«Qonaq az otyrady, kóp synaıdy», dep beker aıtylmasa kerek. Onyń ústine barǵan eliń Eýroodaqtyń ishinde daǵdarysqa qaramastan ekonomıkalyq jetistikterge jetip, «Eýropanyń Qytaıy» atanǵan el bolsa, qalaı nazar salmassyń. Poznan halyqaralyq jármeńkesiniń qyzmetkeri qasymda júrip, onyń pavılondaryn aralatýshy Bartok Dembınskıden polıaktardyń, onyń ishinde poznandyqtardyń ózge odaqtastarynan ereksheligi qandaı dep bólip aıtýǵa bolady degenimde, ol: «Gospadarnı», ıaǵnı únemshildigi, tıimdilikti oılaıtyny», dep jaýap berdi. Shynynda da, qaı iste de tıimdilikti eń aldyńǵy kezekke qoıý polıaktardyń qanyna sińgen qasıeti sııaqty kórindi.
«Qonaq az otyrady, kóp synaıdy», dep beker aıtylmasa kerek. Onyń ústine barǵan eliń Eýroodaqtyń ishinde daǵdarysqa qaramastan ekonomıkalyq jetistikterge jetip, «Eýropanyń Qytaıy» atanǵan el bolsa, qalaı nazar salmassyń. Poznan halyqaralyq jármeńkesiniń qyzmetkeri qasymda júrip, onyń pavılondaryn aralatýshy Bartok Dembınskıden polıaktardyń, onyń ishinde poznandyqtardyń ózge odaqtastarynan ereksheligi qandaı dep bólip aıtýǵa bolady degenimde, ol: «Gospadarnı», ıaǵnı únemshildigi, tıimdilikti oılaıtyny», dep jaýap berdi. Shynynda da, qaı iste de tıimdilikti eń aldyńǵy kezekke qoıý polıaktardyń qanyna sińgen qasıeti sııaqty kórindi.
Uqsata bilgen utady
Álem ekonomıkasynda daǵdarystyń birinshi tolqynynyń júristi tejep, tynysty taryltqany belgili. Alaıda, polıaktar óz ekonomıkasyn osy tusta da teńseltken joq, qaıta ekonomıkalyq ósimge ıek artqan azdaǵan elderdiń qataryna endi. Eýropa daǵdarys qyspaǵynda turǵan 2009 jyly IJО́-ni 1,7 paıyz deńgeıinde ustaı alǵan, 2011 jyly – 3,8, al 2012 jyly 4,2 paıyzǵa deıin ulǵaıtýǵa qol jetkizgen polıak naryǵynyń tolymdy jemisin jármeńkeni aralaı júrip zańdylyq ekenine moıynsunǵandaı boldyq.
Energııany balama kózderden alýǵa negizdelgen pavılonǵa qoıylǵan túrli qondyrǵylar – jel, bıogaz, kúnnen alynatyn jobalar óziniń kóptigimen baýraıdy. Olarǵa elimizdiń 2017 jyly halyqaralyq EKSPO kórmesin ótkizýde osy taqyrypty alyp otyrǵanyn, bolashaqqa negizdelgen baǵytqa jumys jasalyp jatqanyn aıtqanymyzda, biri ony estise, endi biri estimegendikterin, al biraq Qazaqstannyń eń bir ózekti de qyzyqty taqyrypty alǵanyna rızashylyqtaryn jetkizdi. Bizdiń ónimderimizdiń sapasy, qyzmet etý merzimderi óte joǵary, ózge analogtardan góri bizdiń qondyrǵylarymyz kim-kimge de tıimdi, degen polıaktar qaıtken kúnde de tıimdilikti joǵary qoıatynyn qaıta-qaıta alǵa tartýmen boldy.
