Sýretshi dese, sińiri shyqqan kedeı keıip kóz aldymyzdan kólbeńdeıtin sonaý ejelden kele jatqan qasań túsinik kúni búginge deıin ózgergen joq. Ásirese renessans dáýiriniń áıgili qylqalam sheberleri Leonardo da Vınchı, Býonarrotı Mıkelandjelo, Rafael Santılerdiń ónerinen tys, jeke ómirlerin, turmys tynystaryn aýyzǵa alsaq-aq, kókiregimizge aıanysh seziminiń ornaı qalatyny da sol qalyptasqan jalpylama uǵymnyń ushqyndarynan bolsa kerek. Al siz qaıta órleý dáýiriniń saqa sýretshisi maıtalman Mıkelandjelonyń mıllıoner bolǵanyn bilesiz be?
«Qalaısha?» dep qarsy saýal tastaýyńyz, bolmasa «múmkin emes» dep birden túbegeıli qarsy shyǵýyńyz da bek múmkin. Sebebi biz oqyp, bilgen Mıkelandjelo derekkózderinde qysqa jibi kúrmeýge kelmeı, qý kedeıshiliktiń taýqymetin kóp tartqan taıqy mańdaı taǵdyr ıesi bolyp sýrettelýshi edi ǵoı. Osyny oqyp, «Davıd», «Moıseı», «Sıkstın kapellasy», «Sumdyq sot», «Hrısti joqtaý», «Kashınadaǵy shaıqas», «Peta» syndy ólmes jaýhar týyndylar qaldyrǵan sheberdiń ónerge degen aıryqsha mahabbaty men jankeshtiligine tánti bolyp ta ári músirkeı qaraǵanymyz sondyqtan.
Alaıda Florensııadaǵy Sırakýz ýnıversıtetiniń professory, amerıkalyq ónertanýshy ǵalym Reb Hetfıldtiń zertteýleri bul janashyr sezimińizdiń sebepsiz ekendigine sendiredi. О́miriniń segiz jylyn qylqalam sheberiniń shyǵarmashylyǵyn zerdeleýge arnaǵan professor óziniń osydan birneshe jyl buryn jaryq kórgen «Mıkelandjelonyń baılyǵy» atty eńbeginde sýretshiniń jurt kózinen jasyrǵan, qazirginiń esebine salǵanda, ondaǵan mıllıon dollar baılyǵy bolǵanyn jáne bul baılyqty ol asa ashkózdikpen saqtap, soqyr tıynyn da jumsamaýǵa tyrysqanyn muraǵattan tabylǵan sýretshige qatysty qarjylyq jeke qujattary negizinde dáleldep berdi. Professor Hetfıld Mıkelandjelonyń buryn beımálim bolyp kelgen bank qujattaryn kezdeısoq taýyp alǵan. Ol «Sıkstın kapellasynyń» tóbesindegi keıbir kórinisterdiń jasalǵan merzimin anyqtamaq bolyp, týyndy avtorynyń sol kezeńde jazylǵan hattaryn muqııat zertteı hám zerdeleı oqypty. Hatta aıtylyp qalar banktegi áldebir esepshottar týraly áńgime ǵalymdy sýretshi qazynasynyń aqıqatyn anyqtaýǵa jeteleıdi. Hetfıld jazbada sóz etilgen sandardy talmaı, tynbaı izdestire júrip, zamandasy Leonardo da Vınchıdiń bul zertteýge deıin de ábden zerttelgen esepshottarynyń arasynan taýypty. Sóıtip izdenis nátıje berip, jańalyq jahanǵa jarq ete qalady. Atalǵan qujattarda júzdegen myń búgingi AQSh dollaryna teń altyn aqsha týraly jazylǵan eken. «Bul sıfrlardy kórgende zerttep júrgen «Sıkstın kapellasy» esimnen tars shyǵyp ketti» dep óziniń de áýelgi tańdanysyn jasyrmaǵan ǵalym, odan ári Mıkelandjelonyń atalǵan jáne basqa da esepshottary men qarjylyq qujattaryn, hattaryn, ómirbaıanyn, qysqasy, ǵulama ǵumyryna qatysty barlyq derekti, aqparattardy bir-birinen bóle-jarmaı, birtutastyqta júıeli zertteıdi. Zertteý nátıjesi osylaısha uly tulǵanyń asa tabystylyǵyna qaramastan, sumdyq sarań, dúnıeqońyz kásipker retindegi bizge buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen bet-beınesin aıqyndap berdi. Sýretshiniń sarańdyǵy sonshalyq, qyrýar qazynasyn jurt kózinen, tipti óz úıi men týǵan-týystarynan da qyzǵyshtaı qoryp, qyzǵanyp, olar qarjylaı kómek suramas úshin ómir baqı «joq», «joq» deýmen «jylap» ótipti. Únemi aqshasy jetpeıtinin aıtyp, taǵdyrǵa nalyp, múddeli túrde ómirine, zamanyna shaǵynýmen kúnin ótkeripti. Ǵalym eńbeginde keltirilgen myna bir mysal da ataqty sheberdiń sarańdyǵyn dáleldeı túsedi. Mıkelandjelo qyzmet babymen basqa qala, eldi mekenderge barǵanda aqsha únemdeý úshin óziniń birneshe kómekshisine bir ǵana tósek jaldaıdy eken.
