«Tereń bilim – táýelsizdigimizdiń tiregi, aqyl-oı – azattyǵymyzdyń aldaspany» deıdi Elbasy N.Nazarbaev. Bilim berý – jekelegen qubylys nemese daǵdy emes, oqýshylardyń oqýǵa qabiletin jaqsartýǵa múmkindik beretin pedagogıkalyq tetikterdiń birtutas kesheni retinde aıqyndalǵan. Álemdik deńgeıge jetý maqsatyn kózdeı otyryp, jańasha qyrda qoldanylatyn kóptegen tehnologııany otandyq pedogogter óz tájirıbelerinde tıimdi paıdalanýda.
Muǵalimniń jeke tájirıbesindegi jan-jaqty izdený, jumysyn túrlendirý, sabaqty qyzyqty ótkizýiniń nátıjesinde oqýshylardyń pánge degen úlgerimi jaqsaratyny sózsiz. Árıne barlyǵy muǵalimniń sheberligi men oqýshynyń qyzyǵýshylyǵyna baılanysty.
Mekteptegi oqýshy úlgeriminiń tómendigi sebebin túsindirý maqsatynda kóptegen kórnekti pedagogter jáne psıhologter óz kózqarastaryn bildirgen. Solardyń biri P.P.Blonskıı «Mekteptegi úlgermeýshilik mekteptiń tárbıelik jáne dıdaktıkalyq talaptaryna tártip pen oqýdyń nátıjeleriniń sáıkes kelmeýi» dep túsindiredi. Al pedagogıkalyq-psıhologııalyq sózdikte oqýshylardyń úlgermeýshiligi – bul jalpy bilim beretin mektepterde jyldyq oqý baǵarlamasyn meńgermegen jáne eki ne odan da kóp pánderden akademııalyq úlgermeýshiligi bar oqýshylarmen aıqyndalatyn pedagogıkalyq ádisterdiń teris qubylysy dep kórsetiledi. I.V.Dýbrovına úlgermeýshilikti bilimdi ıgerýge, oqý daǵdysyn damytýǵa, shyǵarmashylyq áreketiniń qalyptasýyna jáne tanymdyq qatynasyndaǵy tárbıelikke qoıylatyn mekteptiń mindetti talaptaryna oqýshylar daıyndyǵynyń sáıkes kelmeýi dep qarastyrady.
Qazirgi kezde halyqqa bilim berý júıesinde úlgerimi tómen oqýshylarǵa úlken kóńil bólinip otyr. Densaýlyǵy durys kez kelgen oqýshy mektep baǵdarlamasyn tolyq ıgerýi kerek. Úlgerimi tómen oqýshylardyń basym kópshiligi oqý baǵdarlamasyn qıyndyqpen, tipti keıbiriniń negizgi pánderden uzaq ýaqyt boıy úlgermeýine baılanysty júrgiziletin jumystar da jolǵa qoıylǵan. Sonyń biri – qazaq tili men ádebıeti páni boıynsha úlgerimi tómen oqýshylarmen jumys deýge bolady.
Qazaq tili men ádebıeti páni boıynsha úlgerimi tómen balamen jumysty birneshe kezeńdi qamtyp jáne birneshe baǵytta júrgizýge bolady. Bul baǵyttar boıynsha júrgiziletin jumystar arqyly oqýshynyń pánge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, qabiletin ashý, izdeniske umtyldyrý, bilimge degen qushtarlyǵyn shyńdaý basty nazarǵa alynady. Ásirese, jaǵymsyz minez-qulyqtaryn joıý boıynsha berilgen tapsyrmalar sabaqqa belsendilik, pánge qyzyǵýshylyq tanyta qoımaıtyn balalarǵa óte qyzyqty. Olardyń bilimge degen qushtarlyǵy shyǵarmashylyq turǵyda qalyptasady. Jańa áser alý úshin basqany tyńdaı jáne qurmetteı bilýge umtylý, berilgen tapsyrmaǵa qyzyǵýshylyq turǵydan qaraý balanyń minez-qulqynyń mańyzdy bóligi. Bilimge umtylys soǵan sáıkes minez-qulyq týdyrady jáne balanyń psıhıkalyq damýynyń ózin ózi damytý prosesine aınalýyna jaǵdaı jasaıdy, shyǵarmashylyq izdeniske jeteleıdi, talpyndyrady.
Oqýshyǵa degen muǵalimniń tabıǵı, shynaıy jáne ádepti qarym-qatynasy onyń tarapynan da osyndaı is-áreketterdiń paıda bolýyna áser etedi. Birinshiden, oqýshy boıynda kommýnıkatıvtik daǵdylar qalyptastyrýda muǵalim óziniń kásibı áreketi arqyly úlgi kórsete bilse, ekinshiden, kásibı sheberligi arqyly osy daǵdylardy sińire otyryp, sabaq berý barysynda oqýshynyń óz betimen bilimdi ıgerý qabiletin qalyptastyrady.
Zertteý maqsatyn sheshý úshin qısyndy jáne shyǵarmashylyq oılaýdyń daǵdylary men ádetteri qajet. A.I.Savenkov jáne basqa da avtorlar arnaıy trenıngterdiń balanyń bilimge degen qabiletin damytýǵa áseri bar ekenin aıtady. Úlgerimi tómen oqýshymen jumys muǵalimniń baqylaýymen tikeleı júzege asýy qajet. Bul – ár jumys túri taldanyp, saraptama jasalyp otyrý qajet degen sóz. Osy saraptama negizinde úlgerimi tómen oqýshylardy túrli ashyq sabaqtarǵa atsalystyryp, qabiletin dáleldeýde ǵana balanyń óz bilimine degen senimin arttyrýǵa bolady. Úlgerimi tómen ár balanyń yntasyn oıata otyryp, túrli deńgeıdegi jumysqa tartýǵa múmkindik beriledi. Jas ereksheligin eskere otyryp, qabiletine qaraı balany júıeleı damytý arqyly qoldaý kórsetý qajet. Munda ákeler úlesiniń zor ekenin aıqyndaı túsýge bolady.
Úlgerimi tómen balamen jumys ózin ózi tanýǵa, ózin ózi tárbıeleýge, únemi ózin damytýǵa, ustanymǵa berik, eshkimdi qaıtalamaıtyn tulǵany tárbıeleıdi. Ekinshiden, úlgerimi tómen balany keleshektegi kásibı mamandyǵyn tańdaýy úshin sheshim qabyldaýǵa ıtermeleımiz. Úshinshiden, úlgerimi tómen balamen jumys isteý barysynda mekteptegi is-sharalardy ótkizýge ıkemdeımiz. Tórtinshiden, óz betimen múmkindikterin ashýǵa umtyldyramyz. Mundaı jumys túrleri oqýshyǵa úlgerimin jaqsartýǵa kómektesedi. Oqýshyny jaqsy, orta, tómen dep bólmeı, olardy tulǵa retinde qalyptastyrý úshin psıhologpen, áleýmettanýshymen, medbıkemen tıimdi jumys uıymdastyrylýy kerek.
Muǵalimi retinde osy ádis-tásilderdi, osyndaı jumys túrlerin sabaqta jáne sabaqtan tys is-sharalarda jáne túrli zııatkerlik oıyndarǵa qatystyrý arqyly oqýshynyń joǵary nátıjeler kórsetýine qol jetkizip, alǵan aqparattaryn, ıgergen bilimderin ómirde paıdalanýyna múmkindik beremiz.
Bilim berý mekemelerinde úlgerimi tómen balalarmen jumys barysynda pándik sabaqtyń róli erekshe. Osy turǵyda «oqýshylardyń sabaqqa degen qyzyǵýshylyǵyn qalaı tıimdi uıymdastyrýǵa bolady?» degen suraq týyndaıdy. Bul árıne mektepte ádistemelik keńeste nemese dırektordyń oqý-tárbıe isteri jónindegi orynbasarynyń basqarýymen júrgiziletin jumys. Pán muǵalimderi úshin tanymdyq baǵdarlama qurylyp bekitiledi. Oqýshylardy jumystyń baǵyttarymen tanystyra otyryp, qyzyǵýshylyǵyn qalaı týdyrýǵa bolatyny anyqtalady. Sodan keıin jumys taqyrybyn anyqtaý máselesi týyndaıdy. Ol taqyryp jaqsy jańalyqqa negizdelgen, balanyń qyzyǵýshylyǵyn damytatyn bolýy shart.
Aınash TÁŃIRBERGENOVA,
«№3 orta mektebi» KMM qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi
Qostanaı oblysy,
Lısakov qalasy