Jergilikti ult tilin óz ana tilindeı meılinshe tereń meńgerip, tamasha dástúri men mazmundy saltyn óz kóńili qalaǵandyqtan dáripteıtin ózge dıaspora ókilderin kórgende ishińniń jylyp qalatyny bar. О́zi ǵana meńgerip qoımaı, qazaqtyń baı tilin barynsha nasıhattap, ózgege oqytyp, úıretip júrgender myń alǵysqa ábden laıyq.
Qaı tarapqa qarasań da, uqypty qoldyń taby anyq baıqalatyn shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldyń qotanyna taban iliktirgen soń bilim oshaǵyn izdegenbiz. Jol shetinde kezikken baladan jón suradyq. Áýeli bizdiń óńirdiń saltymen orys tilinde.
– Eki kósheden ótip, ońǵa burylsańyz, aldyńyzdan kórinip turady, – dedi bala taza qazaq tilinde.
Balanyń aldynda uıatqa qaldyq. Sol kinámizdi jýyp-shaıǵandaı jalma-jan suraq qoıyp jatyrmyz.
– Kóp rahmet, baýyrym, – dedik biz, – qazaq tilinde taza sóıleıdi ekensiń. Qaıdan úırendiń?!
– Mekteptegi muǵalimimiz Palada Bekkaevnadan. Ol kisi qazaqshany óte jaqsy biledi.
– О́ziń neshedesiń, ultyń kim?
– On úshtemin, ultym cheshen, – dep ornyqty jaýap qatty jasóspirim.
Jasóspirimniń jatyq tiline razy bolyp qaldyq. Qazaq tilin qapysyz meńgergen ulaǵatty ustaz týraly aýdan ortalyǵynda estip edik. Endigisi el maqtaǵan muǵalimmen tildesý. Qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi Palada Dashaeva Kókshetaý qalasyndaǵy J.Mýsın atyndaǵy joǵary qazaq pedagogıkalyq kolledjiniń túlegi eken. Tildi bala kezinde meńgeripti. Keıin oblys ortalyǵynda oqyp júrgeninde jetildirse kerek.
– Kolledjde qazaq tili men ádebıetin tereń oqyp úırenýge mol múmkindik boldy, – deıdi birinshi sanatty muǵalim, – tildik orta da bar edi. Sonyń arqasynda úırendik. Jalpy, ózim ózge ult ókilderiniń balalaryna qazaq tilin úıretýdiń joldaryn izdeý ústindemin. Meniń oıymsha, oıyn elementterin paıdalana otyryp úıretse, kóbirek uǵady. Endigi bir másele, asa baı tildiń bar boıaýyn balalardyń boıyna sińirý. Máselen, qazaq tilinde tuspal, emeýrin basym. «Qyzym, saǵan aıtamyn, kelinim, sen tyńda» degendeı astaryna mol maǵyna syıǵyzyp aıtady. Al qazir kópshilik aýyzeki tildi ǵana meńgergen. Arhaızm sózderdi nazardan tys qaldyrmaý kerek. Ol da tildiń baılyǵy. Áıtpese, týra maǵynasynda sóılep, týra maǵynasynda jazatyn bolsaq, jutań tartyp ketýi múmkin.
On jyldan astam tájirıbe jınaqtaǵan bilikti muǵalim mekteptegi ádiskerlik birlestiktiń otyrystarynda talaı ret til týraly tolǵanyp, tamasha pikirlerin bildirgen eken. Ulaǵatty ustazdyń eńbegi de laıyqty baǵalanýda. Qabiletti oqýshylarynyń arqasynda. Úsh jyl qatarynan oqýshylardy ǵylymı jobalarǵa daıyndap, baıqaýlarda top jarǵan. Aýdandyq, oblystyq ózge ult ókilderi arasynda uıymdastyrylǵan til baıqaýynda júldesiz qalǵan kezi joq. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, másele júldede de emes, biraq balanyń aty bala, topqa túsken soń aldyńǵy lekten kóringisi keletinder de bar. 2018 jyly ulaǵatty ustaz «Úshtuǵyrly til – kásibı tabystyń kepili» taqyrybyndaǵy oblystyq baıqaýda esse jazýdan eldiń aldyna túsken. 2019 jyly «Bizdiń qoǵamnyń bolashaǵy» taqyrybyndaǵy respýblıkalyq konkýrsta ekinshi oryn alǵan.
Jalǵyz ózi ǵana alǵa umtylmaı, tuńǵıyq tildiń tunyǵyna shákirtterin de súńgitýde. Jergilikti ulttyń jany súıetin, kóńili qalaıtyn tilin ǵana emes, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin de jetik bilse eken deıdi. Ár jyl saıyn turaqty ótkiziletin «Tili birdiń – tilegi bir» baıqaýyna jáne Abaı, Mahambet oqýlaryna oqýshylaryn daıyndaǵanda, ár sózdiń maǵynasyn túsindirip, shuǵylasyn jas júrekke darytyp, kókirekterine sińiredi eken. Sonyń arqasynda qazir Krasnopolıanskıı orta mektebiniń oqýshylary tildi táp-táýir meńgerip qalǵan. Negizinen kópultty bolyp sanalatyn bilim oshaǵynyń barlyq shákirtteri jergilikti ult tilin táp-táýir meńgerip otyr.
– Osy áldeneshe ult jetkinshekteriniń týǵan jerge degen balalyq mahabbatyn alaýlatyp turǵan ortaq til – qazaq tili dep bilemin, – deıdi ulaǵatty ustaz Palada Bekkaevna, – tildi bilmek paryz. О́ıtkeni biz adamynyń jany jomart, dalasynyń yryzdyǵy mol qazaq jerin meken etemiz ǵoı. Bizdiń mektepte cheshen balalary kóp oqıdy. Olarǵa ótken tarıhtyń atalarymyzdan estigen esteligin jıi aıtyp otyramyn. Bizdiń ulttyń basyna kún týǵanda, qazaq jerine zorlap kóshirilgende qoldaryndaǵy bir úzim nanmen bólisip, aman alyp qalǵan osy jurt. Keıingi jastar sol jaqsylyqty bilýi jáne qadirleýi kerek. Men muny eń aldymen azamattyq paryz dep esepter edim.
Ustaz kókiregindegi ádemi oılar buıyǵyp jata bermeı, támam jurt qulaqtansynshy dep negizgi sulbasyn saqtap, jazdyq biz de. Árkim jergilikti ulttyń tili men dástúrin dál osylaı dáriptese, orysshasy orǵytyp turǵan óńirdiń til turǵysyndaǵy máselesi op-ońaı sheshilip keter edi. Jalǵyz til emes, elge degen qurmeti de ózge túgil ózimizge de ónege emes pe?!
Aqmola oblysy,
Sandyqtaý aýdany