq. Sodan óz bilgenimshe, óz oıymdaǵy, kóńilimdegi Shámshi atamyzdyń beınesin kórsetýge tyrystym. Kitaptaǵy zamandastary aıtqan estelikterdi saraptaı otyryp, kompozıtordyń jıyntyq minezin túzdim. «О́mir boıy bala bolyp ótken», «ázil-qaljyńǵa jaqyn» degen syndy minezderin ashýǵa talpyndym. Ishimdikke jaqyn bolǵan degen de derekter aıtylady. Biraq, ony ýralap alǵa ustaǵan joqpyn. Onyń ústine, ssenarıı maǵan birden unady. Serıaldyń ssenarııi fılmdegideı aıqysh-uıqysh dınamıkaly emes, monotondy, birkelki, biryrǵaqty jazylady. Biraq, onda ishki jan dúnıe qatparlary asyǵyssyz, aıshyqtala kórsetiledi. Sol ıirimdi men osy ssenarııden kórdim. Jan júrekke tıetin, kóńildi qozǵaıtyn tustar boldy. Sondyqtan da fılmde barynsha shynaıy, sezimmen oınaýǵa tyrystym. Syrtqy kelbet emes, eń birinshi ishki jan dúnıesin eshqandaı pafossyz, ásireleýsiz, barynsha shynaıy alyp shyǵýǵa talpyndym.
– Estýimizshe, shabyt kelgende ózińizdiń de án shyǵaratyn ónerińiz bar kórinedi. Shámshideı syrshyl kompozıtordyń tabıǵatyn ashýda bul talantyńyzdyń kóp kómegi tıgen bolar...
– Iá, júrekti selt etkizer sóz tabylǵanda, án shyǵaratyn qabiletim bala kezden bar bolatyn. Sony úlken sahnaǵa arnap Q.Júnisovtiń «Alǵashqy mahabbat» komedııasyn sahnalaý barysynda qolǵa ala bastadym. Bir nárseden, oqıǵadan jaqsy áser alsam, birden gıtarany izdeımin. Sóıtip, tolqynysymdy án arqyly shyǵaramyn. Keıbir ánder eki-úsh kúnde shyqsa, keıbiri jarty saǵatta týady. Ol endi kóńil-kúıge baılanysty. Máselen, osydan birneshe jyl buryn Aqan Sataevtyń «Anaǵa aparar jol» fılmine bardyq. Fılm júrekke jetti. Erteńinde kólikte ketip bara jatyp ta osy áserden aryla almadym. Jumysqa kele sala, qolyma gıtarany aldym. Jarty saǵatta bir án týdy sóıtip. Keıde osylaı shyǵarmashylyq shabytym ánge de kóship ketedi. Ánderim onsha kóp emes, ázirge ózimnen basqa eshkim aıtyp júrgen joq (kúlip aldy). О́tken jyly Oralhan Bókeıdiń «Uıqym kelmeıdi..» áńgimesiniń jelisinde mýzykalyq monospektakl qoıǵan edim. Sol jerde on shaqty ánim oryndalady. Jalpy, án shyǵarǵan ózime unaıdy. Al adamnyń jany rahat tabatyn dúnıemen aınalysqanynan artyq qandaı baqyt bar?! Shámshini oınaǵanda da án týatyn jerlerde janym rahattanyp, sazgerdiń kóńil kúıin barynsha shynaıy jetkizýge tyrysyp baqtym. Endi, árıne, sońymyzdan Shámshi sııaqty júrekti terbeter ǵalamat ánder qaldyramyz ba, joq pa – ol jaǵy belgisiz.
– Eń birinshi án týa ma álde sózge qarap áýen kele me?
– Men poezııany kóp oqımyn. Solardyń ishinen «ánge keledi-aý» degen óleńderdi jınap qoıamyn da, oraıy kelip turǵan sózderdi ánderime paıdalanamyn. Biraq, ánge sóz tabý óte qıyn. О́zińde ondaı talant bolmaǵannan keıin, izdeısiń, izdenesiń. Kóńil túkpirindegi sóz dóp tabylǵanda, ánińniń tabıǵatyn tolyqqandy ashatyn poezııa kezikse – sol kúni menen baqytty adam joq! О́ner akademııasynda birge oqyǵan Hamza Kóksebek degen dosym bar. Keıde sol ekeýmiz birlese otyryp jazamyz. Án sózine arnaıy tapsyrys berip jazǵyzǵan jalǵyz avtor ázirge sol kýrstasym ǵana.
– Shámshi róli akter retinde sizge ne berdi?
