Arqa kúı óneriniń klassıgi, ǵajaıyp mýzykasymen qazaq túgili, Reseıdiń patsha saraıyn tánti qylǵan Táttimbet Qazanǵapulynyń artynda qalǵan murasy – halqymyzdyń rýhanı baılyǵy, baǵa jetpes qazynasy. Onyń «Sarjaılaý», «Sylqyldaq», «Bes tóre» sııaqty kúıleriniń kórkemdik deńgeıine jeterlik shyǵarmalar neken-saıaq deýge bolady. Osy qatarda eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri tartylyp kele jatqan «Kókeıtesti» kúıiniń orny bólek.
Ábiken Hasenovtiń oryndaýyndaǵy «Kókeıtestini» jasóspirim kezimizde plastınkadan talasa-tarmasa úırendik. О́kinish pen nalaǵa toly jan tebirenter áýendi uly kúıshi kimge arnap, ne úshin shyǵardy deıtinbiz. Úlkenderden surasaq, qyz ben jigittiń ǵashyqtyq tragedııasyn sýrettegen kúı dep ańyz-áńgime aıtatyn. Sol zamanda ata-babalarymyz malyn qystatýǵa Shýǵa kóshedi eken. О́zenniń boıy at qulaǵy kórinbeıtin qalyń qamys, ishi tolǵan ań men qus. Onyń ishinde jolbarys ta órip júrgen.
Birin-biri unatqan eki jas túnde kózden tasa, ózenniń jaǵasynda kezdesýge sóz baılasady. Jigit ýádeli jerine kelip, ǵashyǵyn tosyp turady. Ymyrt jabyla sol jerge asyǵyp kele jatqan qyzǵa qamys ishinde mal toryp júrgen jolbarys shabýyl jasap mert qylady. Shyqqan oqys daýysqa umtylǵan jigit qyzdyń qanǵa bókken óli denesin ǵana tabady. Osy oqıǵa uly sazgerdiń jan dúnıesin silkindirip, armanda ketken qos ǵashyqtyń azasyna arnaıy shyǵarǵan kúıin «Kókeıtesti» dep atapty deıtin.
Bizder osy ańyzǵa sener-senbesimizdi bilmeımiz. Seneıin deseń, kúıdiń kompozısııasy tym aýqymdy, óte tereń, úlken bir tarıhty qozǵap turǵandaı.
Keıin eseıgen shaǵymda Táttimbet týraly jazylǵan kitaptardy oqydym, onda bul týraly eshteńe joq. Sodan 2008 jyly Qazaq televıdenıesi aqyn Kákimbek Salyqovtyń 80 jyldyǵyna arnap úlken habar berdi. Aqyn aǵamyzdan suhbat alyp jatyr. О́ziniń shyǵarmashylyq joly týraly aıta kelip, «Táttimbet» poemasynyń qalaı jazylǵanyna toqtaldy. Jalpy, K.Salyqov – óner adamdarynyń ómir jolyn shuqshııa zerttegen adam. Onyń óz jerlesi Úkili Ybyraı týraly jazǵandarynyń ózi – baǵaly zertteý. «Táttimbet» poemasyn jazý úshin kúıshiniń týǵan jerine baryp, uzaq júrip materıal jınaǵan, eski kóz qarııalardan ár kúıdiń shyǵý tarıhyn suraǵan. Sonda júrip «Kókeıtestiniń» tarıhyna qanyǵady. Kúı Kenesary men Naýryzbaıdyń azattyq jolyndaǵy soǵysynyń qyrǵyz jerinde jeńiliske ushyrap, qazaqtyń sońǵy hanynyń qaza bolýyna arnalypty.
Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin ol oqıǵanyń qalaı órbigeni týraly toqtala keteıik.
Tarıhtan belgili Kenesary-Naýryzbaıdyń Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy júrgizgen soǵysy on jylǵa sozylady. Qaqtyǵysty Reseı tarapynyń óktemdigi sebepti beıbit jolmen sheshýdiń sáti túspegen soń, han qol jınap, orys bekinisterin shabýǵa kirisedi. Ondaǵy garnızondarǵa san ret tutqıyldan soqqy beredi. Arasynda Syr boıyn zar ıletip otyrǵan Hıýa, Qoqan handaryn da táýbesine keltirip, qazaq jerlerin azat etedi.
1846 jyldyń kúzinde Kenesary jıyrma myń qolymen Jetisýǵa sheginedi. Ondaǵy oıy orys pen Qoqan handyǵynyń qyspaǵynda otyrǵan qazaq pen qyrǵyz rýlaryn otarlaýshylarǵa qarsy kóterý edi. Sol maqsatpen ońtústikke sheginip bara jatqan Kenesary qolyn orys áskeri qýyp jetip talqandamaqshy bolady. Alaıda bul jospardyń oryndalýy sozylyp ketedi. Buǵan sebep, hannyń azattyq soǵysyna ishteı tilektes Qunanbaı sııaqty el basshylarynyń áreketi edi. О́ziniń kóregendigi jáne alymdylyǵymen kózge túsken Qunekeńe osy iske bas bolý, jasaq uıymdastyrý tapsyrylady. Ol kezde bolystyq laýazymda ekenine qaramaı, asa bedeldi Qunanbaı bul jumysty keshiktirgenimen qoımaı, túrli sebepter taýyp, orys shendilerin de toqtata beredi. Reseıdeı ımperııanyń muzdaı qarýlanǵan áskerine hannyń qoly tótep bere almaıtynyn, túbi qaıtse jeńiletinin túsinedi.