Kórmeni aralap júrip, kádimgi saban men aǵashtyń up-usaq jańqasyn nyǵyzdap, brıket jasap, otyn shyǵaratyn shaǵyn apparat aldyna aıaldadyq. «Qalaı, bul brıket aǵashqa qaraǵanda jyldam janyp ketetin shyǵar?» – desek, «О́zińiz ustap kórińizshi, – dedi fırma ókili. Uzyndyǵy 13-14 sm kólemindegi sopaq kelgen brıkettiń salmaǵy barshylyq, kádimgideı aýyrlyǵy bilinedi, bir keliden asatyndaı. – Kórdińiz be, munyń tyǵyzdyǵy aǵashqa qaraǵanda áldeqaıda joǵary, sondyqtan uzaq janyp, kóp qyzý beredi, óte tıimdi». Qondyrǵynyń baǵasy da onsha qymbat emesteı, 50 myń eýro shamasynda. «Eger egin egetin bir aýylǵa osyndaı apparat satyp alsańyzdar, paıdaǵa kenelesizder», – dep kúldi ol.
Kórmege endi bir qoıylǵan ónim men ony jasaıtyn shıkizat kózi ózine eriksiz aıaldatqan. Ol kádimgi turmysta paıdalanylyp isten shyqqan túrli elektr buıymdary; ishinde pýltter, radıo, teledıdar deısiz be, tolyp jatqan kúndelikti synyp qalsa laqtyrylatyn dúnıeler. Jalpy, Eýropanyń ózge elderindegideı, Polshada da qoqysty suryptap tógý jolǵa qoıylǵan. Epsekti polıaktar joǵarydaǵydaı qoqysty bólshektep, odan metaldaryn bólip, plastmassasyn aıyryp deısiz be, áıteýir, tolyp jatqan shıkizatty qaıtadan óńdep, óndiristik qajetke jaratatyn etipti. Biz bul tájirıbemizben áli shetke shyqqan joqpyz, biraq polıak naryǵynda tabysymyz jaqsy, degen olar túrli qaldyqtardan mashınaǵa qajetti túrli maılardy da aıyryp alady eken.
Al kommýnaldyq sharýashylyqta qala kóshelerin jınaý men sypyratyn, qoqys tıeıtin tehnıkalardyń túr-túrinen kóz súrinedi. Munda ónimderi álemdik naryqta aýylsharýashylyq salasyndaǵy tehnıkalarymen bedelge ıe «KUNH» kompanııasy ózderiniń jol jıekterin nemese qıyn ýchaskelerdi tazalaıtyn tehnıkasynyń birneshe túrin ornalastyrypty. О́te ıkemdi, tek jınap qana qoımaı, untaqtap, qıyq-qıyq etip maıdalanǵan shópti salyp alatyn konteınerlerine deıin oılastyrylǵan san túrli mashınalar bizdiń naryqqa da suranyp turǵandaı.
Jármeńkede kópshilikti ózine eriksiz shaqyrýshynyń biri –«KARCHER» konserniniń ónimderi. Olardyń qar jınaıtyn, kóshe sypyryp, jýatyn, shańyn soratyn jáne osynyń barlyǵyn tek qaı qyzmettiń túrin atqaratyn sypyrǵysh nemese shańsorǵysh qondyrmasyn ornatý arqyly bir ǵana «MIC 34C» mashınasy oryndaıtyny ǵajap. О́ziniń turqy shaǵyn bolǵanymen, kóp qyzmetti atqaratyn bul mashınaǵa suranystyń kóptigi sonshalyq, kórmede turǵanynyń satylyp ketkenine qosa, aldyn ala birnesheýine tapsyrys túsipti. Shynynda, tehnıkanyń múmkindigi keremet. Osy fırmanyń jurtshylyqtyń nazaryn ózine aýdarǵan taǵy bir ónimi – maı men tozańnan bylǵanǵan mashınalardyń bólshekterin jýýǵa arnalǵan qondyrǵysy. PC 100 M2 BIO atalatyn bul apparattyń kólemi shaǵyn konteınerdeı, al jýýǵa paıdalanatyn 10 lıtr suıyqtyǵy 3 jylǵa jetedi eken. Onyń da aınalasyna jınalǵan adamdar kóp oryn almaıtynyna jáne táýligine úzbesten jumys jasaıtyn qabiletine tańdanystaryn bildirip jatty.