– Ár kıno maǵan tájirıbe, jańa bir beles. Kıno áleminde basqa qyrymnan kóringim keldi. Shámshi maǵan sol múmkindikti berdi dep oılaımyn. Kópshilik meni Aldar kóse dep tanıdy ǵoı. Sol amplýadan shyqqym keldi. Erteń meni kórgende kórermen: «Aldar kóse!» dep emes, «Shámshi kele jatyr!» dep qýanatyn bolsa, óner adamy úshin bul da úlken jetistik. El meni bir-aq beınemen tanyǵanyn qalamaımyn. Ár jasaǵan jumysym el esinde qalyp jatsa – ónerdegi maqsatymnyń oryndalǵany.
– Kezinde kıno mamandary tarapynan úlken pikirtalasqa arqaý bolǵan «Brat ılı brak» komedııasy she? Jalpy fılm kóp synalsa da, akter retinde Sizge úlken tanymaldylyq ákelgen sııaqty...
– Jalpy, men osy kúnge deıin túsken fılmderdiń barlyǵyna kastıng arqyly tańdaldym. Biraq bul komedııada rejısserde de, prodıýserde de «osy akter alyp shyǵady-aý» degen senim basym boldy ma, 5-6 úmitkerdiń arasynan talassyz tańdaldym. Árıne, «Brat ılı brak» synshylar tarapynan synǵa kóp ilikti. Kerisinshe, qalyń kórermenniń kóńilinen shyqqan sekildi. Komedııa tabıǵatyna saı jazylǵan ssenarıı, onyń ústine kassalyq dúnıe bolǵandyqtan bul fılmniń jeńil, oınaqy bolýy zańdy da edi. Álbette, synshylar tarapynan aıtylǵan eskertýlerdi oń qabyldadyq. Biraq fılm aldyna qoıǵan óz maqsatyn tolyq oryndady dep oılaımyn. О́zgeni aıtpaǵanda, «Brat ılı brak» jeke óz basyma shyǵarmashylyq úlken tájirıbe boldy. О́ıtkeni bul meniń tolyqqandy komedııa janrynda ózimdi basty rólde synap kórgen alǵashqy obrazym. Árıne, erterekte «Aldar kóse» fılminde oınadym ǵoı. Biraq onyń tabıǵaty komedııaǵa qaraǵanda, ańyz, ápsanaǵa kóbirek jaqyndaý edi. Maqsaty da basqa. Sondyqtan da atalǵan komedııaǵa usynys túsken kezde, ssenarııin unatyp, ámbe ózimdi ekranda jańa janrda synap kórgim kelip, birden kelisimimdi berdim. Sheshimime ókinbeımin. Akter úshin qaı janr da birdeı. Eshqandaı óner túrin joqqa shyǵarǵym kelmeıdi. Báriniń birdeı ómir súrýge haqysy bar.
– Búgingi kórermenniń deńgeıin qalaı baǵalaısyz? Iаǵnı basqasha aıtqanda, kórermen ónerge tartylý kerek pe, álde ónerdiń kórermenge ıilgeni lázim be?
– Menińshe, biz kórermendi ónerge tartatyndaı jaǵdaıda emespiz. Reseı, ıá, ol jaǵynan bizden áldeqaıda kóshilgeri. Ol jaqtaǵy qarapaıym kórermenniń teatrdy qabyldaý mádenıeti de basqa. Al bizdegi jaǵdaı qandaı? О́miri teatr kórmegen kórermen bar aramyzda. Iá, sózińiz oryndy. О́ner kórermendi tárbıeleý kerek. Biraq, ol mádenıetke jetkenge deıin de úzdiksiz jumys talap etiledi. Meniń oıymsha, teatr altyn aralyqty ustap, barlyq kórermenge birdeı qyzmet etýi qajet. Sebebi ár kórermen – bizdiń nanymyz, tutynýshymyz. Sondyqtan ol ekeýi birge júretin nárse. Biz kórermendi bıik ónerge tartpastan buryn, áýeli olardy daıyndaýymyz kerek. Ol úshin ara-tura kórermen deńgeıine túsip, sahna mádenıeti arqyly ózimizben birge alǵa ilestirip áketýimiz qajet. Sol sebepten de men rejısserler men akterlerdi óner men halyq arasyndaǵy dánekershi kópir bolý kerek dep esepteımin. Jaı ǵana syrttaı baqylap qarańyzshy, «Shanshar» men «Aldaraspanǵa» nemese KVN-ge kórermen kóp barady. Ázilderine ishekteri qatqansha kúledi. Mine, osydan-aq oılaný kerek. Demek, kórermen bizdiń usynǵan absýrdymyz ben ápsanamyzdy, fılosofııamyzdy áli túsinetin deńgeıde emes. Sondyqtan áýeli biz sol ónerge kóteriletin kórermendi aldyn ala da ıyndap, teatrǵa qyzyqtyra otyryp, bıik ónerdiń ne ekenin túsindirýimiz kerek. Jaı-jaılap boıǵa sińirgenimiz lázim. «Birden!» degen dúnıe bolmaıdy. Ázirge men osy jaǵyndamyn. Qazirgi ónerdiń mindeti tańǵaldyrý da, tárbıeleý de emes, qazirgi ónerdiń mıssııasy – sendirý.