Aqyrynda ózindeı bolys ári pikirles dosy, qudandalyǵy taǵy bar, elge tanymal kúıshi Táttimbetti eki-úsh serik qosyp, astyrtyn Kenesaryǵa attandyrady. Aıtqan sálemi: «Kene han jat elde mundaǵydaı qoldaý tappaıdy ári ol jaqty da general Chernıaevtiń áskeri birtindep baǵyndyryp jatyr. Qoqan bıliginen teperish kórip otyrǵan qyrǵyzdardy orystar óz jaǵyna shyǵarady. Oǵan kúshteri de, aıla-amaldary da jetedi. Tý syrtyńyzdan da qylyshyn qaırap otyrǵandar bar. Ázirge bógep otyrmyz. Jaý ortasyna túsip beker qyrǵynǵa ushyraısyzdar. Sondyqtan han joryǵyn toqtatyp, áskerin taratsyn. О́zi shetelge, túrikterge ótip Osman ımperııasynan saıası baspana surasyn», deıdi.
Han shatyryna kirip, Qarqaralynyń sálemin jetkizgen Táttimbetti Kenesary qaHaryna minip qarsy alady. «Sen kimsiń, qalaı dátiń baryp osy sózderdi aıtyp tursyń. Men – búkil qazaqtyń hanymyn. Maǵan aqyl aıtqandaı Qunanbaıyń kim, orysqa satylǵan kóp bolystyń biri shyǵar. Áketińder mynany, erteń jazalaımyn», deıdi. Syrtqa shyqqan Táttimbetti sonda júrgen rýlas jigitter: «Hannyń ashýy qatty, basyńyzdy alýy múmkin, dereý qashyńyz» dep bosatyp qoıa beredi.
Kelesi jyly jazda qatty aýryp tósek tartyp jatqan Táttimbet qyrǵyz jerinde Sypataı batyr men Rústem tóreniń bir túnde maıdan shebinen jasaqtaryn alyp ketýi saldarynan azaıyp qalǵan hannyń qoly jan-jaqtan qorshaǵan orys áskeri men qyrǵyzdardyń ortasynda qalyp, úsh kúndik shaıqastan keıin jeńilis tapqanyn, Kenesary men Naýryzbaıdyń qolǵa túsip qaıǵyly qazaǵa ushyraǵanyn estıdi. Kóńili qulazyp, jan dúnıesi órtengen Táttekeń shalqasynan jatqan kúıi dombyrasyn aldyrtyp, tómennen joǵary qaraı shalyp tartyp erekshe kúı oryndaıdy. Kókeıin tesken zary men muńy, armany «Kókeıtesti» bolyp tógiledi.
Aıta ketý kerek, tarıhı tulǵa, qazaq mýzykasyna óshpes mura qaldyrǵan Táttimbet Qazanǵapuly ata-teginen baq pen dáýlet arylmaǵan jerden shyqqan. On jyldaı Nurbıke-Shanshar bolystyǵynyń bolysy qyzmetin atqarǵan, Saryarqada ken oryndaryn ashýǵa atsalysqan meılinshe zerdeli adam bolǵan. Jasynan aýrýshań bolyp, 47-aq jyl ómir súrgen.
Qyrǵyz Alataýynyń Kekilik asýynda bolǵan soǵystan aman shyqqan shubyrtpaly Aǵybaı batyr Kenesarynyń bul joryǵyna áýelden qarsy bolǵan. Sol úshin batyrdy attanar aldynda han qolbasshylyqtan alady. Ol óz qosynyn bastap, sońǵy aıqasqa qatardaǵy sardar retinde qatysady.
Keńes zamanynda Kenesary – Naýryzbaı týraly shyndyqty aıtqyzbaǵan, ol tursyn Arqanyń muńdy kúılerin tartqyzbaǵan, al tartqandardy qýǵyn-súrginge ushyratqan, qaısybirin halyq jaýy ǵyp, ólim jazasyna kesken. Sodan da eski kózder bizge kúı týraly basqa ańyz qurastyryp aıtýǵa májbúr bolǵan sııaqty.
Iri memlekettik qaıratker, kórnekti aqyn Kákimbek aǵamyz sol telehabardan soń kóp uzamaı qaıtys boldy. Biraq «Táttimbet» poemasynda aıtpaı ketken shyndyqty ashyp berip ketti.
Ertaı JÁNIBEKOV,
zeınetker
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany