«Mádenıetti qoldaý jyly» dep jarııalanǵan 2000 jyldyń 15 maýsymynda Qyzyljar óńirinde mádenı mańyzy zor oqıǵa boldy. S. Muqanov atyndaǵy qazaq-sazdy drama teatry boı kóterip, tusaýkeserine Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy qatysqanyn soltústikqazaqstandyqtar áli umyta qoıǵan joq. T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń bir top túlekteri negizin qurǵan óner ordasy osy kezeń aralyǵynda kıeli de qasıetti shańyraqqa aınaldy. Ujym retinde qalyptasý, tolysý joldarynan ótip, jurtshylyqtyń bekzat ónerge degen qyzyǵýshylyǵy men ynta-yqylasyn arttyrdy. Biz suhbatymyzǵa teatrdyń búgingi tynys-tirshiligine tikeleı qatysty adamdardy tarta otyryp, ultymyzdyń uıytqysy, rýhanı ómirimizdiń aınasy ispettes óner oshaǵynyń shyǵarmashylyq izdenisterimen qosa irkilister syryna úńilip kórdik.
«Mádenıetti qoldaý jyly» dep jarııalanǵan 2000 jyldyń 15 maýsymynda Qyzyljar óńirinde mádenı mańyzy zor oqıǵa boldy. S. Muqanov atyndaǵy qazaq-sazdy drama teatry boı kóterip, tusaýkeserine Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy qatysqanyn soltústikqazaqstandyqtar áli umyta qoıǵan joq. T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń bir top túlekteri negizin qurǵan óner ordasy osy kezeń aralyǵynda kıeli de qasıetti shańyraqqa aınaldy. Ujym retinde qalyptasý, tolysý joldarynan ótip, jurtshylyqtyń bekzat ónerge degen qyzyǵýshylyǵy men ynta-yqylasyn arttyrdy. Biz suhbatymyzǵa teatrdyń búgingi tynys-tirshiligine tikeleı qatysty adamdardy tarta otyryp, ultymyzdyń uıytqysy, rýhanı ómirimizdiń aınasy ispettes óner oshaǵynyń shyǵarmashylyq izdenisterimen qosa irkilister syryna úńilip kórdik.
TALǴAM BIIK,TALAP О́ZGEShE
Qýandyq QASYMOV, teatrdyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:
– Teatrdyń alǵashqy shymyldyǵy M.Áýezovtiń «Qaragózimen» ashylyp, sodan beri janrlyq jaǵynan ár alýan 50-den astam týyndylar sahnalandy. Talǵamy bıik, talaby ózgeshe kórermender S.Muqanovtyń «Aqqan juldyz», Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», Sh.Aıtmatovtyń «Shyńǵyshannyń aq bulty», S.Júnisovtiń «Qysylǵannan qyz boldyq», D.Isabektiń «Jaýjúrek», «О́ıtpese Maǵjan bola ma?», O.Bókeıdiń «Qulynym meniń», tatar dramatýrgi T.Mınýllınniń «Dılıafrýzdyń tórt kúıeýi», S.Balǵabaevtyń «Eń ádemi kelinshek», K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa bir qyzmetshi» sekildi týyndylardy jyly qabyldady.
Qatardaǵy ártisterdiń sahnalyq sheberlikterin shyńdaý, teatrǵa óz ortamyzdan mamandar daıarlaý jaıy óz sheshimin birtindep taýyp keledi. Rejısserlik salaǵa mamandanyp júrgen Batyrbek Shambetov magıstratýrany, kórkemdik jetekshimiz Maqsat Aqjolov Sankt-Peterbýrgte rejısserlik kýrsty támamdap keldi. Olardyń alǵashqy qadamdary úlken úmit kúttiredi.
Maqsat AQJOLOV, teatrdyń kórkemdik jetekshisi, mádenıet qaıratkeri:
– Almatydaǵy Temirbek Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń sońǵy kýrsynda oqyp júrgenbiz. «Qyzyljarda qazaq teatry ashylǵaly jatyr eken, tobymyzben barsaq qaıtedi» degen patrıottyq usynystyń qaıdan shyqqanyn bilmeımin, bárimizdiń qoldaı jónelgenimiz esimde. Sodan beri bekzat ónerge degen tazalyq, adaldyq otyn sóndirmeýge, basty tóreshimiz ári synshymyz kórermenderdiń seniminen shyǵýǵa barynsha tyrysyp kelemiz. О́zime kelsek, psıhologııalyq drama, tragedııa, komedııa, mıýzıkl, taǵy basqa janrlarda 40-qa jýyq róldi somdappyn. Men úshin rólderdiń úlken-kishisi bolmaıdy. Sahnadaǵy áriptesterimniń shyǵarmashylyq izdenisi men akterlik sheberligi qýantady.