15 myń kólik jumyryna juq emes
Poznan halyqaralyq jármeńkesine qatysýshynyń biri, kóptegen fırmany biriktirip, orasan úlken aımaqty alyp jatqan STS tobynyń «SLIP» logıstıkalyq ortalyǵynyń ózine baryp ondaǵy jumys barysynyń qalaı uıymdastyrylǵanynyń kýási boldyq. Kompanııanyń qarjy dırektory Agnıeshka Haıps ortalyqtyń alǵashynda «Volkswagen» zaýytynyń «Volkswagen SADDY» markasyn polıak jerinde shyǵarýdy qolǵa alýmen eki arada 20 jyldyq kelisimge kelýdiń arqasynda ashylǵanyn aıta kele, logıstıkalyq ortalyqtyń múmkindigimen tanystyrdy. Eýropadaǵy eń iri ortalyqtyń biri sanalatyn mundaǵy avtokólik turaǵynyń ózi 30 ga jerdi alyp jatyr. Polshadaǵy mashınalardyń 55 paıyzyn satatyn ortalyq bir mezgilde 17 myń kólik syıdyratyn kórinedi.
Mundaı jaǵdaı daǵdarystyń eń bir sharyqtaǵan mezgilinde, 2007 jyly ǵana bolypty. Biz barǵan ýaqytta 8 myń shamasynda kólik turdy. Utymdy uıymdastyrýdy júzege asyrǵan ortalyqta turǵan árbir mashınany sanaýly sekýndta taýyp alýǵa bolady eken. Kóliktiń markasy, túsi, múmkindigi, qalaı jaraqtalǵany ne qajet aqparattyń barlyǵy kompıýterge engizilgen, ár mashına óz ornynda turǵandyqtan, neshe myń kóliktiń arasynan qajet mashınany bir sátte aldyńyzǵa alyp keledi. Usynyqtylyqtyń, máttaqamdyqtyń tamasha úlgisi – logıstıkalyq ortalyq tek kólik tasymalymen ǵana emes, «Folksfagen» zaýytyna qajetti bólshekterdi, syra, qant, et syndy azyq-túlikpen qatar, ózge de, máselen, jıHaz shyǵarýǵa, qurylysqa qajetti, t.b taýarlardy jetkizip berýmen de aınalysatyn kórinedi. Jyl saıyn kólemin ulǵaıtyp, ony jańa tehnologııalarmen tolyqtyryp otyrǵan kompanııa E-20 Parıj-Berlın temir jolyna qaptaldasa ornyǵypty.
Bul rette joǵaryda keltirgen tehnologııany taǵy da tıimdi paıdalanǵan kompanııa ıntermodeldi konteıner tasymalyn júzege asyrady eken, ıaǵnı júk qabyldaýshy tapsyrysyn alýǵa tek júrgizýshi otyratyn kabınasy bar kóligin ǵana jiberedi, oǵan tirkeme jalǵasa da óz erki. Konteınerlerdi kótergish krandar kólikke ornata salady. Logıstıkalyq ortalyqtyń mindeti konteınerlerdi joǵarydaǵydaı tirkemelermen aparyp, poıyzǵa salyp jiberip otyrý, deıdi Haıps hanym. Al mundaı konteınerlerdi tasymaldaıtyn poıyz da erekshe. Ol Gollandııanyń Rotterdam qalasynan Poznanǵa 20-22 saǵat kóleminde jetedi. Osylaısha, polıaktardyń muzdatylǵan emes, tek salqyndatylǵan sapaly azyq-túligi Eýropaǵa taraıdy. Bul avtomobıl joldarymen tasymaldaǵannan áldeqaıda utymdy, ári ýaqyt únemdeledi, ári tasymaldanatyn taýardyń mólsherin de molaıtady. Bul – ıntermodeldi jańa tehnologııanyń jetistigi.
Jalpy, Polsha Eýropanyń barlyq elderine taýar jetkizýden aldyńǵy orynda, óz ishinde de qoldaný aıasy jyldan-jylǵa ósip keledi. Sondyqtan da jumyssyz qalamyz degen ýaıym joq kompanııada búgingi kúni 5 myń adam jumys istese, al osy alyp aǵzany basqaratyn 3-aq adam eken.
