Baǵzy zamanda qytaı oıshyly Konfýsıı: «Kitap oqyǵanyńdy ǵana bilip, oı júgirtkendi bilmegen adam oqýdan ońaı jalyǵady» degen. Handyq zamanynyń ataqty jyraýy Shalkıiz: «Sóılesin qalam syrymdy, Tyńdasyn álem jyrymdy» dep urandaǵan. Sonda aıtqysh ımprovızator, joryqshy jyraý qalam, qara sııa, aq qaǵazdy paıdalanǵan, «alys jerden mórli shubar hat» alǵan. Rımniń ataqty shesheni Sıseron: «Qalam – eń jaqsy ustaz, jazylǵan sóz tap qazir oılaǵan sózden artyq» dep naqty kórsetipti. Allanyń kitaby Quran kárimde: «Oqy: Jaratqan ıeńniń atymen oqy! Oqy! Seniń Táńiriń – eń ardaqty! Ol qalammen jazý úıretti. Ol adamzatqa bilmegen nársesin úıretken» dep jazylǵan (ál-Álaq súresi, 1, 3-5 aıat). Sonda adamzattyń rýhanı jetilýine, órkendeýine oqý, jazý, qalam ustaý, sııany paıdalaný kerektiń keregi eken.
Rýhanııat keńistigindegi uly, kemel, tolyq, sáýleli oı-tujyrymdardy, tereń maǵynaly pikirlerdi gúldendirgen hakim Abaı «Ǵylym tappaı maqtanba» óleńinde: «Sózin oqy jáne oıla, Tez úırenip, tez joıma, Jas ýaqytta kóńil – gúl» dese, «Internatta oqyp júr» jyrynda:
Paıda oılama, ar oıla,
Talap qyl artyq bilýge.
Artyq ǵylym kitapta,
Erinbeı oqyp kórýge, –
dep, aldymen, «talap qylýdyń», «artyq bilýdiń», «artyq ǵylymnyń», «erinbeı oqýdyń» mán-mańyzyn aıryqsha tolǵaıdy. Oı júgirtip, aqyl bezbenine salý, tebirenip taǵylym alý, qyzyǵý, «oıyńmen aralasý», balaýsa balǵyn dáýrenniń jeligine ermeý, yjdaǵattylyq tanytý ári qabyldap túsiný máselesin qadap aıtady. Abaıdyń «Jas ýaqytta kóńil – gúl» deıtin lebizinde kelisti bir syr bar. Bul bir áserli, qyzyqty, erke shaq. Osy bir shaqta ózgeshe bir qaırattanyp, qyrandaı silkinip, qııaǵa qanattan degendeı de jasyryn, qupııa bir oı bar.
Osy bir tusta parsynyń Darıı patshasyna jas jary Atossa: «Seniń ýyljyǵan jas deneńmen jarysa, talasa rýhanı kúshteriń de ósedi, jetiledi, al deneń qartaıyp qaýsaı bastaǵanda rýhyń da álsireıdi. Sondyqtan da erlik jasaý – jastyq shaqqa tán» deıdi-mis.
Kóregendik qabiletińdi, kózqarasyńdy, «bilmekke qumarlyǵyńdy», oı-sanany jetildirýdiń tásilderin ıaǵnı eske saqtaýdyń, muqııat tyńdaý óneriniń sharttaryn Abaı 31-sózinde bylaısha jiktep baıandaıdy: «Estigen nárseni umytpastyqqa tórt túrli sebep bar: áýeli – kókiregi baılaýly berik bolmaq kerek; ekinshi – sol nárseni estigende, ıa kórgende ǵıbratlaný kerek, kóńildenip, tushynyp, yntamen uǵý kerek; úshinshi – col nárseni ishinen birneshe ýaqyt qaıtaryp oılanyp, kóńilge bekitý kerek; tórtinshi – oı keseli nárselerden qashyq bolý kerek. Eger bir kez bolyp qalsa, salynbaý kerek. Oı keselderi: ýaıymsyz salǵyrttyq, oıynshy – kúlkishildik, ıa bir qaıǵyǵa salyný, ıa bir nársege qumarlyq paıda bolý sekildi. Bul tórt nárse – kúlli aqyl men ǵylymdy tozdyratyn nárseler».
Elbuzar pysyqaılar qashanda ózgeden ózin ózgeshe sanap, el basqarǵan jyn qaqqandardyń qatarynda júretindigin mártebe kóretindigin: «sózim ótimdi bolsyn jáne de mal jııýǵa kúshim jetimdi bolsyn dep qyzmetke bolystyq, bılikke talastyq» dep naqtyly kórsetedi («3-inshi sóz»). Toǵyshar tasbaýyrlardan, tasjúrekterden, ımansyzdardan, toıymsyz obyrlardan, jebir quzǵyndardan, túpsiz sýaıttardan túńilgen hám asyl arman arqalaǵan oıshyl: «adam jaqsy kórerlik, ıa kóńilge tııanaq qylarlyq bir nárse tapsam kerek edi», «kóńilge qýat qylýǵa jaratsam kerek edi, ondaıym joq. Eger jek kórsem, sóılespesem, májilistes, syrlas, keńestes bolmasam kerek edi, tobyna barmaı, «ne qyldy, ne boldy?» demeı jatý kerek edi, ol múmkin bolmasa, bulardyń ortasynan kóship ketý kerek edi. Bulardy jóndeımin deýge, jóndeler, úırener degen úmitim de joq» dep jazady («9-shy sóz»).
Sóz – kórkemdiktiń úlgi-ónegesi, júrektiń mıýasy, kóńil baqshasynyń jemisi. Til júrekti tyńdasa, júrek tildi áserlendirse keremet qýatqa, duǵa-tilekke ushtasady. Abaıdyń: «Til júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy» degeninde til men júrektiń ǵajaıyp úılesimdiligin dáripteıdi. Ne bolmasa «aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlyqtyń joqtyǵynan azady»; «Bilimdi bilse de, arsyz, qaıratsyzdyǵynan eskermeı, ustamaı ketedi» («14-shi sóz»). Aqyldyń, sanalylyqtyń, rýhanı kemeldiktiń naǵyz kórinisi – ádeptilik, arlylyq, jigerlilik. Endeshe, turmys túzeý, mansapqorlyq, dańqqumarlyq, jurtqa bılik júrgizý úshin jınaǵan bilimniń zııany shashetekten. Iаǵnı danalyqpen jumsalǵan, izgilikpen qýattanǵan paıdaly bilim – qasıetti qarý jetelini kishipeıildilikke, sypaıylyqqa, muratqa jetkizedi, tobasynan jańylmaıdy; toǵysharlardy isirip-keptiredi.
Shynshyldardyń, sóz ustaǵan jaqsylardyń májilisinen taǵdyr anyqtaǵyshtyq, ómirtanytqyshtyq maǵynaly asyl sózdi júregińizben qabyldasańyz, turmys-tirshiliktiń, kisiliktiń jolynda danalyqpen qoldansańyz, Abaısha túıindegende: «Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady». Aqyldynyń aıtqan sózi ýaqytyńdy da, taǵdyryńdy da, adamshylyq jolyńdy da, qarym-qatynas mádenıetin de, nıetińdi de retke keltiretin saǵat emeı nemene?!
Qazaq qoǵamynyń sózi de, isi de shıki orasholaq anturǵan shala-dúmbilezderin jipke tizgendeı etip, túp sebebin naq-naǵymen bajaılap túsindirgende munysy «Ras-aý!» dep qaıran qalasyń. Abaısha el arasyndaǵy «shyn sózdiń» quny bylaı: «Qazaqtyń shyn sózge nanbaı, qulaq ta qoımaı, tyńdaýǵa qoly da tımeı, páleli sózge, ótirikke sútteı uıyp, bar sharýasy sýdaı aqsa da sony ábden estip uqpaı ketpeıtuǵyny qalaı?» («40-shy sóz»). Áli de solaı-aý?!
Adam bolmysyndaǵy artyqsha adamgershilik qasıetter: aqyl, ar, minez jáne osy úsheýiniń negizinde jarqyrap asqaqtaıtyn ǵylym. «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq» («18-shi sóz»). Sonda aqıqat pen jalǵandy aıyratyn boıamasyz «shyn sózdiń» de shynaıy qyzmeti osynaý tańdaýly 4 uly uǵymnyń arqasynda aıqyndalady.
Tyńdaý óneri jaıyndaǵy Abaı paıymdary – ózindik asyl tájirıbesi, ózindik danalyq bolmysynyń baılamy, oıshyldyq, hakimdik, kemeńgerlik tulǵasynan qýat alǵan zatty sóz, mándi pikir. Endeshe, Abaıdyń «oı keselderin» jitilikpen aıqyn kórsetip, sheberlik tanytýyn aıtqanda hakimniń adamı jaratylysy jónindegi Máshhúr Júsiptiń minsiz minezdemesi qandaı deseńizshi!
«Qunanbaıuly Ybyraı marqum aıtty ǵoı: «О́mir, dúnıe degeniń, Aǵyp jatqan sý eken. Jaqsy-jaman kórgeniń, Oılaı berseń ý eken» dep. Sońǵy el bilimdarlary – bul. Adamdy adam sanatyna kirgizbeı júrgen qaryndaǵy qap «jumbaq» ekenin bildi de, iship-jemekti az qyldy. Ol ekeýi az bolǵan soń, uıqy bólindi, sergek boldy. Sodan soń kúlki kemidi. Denedegi aram qan azaıdy. Aram qan azaıǵan soń, júrekti baryp uıytqytyp buzatyn dáneme tabylmady. Sodan soń bul adamnan nápsi-dáme bári atymen joq bolyp, kóńili kúsh-qýat alyp, perishte sıpatty boldy».
Rasynda, Abaıdyń rýhy taza, oıy darııa, aqyly sara. Sol sebepti «bilgenge marjan» syrly keńesteri, suhbattary oıyńdaǵy, sózińdegi, isińdegi, minezińdegi qatelikterdi túzep, ońǵa, taza jolǵa bastaıdy, murat-maqsatqa bastaıdy.