Bir ǵasyrdan beri qurlyqtan ǵana munaı-gaz óndiretin elimiz endi sý astynan ónim alýǵa bet burdy. Qazir Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy eń iri ken ornynyń qataryndaǵy «Qashaǵannan» «qara altyn» men ilespe gaz óndirý qarqyn aldy. Bul ken ornyn ıgerý jobasynyń operatory – NCOC kompanııasy. Teńiz munaıy 2016 jyldan beri jasandy araldarda óndiriledi.
Máselen, byltyr teńiz tabanyndaǵy ken ornynan óndirilgen 14,1 mln tonnadan astam munaı eksporttaldy. Sondaı-aq shetel naryǵyna jiberilgen gaz kólemi 3,5 mlrd-tan asa tekshe metrdi qurady. Al eksporttalǵan kúkirt 1 mln 207 myń tonnadan asty.
Árıne, Kaspııdiń munaıyn ıgerý ońaı bolǵan joq. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, otandyq munaıshylardyń sý túbinen «qara altyn» alatyndaı tájirıbesi bolǵan joq. Sol sebepten bul elimiz úshin tosyn ári táýekeli mol qadam edi. Soǵan qaramastan, «Qashaǵan» – Qazaqstannyń tarıhynda teńiz túbinen ıgerilgen tuńǵysh kenish. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, ken ornynyń kollektory teńiz túbinen 4200 metrdeı tereńdikke boılaıdy. Mundaǵy qysym da óte joǵary, munaı quramynda parafın de mol. Kúkirtti gaz da kóp, al kúkirtti sýtek (H2S) 15 paıyzǵa teń.
Ekinshiden, otandyq munaı-gaz ónerkásibine tyń serpin beretin Kaspıı jobasy shetel ınvestorlarynyń nazaryn aýdardy. Onyń ishinde «Statoıl», «Enı-Adjıp», «Shell», «Totalfınaelf», «Ekson-Mobıl» sekildi kompanııalar operator bolýǵa umtylys jasady. О́ıtkeni bul – uzaq jyldarǵa sozylatyn ınvestısııalyq joba. Munaı-gaz ónerkásibi salasyndaǵy mundaı jobaǵa quıylǵan ınvestısııanyń keıin eselep qaıtatynyn eskersek, sheteldik kompanııalar múmkindikti jiberip almaýǵa tyrysady.
Úshinshiden, «Qashaǵan» – 40 jyl buryn Alıaskada tabylǵan Prýdho-Beı ken ornynan keıingi eń aýqymdy ashylym bolýymen álem nazaryna ilikti. Sebebi munda 4,5-ten 5,5 mlrd tonnaǵa deıingi mólsherde munaı, 3 trln tekshe metrdeı gaz qory bar dep jobalanýda. «Qashaǵan» ken orny jobasynyń birinshi kezeńin ıgerýge 55 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa salyndy.
Tórtinshiden, Kaspıı teńiziniń faýnasy men florasynyń bárinen mańyzdy bolatyny belgili. О́ıtkeni munda álemde sırek kezdesetin ıtbalyq pen bekire tuqymdas baǵaly balyqtar bar. Budan basqa qustyń 280-nen astam túrine zertteý júrgizildi. Onyń ishinde 40-tan asa qus «Qyzyl kitapqa» engizilgen.
Endi osyndaı san alýan mańyzǵa ıe «Qashaǵan» ken ornynan óndirilgen gazdy óńdeý máselesi de kóterilip otyr. Nege? О́ıtkeni qazir mundaǵy táýliktik munaı óndirý kólemi 380 myń barrel shamasyn quraıdy. Ken ornyn ıgerý josparyna sáıkes, 2022 jyly ónim óndirý deńgeıi táýligine 420 myń barrelge jetýi tıis. Sol kezde ilespe gazdyń kólemi de eselenetini daýsyz.
Demek, elimizde ilespe gazdy qaıta óńdeıtin óndiris ornynyń qajettigi týyndaıdy. Buǵan sebep bolatyn jaıttar da bar. Aldymen bul jyl saıyn gazǵa ishki suranystyń artýymen de baılanysty bolyp otyr. Gaz eksportynan túsetin qomaqty túsim de basty sebepterdiń biri ekeni jasyryn emes. Máselen, IHS Markit zertteý kompanııasynyń deregine súıensek, byltyr Qazaqstanda gazdyń jalpy jıyntyq óndirisi 55,5 mlrd tekshe metrdi qurady. Onyń tek 19,4 mlrd tekshe metri ǵana eksporttaldy. Munaı óndirý kompanııalary qoınaýqattaǵy qysymdy ustap turý úshin 19,1 mlrd tekshe metr gazdy keri aıdaǵan. Al 17 mlrd tekshe metr gaz otandyq tutynýshylarǵa satylypty.
Sarapshylardyń boljamyna qaraǵanda, álemde gaz tutyný kólemi 2040 jylǵa qaraı 1,5 esege ósip, 5,5 trln tekshe metrden asýy múmkin. Sol kezeńde onyń basqa energııa kózderi arasyndaǵy úlesi 23%-dan 26%-ǵa deıin artady eken. Mine, osy kezde «qara altynǵa» balanǵan munaıdyń úlesi 40-tan 30%-ǵa deıin tómendeıdi. Sondyqtan «Qashaǵan» gazyn óńdeıtin zaýyttyń qurylysyna baılanysty qabyldanǵan sheshim osy salanyń damýyna serpin berý úshin shıkizatty satyp alýǵa, jalpy uqsas jobalardy qarjylandyrýǵa qatysty kóptegen máseleni retteýi tıis.