Ortalyqtaǵy endigi bir kóńil aýdararlyq jaıt – onyń arnaıy ekonomıkalyq aımaqqa engizilýi. Sol sebepten mundaǵy bızneske ınvestııasııa tartý óte tıimdi kórinedi. Ol bir jaǵynan kompanııanyń irgesin ulǵaıtýyna kómektesse, ekinshiden, ınvestısııa salýshylardyń salyq jeńildigin paıdalanýyna keńinen jol ashqan. 80 ga jer úkimet sheshimimen AEA berilipti. Bir jaqsysy, bul jeńildikpen tek polıak kompanııalary ǵana emes, sheteldik ınvestorlar da jumys jasaıdy eken. Ol úshin kompanııanyń Polshada ókildigi ashylyp, esep-qısabyn osynda júrgizetin, salyq tóleıtin uıymy bolsa jetkilikti. Máselen, sheteldik fırma 1 mln. zlotyh shamasynda ınvestısııa salsa, onyń 400 myńy depozıt túrinde qabyldanady. Al kompanııa jylyna 100 myń zlotyh kóleminde salyq tóleýi tıis bolsa, ol aldaǵy 4 jyl boıyna depozıt esebinen eshqandaı salyq tólemeıdi.
Nemisterdiń Kerbıdi bizdiń jerimizden shyǵarýy osyndaı tıimdiliktiń arqasy, olar AEA jeńildigin óte utymdy paıdalanýda, deıdi kompanııanyń qarjy dırektory. Al álemdi sharlaǵan «Volkswagen SADDY» tek Poznanda shyǵarylady. Investısııa salýda qarjylyq shekteý joq, mıkroınvestısııa salýǵa da bolady. Olardyń barlyǵy óte jaqsy oılastyrylǵan. Logıstıka salasyndaǵy kóptegen halyqaralyq kórmelerde, osy saladaǵy baıqaýlarda joǵary tabysqa jetken ortalyqtyń bul jumysy 15 jylǵy eńbektiń jemisi kórinedi.
– Biz Reseı men Qazaqstan temir joldarynyń múmkindigin paıdalanýdy qalaımyz. Sol arqyly naryǵymyzdy keńeıtip, Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa, Ortalyq Azııaǵa ótsek, jolaı óz tájirıbemizben de bólissek,– deıdi qarjy dırektory, – bul ári ýaqytty, ári qarajatty únemder edi. Sizder de óz taýarlaryńyzdy biz arqyly tasymaldaýǵa múmkindik alar edińizder. Jalpy, polıaktar qazaqtardy syılaıdy. Meniń úıimde ákemizdiń densaýlyǵyn qadaǵalaıtyn qazaqstandyq meıirbıke bar. О́te mádenıetti, bilikti qyz. Osylaı degen Haıps hanymmen qoshtasyp, kórme-jermeńkege bet aldyq.
Saǵyndyrǵan týǵan jer
Kórmege kire bergende orys tilinde: «Qazaq pa eken, qyrǵyz ba eken?» degen daýysty estip jalt buryldym. «Qyrǵyz emes, qazaqpyn»,– degenimde oryndarynan ushyp turǵan mosqal er adam men áıeldiń júzderi jadyrap sala berdi. О́zderin Anton Bredınskıı, Valentına Moravskaıa dep tanystyrǵan olar Aqmola oblysynyń Shortandysynan Polshaǵa qonys aýdarǵan burynǵy otandastarymyz eken. Valentına sol jerde kózine jas alyp: «Balalardyń sońynan kelip edik, turmysymyz jaqsy-aq, biraq týǵan jer saǵyndyrady. Bul jerdiń adamdary da bizdegideı emes. Qazaqstan halqy barlyǵynan keremet, eldiń qadirin alystaǵan saıyn bilip, janymyz aýyrady», – degen.
«Biraq siz muny gazetke jazbaı-aq qoıyńyz, mundaǵylar renjip júrer», – dedi taǵy da Valentına. Bir kezde: «Joq, jaza berińiz, men muny osyndaǵy tanystaryma da aıtyp júrmin. Olar biledi. Muny men oıdan qurastyryp turǵan joqpyn ǵoı. Elge duǵaı-duǵaı sálem aıtyńyz», – dedi kóziniń jasyn súrtip turyp. Amanat júgi jeńildesin dep alystaǵy polıak jerinen aıtylǵan saǵynyshty sálemdi otandastaryma jetkizýdi paryz sanadym.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – POZNAN – ASTANA.