2001 jyly IH respýblıkalyq teatr festıvalinde M.Baıjıevtiń «Qylmysty oqıǵa» qoıylymymen Gran-prıdi ıelendik. Ǵ.Músirepovtiń týyndylaryna arnalǵan H respýblıkalyq teatr baıqaýynda B.Jalǵasbaev pen N.Maǵaýına «Eń úzdik Qozy» jáne «Eń úzdik Baıan» atalymyn jeńip aldy. Mysyr elinde ótken HV halyqaralyq teatr festıvalinde Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» pesasynyń jelisimen jasalǵan «Shyń basynda» atty tájirıbelik qoıylym úzdik ondyq qatarynan kórindi. N.Jantórınniń 80 jyldyǵyna arnalǵan HVI festıvalde 2-shi oryndy enshiledik. Aıta bersek, jetistikterimiz kóp.
Bıyl Qojabergen jyraýdyń, Abylaıhannyń, Maǵjannyń ataýly mereıtoılaryna oraılastyryp, tolymdy dúnıelerdi sahnaladyq. «Aıǵa ushqan Túkbilmes», «Alladınniń sıqyrly shamy», «Tazsha bala», «Eır balalyq» sııaqty týyndylar balaqaılarǵa arnalǵan.
JALAQY TО́MEN, MAMAN TAPShY
M.AQJOLOV: – О́tkir máselelerdiń biri – ǵımaratymyz eski ári ortalyqtan shalǵaılaý ornalasqan. Teatrǵa beıimdep salynbaǵandyqtan, bólmeler tarlyq etedi. Jańa teatr salýǵa jergilikti qazyna qaýqarsyz. Sol sebepti mádenıet mınıstrligi osy jaǵyn eskerse jaqsy bolar edi.
«Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apa qartaıdy» degendeı, jalaqy tóńiregindegi túıtkilderdi tıisti oryndarǵa jetkizýmen jaǵymyz taldy. Bıyl túrli jaǵdaılarmen tájirıbeli 6 ártisimiz ketip tyndy. Basty sebep eńbekaqynyń mardymsyzdyǵynda.
Úkimettiń 2007 jyly qabyldanǵan №1400 qaýlysyna ózgerister engizbeı bolmaıdy. Ol boıynsha teatr ártisi aıyna keminde 16 spektaklde oınaý arqyly ǵana qosymsha tólemge qol jetkize alady eken. Aqylǵa qonbaıtyn mundaı talaptardy túsindirip jatýdyń ózi artyq.
Búginde arnaıy tapsyryspen pesa jazdyrtý, repertýar tańdaý erkindigi qıyndap ketti. Sebebi, dramatýrgter joqtyń qasy. Qyzyl sózge qurylǵan, ne tartysy, ne sóli joq, syqqanda sýy ǵana qalatyn jiligi tatymas arzan dúnıelerdiń «ǵumyry» – bir kúndik qana. Rejısserdiń de, ártistiń de qulashyn jazdyrmaıdy, adymyn ashtyrmaıdy. Bir sózben aıtqanda, sony dramalyq shyǵarmalar óte tapshy. Osy másele tıisti vedomstvolar tarapynan rettelip, bir izge túsirilse degen oı aıtqymyz keledi. Arnaıy mamandyǵy bar grımshiler men sýretshilerge de suranys kóbeımese, azaıatyn túri baıqalmaıdy.
Buryndary jergilikti jerlerdegi teatrlardyń shyǵarmashylyq áleýetin saralap, salmaqtap otyratyn respýblıkalyq arnaıy komıssııalar bolýshy edi. Qazir kózden bulbul ushty. О́z qarajatymyzǵa anda-sanda shaqyrtyp, aqyl-keńesterine qulaq asyp otyratynbyz. Endi qarjylyq shamamyz kelmegendikten, baılanysty úzip aldyq. Rejısserlerdiń, kórkemdik jetekshilerdiń oqýlary men semınarlaryn uıymdastyryp turý sonshalyqty qıyn ba?
Osydan eki jyl buryn vedomstvolyq páterlerdi jekeshelendirýge ruqsatyn alsaq ta, satyp alýǵa qaýqarsyzbyz. «Qaldyq» baǵanyń ózi jaǵa ustatady. Osynyń tıimdi jolyn qarastyrsa, ártisterdiń áleýmettik qorǵalýyn jeńildete túser edi.
Q.QASYMOV: – Uly Muqańnyń «Bul dáýirde óz tilin, ádebıetin, ónerin bilmegen, qadirlemegen adamdy tolyq ıntellıgent emes deýge bolady. Sebebi, ol qandaılyq mamandyq, bilimi bolsa da rýhanı oı-tárbıesinde syńarjaq azamat bolady» degen sózinen adam janyna ulttyq rýh sáýlesin sebeleıtin mádenıet oshaqtarynyń esigin ashpaıtyn jandardyń bolmys-bitimin ańǵarǵandaı bolamyz. Orny bólek teatrdyń ógeıliktiń kúıin keshýiniń sebepterin birinshi kezekte bılik tutqasyn ustap otyrǵan osyndaı sheneýnikterge arnaǵym keledi. Birinshiden, ujymnyń negizin quraıtyn ártisterdiń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy esh syn kótermeıdi. Meńinshe, bul jaıt bizge ǵana emes, respýblıkanyń ózge aımaqtaryna da qatysty ekeni daýsyz. Ásirese, jalaqy mólsheri múldem mardymsyz. Eńbek jolyn endi bastaǵan joǵary bilimdi mamannyń aılyq tabysy – 38933 teńge degenge kim senedi? Birinshi sanattaǵylar 48 myń teńgeni qanaǵat tutady. Sholpan Aıtıbaeva degen ártisimizdiń jumys ótili 10 jyl, alatyny – 53 myń teńge ǵana. О́ner kolledjin támamdaǵandardyń aılyǵy 33270 teńgeden aspaıdy. Al qosalqy quramdaǵy qyzmetkerlerdikin aıtý uıat. Osydan keıin otbasyn asyraý maqsatymen qosymsha qyzmet kózderin lajsyz izdestirip, onyń sońy, shyǵarmashylyq toqyraýǵa ushyratary, sahnalyq sheberlikke keri áser eteri anyq. Jyl ótken saıyn teatr ártisteriniń qatary sırep keledi. Petropavl óner kolledjine talaptanýshylar az. Joǵary bilimdi mamandar Almaty men Astanany tóńirekteıdi. Menińshe joldamamen jiberý tájirıbesin qaıta jańǵyrtý kerek sekildi. Qazir 25 ártisimiz bar. Rólderge adam jetispeı jatsa, balamen úıde otyrǵandardy nemese eńbek demalysynda júrgenderdi shaqyrtýǵa májbúrmiz. Bulaı jalǵasa berse, barymyzdan aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes. Teatrda ártisterdiń qatary eki eselenetin bolsa, tyń týyndylar men qoıylymdardy kórsetý ýaqyty da jıiler edi. Sóz arasynda ónerge qatysty oqý oryndarynyń túlekteri joldamamen oblystarǵa teń bólinse degen tilegimizdi de aıta ketkimiz keledi.
Qoryta aıtqanda, qarjylandyrý tetikteri jete zerttelip, ulttyq teatr óneri men mádenıetin keshendi damytýdy kózdeıtin arnaıy baǵdarlama qabyldaıtyn mezgil jetti.
Samal TÁShIMOVA, aktrısa: – Men 2004 jyly T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasyn bitirgen soń Qyzyljardaǵy qazaq teatryna keldim. Tańdaýdan qatelespegenime kózim jetti. 9 jyldyń ishinde irili-usaqty 30-ǵa tarta róldi beıneleppin. Baıqaýymsha, jurtshylyqtyń qabyldaýy jaqsy sııaqty.
О́ner joly aýyr ári beınetti bolǵanymen, kóp jaǵdaıda sahnagerlerdiń eńbegi eskerilmeı, eleýsiz qalyp jatatyny ókinishti. Tapqany qapqanyna jetpeı jatsa, toı-tomalaqty jaǵalamaǵanda qaıtedi? Búginde otbasy túgili, qaraqan basty asyraýdyń ózi ońaı emes. Alǵashqy jalaqy qolǵa tıgende qatty qýandym, bir jaǵynan, bılik basyndaǵy aǵaılarǵa degen qara qazandaı ókpemdi de jasyra almadym. 13 myń teńgeni ne páter-aqyǵa, ne kommýnaldyq tólemge, ne kıimge, ne tamaqqa jetkize almaı pushaıman halge túskenimdi qalaı umytaıyn? Arada 10 jyldaı ýaqyt ótse de, aılyǵym shaılyǵyma jeter emes. Bar bolǵany – 42400 teńge ǵana!
Shyǵarmashylyq quramnyń basym kópshiligi baspanamen qamtamasyz etilgenimen, bizdiń izimizdi basyp kele jatqan ónerli jastar áli úısiz-kúısiz júr. Ipotekalyq páter alaıyn dese, 30 myń teńge jalaqy qaı jyrtyǵyna jamaý bolady dep oılaısyń.
Gastroldik issaparlarǵa shyqpaǵaly kóp boldy. Tipti, respýblıkalyq teatr festıvalderine qatysa almaıtyn jaıttar kezdespeı qoımaıdy. Buryndary syrttan tanymal óner, sahna qaıratkerleri men maıtalmandaryn shaqyrtý, master-klastar ótkizý arqyly kásibı sheberlikke tóseldirý úrdisi bar edi. Odan da aıyrylyp qaldyq. Ǵımarattyń tarlyǵynan hor uıymdastyrý múmkindigi de joq.
TÚIIN
Qarap otyrsaq, Qyzyljar óńirindegi teatrǵa tán óreli izdenister men ilkimdi irkilisterdiń elimizdiń ózge aımaqtaryndaǵy óner oshaqtaryna tán sıpat ekenin ańǵarý qıyn emes. Bári, aınalyp kelgende, qarajat tapshylyǵyna tirelip, kúrmeýi kóp túıtkilderdi týdyryp otyr.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.