Árıne mundaı zaýyt salý úshin aldymen oryn tańdaýda birneshe nusqa usynylǵany daýsyz. Alaıda Maqat aýdanynyń aýmaǵy tańdaldy. Osyǵan oraı atalǵan jobaǵa «GPC Investment» JShS ınvestısııa salǵaly otyr. Seriktestik ókilderi byltyrdan beri eki ret, alǵashynda Maqat aýdanynda, al jaqynda Atyraý qalasynda qoǵamdyq tyńdaý ótkizdi.
Jańa óndiris ornyna ınvestısııa salýǵa bel býǵan kompanııa ókilderiniń málimetine súıensek, «Qashaǵan» gaz óńdeý zaýytynyń jobasy shıki gazdy jaǵý men keri aıdaýdyń ornyna ony qaıta óńdeýdiń ulttyq baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylady. Zaýyt jylyna 1 mlrd tekshe metrge deıin gaz óńdeıtin bolady. Jobaǵa sáıkes, osynsha kólemdegi shıki gazdy óńdeý kezinde zaýyt jylyna 815 mln tekshe metrge deıin taýarlyq gaz, 119 myń tonna suıytylǵan gaz, 212 myń tonnaǵa jýyq kúkirt, sondaı-aq 35 myń tonna gaz kondensatyn shyǵaratyn bolady.
Sondaı-aq bul «Qashaǵan» ken ornynda munaı óndirýdi 12 mln tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Gaz óńdeý zaýytynyń qurylysyn el Úkimeti bekitken. Jobaǵa ınvestor retinde «GPC Investment» JShS tańdaldy. Budan basqa jobany iske asyrý úshin jetekshi otandyq jáne sheteldik mamandar tartylady. Jobany qarjylandyrý ınvestordyń óz esebinen jáne qarjy ınstıtýttarynyń qarajatyn tartý esebinen júzege asyrylatyn bolady.
– Jobalanǵan jumystar ýchaskesi Maqat aýdanynyń aýmaǵyndaǵy eldi mekenderden alysta ornalasady. Zaýyt salynatyn oryn Atyraý qalasynan 60 shaqyrym, al aýdan ortalyǵy – Maqat kentinen soltústik-shyǵysqa qaraı 63 shaqyrym qashyqta bolatyny anyqtaldy. Qurylys kezeńinde, odan keıin paıdalanýǵa berilgen soń zııandy zattardyń shyǵaryndylary, qaldyqtardyń mólsheri barlyq sanıtarlyq normaǵa sáıkes keletin ruqsat etilgen mánder sheginde bolady. Qurylys qunyna áser etetinine qaramastan, atmosferaǵa zııandy shyǵaryndylardy azaıtý maqsatynda eń ozyq tehnologııalardy paıdalaný týraly sheshim qabyldandy. Atmosferaǵa kúkirtti angıdrıd sııaqty zııandy gazdyń shyǵarylýyn boldyrmaýǵa múmkindik beretin SCOT tehnologııasy qoldanylady. Sondaı-aq BASF jáne Dow Chemical sııaqty tanymal álemdik kompanııalardyń ozyq tehnologııalaryn da paıdalanýdy kózdedik. Jabyq túrdegi alaý qondyrǵysy ornatylady. Jabyq alaý qondyrǵysynyń korpýsy shýdan, jelden, jylý radıasııasynan, kórinetin ottan qorǵaýǵa arnalǵan, – deıdi jobanyń tehnıkalyq jetekshisi Bolat Saqtaǵanov.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, joba boıynsha qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardyń shyǵaryndylary men qaldyqtar mólsheri belgilenip otyr. Máselen, zaýyt qurylysyn júrgizý kezinde zııandy zattar shyǵaryndylarynyń mólsheri jylyna 186,40 tonnany, qaldyqtardyń kólemi 130,19 tonnany quraıdy. Al zaýyt iske qosylǵannan keıin zııandy zattar shyǵaryndylary jylyna 250,96 tonnadan, qaldyqtar 1286,33 tonnadan aspaıdy eken.
Gaz óńdeý zaýytyna paıdalanylatyn sý qoldanystaǵy «Astrahan-Mańǵyshlaq» sý taratqyshynan alynady. Bıoresýrstardy únemdeý úshin zaýytta tazalaýdan keıin sýdy qaıta paıdalana otyryp, turmystyq kárizdiń jabyq jerasty jelisin salý josparlanýda. О́ndiristik-jańbyr kárizderiniń kollektorlary boıynsha barlyq óndiristik jáne jańbyr aǵyny jabyq túrdegi saqtaý rezervýaryna túsedi. Saqtaý rezervýarynan sorǵyshtar óndiristik-jańbyr aǵynyn tazartý blogyna beriledi. Tazalaýdan keıin qajetti sapaǵa deıin tazartylǵan óndiristik-jańbyr aǵyny kásiporynnyń óndiristik sýmen jabdyqtaý júıesinde qaıta paıdalanýǵa jiberiledi.
Gaz óńdeý zaýytynyń qurylysyn júrgizý úshin 2500-ge deıin, keıin paıdalanýǵa berilgen soń 600-ge jýyq turaqty jumys orny ashylmaq. Biraq ázirge jańa zaýyttyń qurylysyn bastaý týraly naqty merzim aıtylmaı otyr. Degenmen, bul joba otandyq ekonomıkany órkendetýge órge súıreıtin serpindilik strategııasyna aınala ma? Árıne, aldyn ala boljam jasaýǵa áli erteleý bolar. Muny ýaqyt enshisine qaldyrǵandy jón kórdik.
Atyraý oblysy