Iá, eger jolyńyz tarıhı óner ordasy Florensııaǵa kezdeısoq túse qalsa, ondaǵy sýretshiniń sıqyrly qolynan shyqqan tarıhı jádigerler – sándi saraılar men eńseli eskertkish músinderge tamsana tańdaı qaǵaryńyz sózsiz. Al mundaı alyp ǵımarattardyń qurylysy hám bezendirilýi, búginde sheberliktiń shyńyna balanyp júrgen bıik-bıik músinder álbette qosymsha jumys kúshinsiz júzege aspaıdy. Mine, Mıkelandjelonyń sol kómekshilerine, tipti óz bala-shaǵasynyń kúnkórisine de eriksiz aqsha shyǵarǵandyǵy, al qarjysynyń negizgi qyrýar bóligin jasyryp baqqandyǵy da jazylady aıtýly eńbekte.
О́nertanýshynyń aıtýynsha, baılyq jaǵynan Mıkelandjelomen básekege túse alarlyq kúni búginge deıin birde-bir sýretshi joq. Paıymdy qısynsyz deı almas edik. Mıkelandjelo óziniń ataǵyn álemge máshhúr etken ataqty «Davıd» pen «Petasyn» orda buzar otyzyna deıin-aq somdap qoıǵandyǵyn eskersek, sýretshi ataq-dańqtan jigit shaǵynan kende bolmaǵan. Al dańqy dúrildep, ataǵy aspandaǵan óner ıesiniń qalamaqysy da mardymsyz bolmasa kerek.
Derekter dáıektegendeı, Florensııadaǵy Laýrensıana kitaphanasyn bezendirý kezinde ol Papa VII Klementten aı saıyn júıeli túrde qomaqty jalaqy alyp turǵan eken. Papa VII Klement tólegen qarjynyń kólemi búgingi valıýta baǵamyna shaqqanda jylyna 600 myń dollarǵa para-par kórinedi. Tabys álbette munymen ǵana shektelmegeni sózsiz. Sondaı-aq sýretshi Papa II Iýlııdiń qulpytasyn jasaý úshin iske kirispeı turyp tapsyrys ıesinen qalamaqynyń úlken bóligin aldyn ala sanap alatyn óziniń ejelgi daǵdyly ádetimen 10 mıllıon dollardan astam qarjyny materıaldyq qoryna qosady. Alaıda, bir ókinishtisi, ýádeli isin sońyna jetkize almaǵan. Demek, Mıkelandjeloǵa baılyq qartaıǵanda kelmegen. 88 jyldyq sanaly ǵumyrynda jıǵan bar tabysy sandyǵynda saqtaýly jatqan.
Al ıtalııalyq ónertanýshy, «Mıkelandjelonyń izimen» eńbeginiń avtory Fred Plotkın bolsa, bul syǵyr sarańdyqtyń syryn bylaı túsindiredi: «Uly sýretshiniń bul sarańdyǵynyń syryn sheberdiń kezinde qarjydan qatty qysylǵandyǵymen túsindirýge bolady. О́ıtkeni qazirgi kúnniń ózinde biz ol týraly óte az bilemiz. Mıkelandjelonyń hattarynda jazylǵan málimetter sýretshiniń kóńil kúıiniń áserine ábden malynǵan. Al ol óz seziminiń qarańǵylanyp, kúrt tómendep ketýinen kóp zardap shekken adam edi», dep jazady.
Ábden múmkin. Biraq qalaı desek te, qaıtalanbas týyndylaryna, jaýhar jádigerlerge óziniń altyn ýaqyty men talmas qajyryn aıamaǵan ańyz Mıkelandjelonyń, sezimge sekemshil syrshyl sýretshiniń bul pendeaýı minezin joǵaryda keltirilgen derekter joqqa shyǵara almaıdy.
...1564 jyldyń 18 aqpanynda sýretshi eshqandaı jıhaz qoıylmaǵan, basy artyq kitap, buıymdardan ada óziniń Rımdegi qarasha úıinde jurttyń janashyrlyq, músirkeý sezimin týdyrǵan qońyrqaı tirshilik kórinisinde máńgilik mekenine attanyp kete barypty. «Jalǵan dúnıede jarymaı ótti» dep zarlanyp, zamanyna laǵnet aıtqan sol janashyr jaqyndary dúnıe men jıhazǵa jarly sýretshi baspanasynyń bir buryshynda sandyq toly altyn, qyrýar qazyna jatqanyn qaıdan bilsin?!