– Búgingi zamanaýı teatr óneriniń aıaqalysyn qalaı baǵalaısyz? Qazaq teatr ónerinde júrgen akterler zamanaýı teatr óneri qoıyp jatqan talaptarǵa saı ma?
– Zamanaýı teatr óneri degende, jalpy muny eki jaqtan qarastyrýǵa bolady. Áýeli shyǵarmashylyq, odan keıin tehnıkalyq jaǵynan. Suraǵyńyzǵa naqty kelsem, men zamanaýı teatr dep neni aıtar edim? Ol – rejısserlik tapqyrlyq, akterlik izdenis jaǵynan sharyqtaý shyńǵa jetken óner. Adamdy del-sal jaǵdaıǵa túsirip, jan dúnıesin álemtapyryq kúıge ákeletin qoıylym – mine, osy men úshin zamanaýı teatr óneriniń jetistigi. О́kinishke qaraı, bul jaǵynan bizdiń teatr óneri óte baıaý, álsiz damyp jatyr. Asyqpaı, aqyryndap kele jatyrmyz. О́ıtkeni bizde talpynys bolǵanymen, jaqsy kadrlar óte az. Talantty akterler kóp, biraq tapqyr, jańashyl oıly rejısserler, kórkem oıly sahna sýretshileri tapshy. Osy jaǵynan dendep jumys isteýimiz kerek.
– Akterlikten bólek, elordalyq Jastar teatrynda birneshe qoıylymdy sahnaǵa sátti shyǵarǵan rejısser retinde ózińizdi, jumystaryńyzdy jaqsy bilemiz. Aldaǵy ýaqytta kınorejıssýrada baǵyńyzdy baıqap kórgińiz kelmeı me?
– Nege kelmesin? Árıne, kıno – meniń eń qyzyǵatyn salam. Qazir de kınossenarıı jazý ústindemin. Biraq, onyń qalaı shyǵatyny belgisiz. Áıtse de, ózimdi ónerdiń qaı salasynda da dáleldep kórgim keledi. Sebebi búgingi óner akterden ámbebaptyqty talap etedi. Akter adam bir jaqty shektelýge bolmaıdy dep esepteımin. Ýaqyttyń aǵysyn ańdamasań, jutylyp ketesiń. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta shabyt pen múmkindik bolsa, nege synap kórmeske?! Jalpy, akterlik ónerdi tańdaǵan talapkerlerdiń kópshiligi bul salaǵa «kınoǵa tússem, ózin kıno arqyly tanytsam» dep keledi. Sol sekildi meniń de kınoǵa degen qyzyǵýshylyǵym erekshe. Teatrdy keıinirek, oqýǵa túskennen keıin, sahna syryna qanyǵa kele jaqsy kórip kettik qoı. Biraq, eń alǵash ónerge degen mahabbatymdy oıatqan kıno bolatyn. Al túptiń túbinde baǵyndyrý úshin de ol armanyma qaıtyp oralatynym haq. Teatrda bul armanymdy tolyqqandy baǵyndyrmasam da, janymmen úndeser jaqsy rólderdi oınap, kórermen tarapynan da, synshylar tarapynan da óz deńgeıinde baǵamdy alyp júrmin. Ustazymyz Nurqanat Jaqypbaı sahnalaǵan N.Gogoldiń «Revızor» qoıylymyndaǵy Hlestakov róli, máselen, búginde meniń teatrdaǵy boıtumar rólime aınalǵan beınelerdiń biri. Al kınoda (serıal emes, kórkem fılm. – avt.) shyǵarmashylyq tólqujatyma aınalatyndaı, kınoteatrlardan jarq etip kórinetindeı ondaı róldi jasaı qoıǵan joqpyn. Sondyqtan ázirge kıno ónerine qanaǵatsyz bolyp júrmin. Kınodaǵy ózimniń rólimdi tapqym keledi...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»