Zamanaýı sýret ónerinde aıshyqty qoltańba, bıik talǵamymen daralanyp, kóp ishinen óz súrleýin taba alǵan sýretshiler sırek. О́ıtkeni zamana jalyna jarmasyp, zymyran jyldamdyqpen jedel damyp otyrar ónerdiń bul salasy shaban sheberdi janyna mańaılatpaıdy da. Sondyqtan da shyǵar, zamanaýı sýret ónerine árkimniń talasy bolǵanymen, top jarar tarlany neken-saıaq. Tas teser talanty, aıryqsha kózqaras hám bıik talǵamymen elimizdi ǵana emes, kári qurlyqty moıyndatyp úlgergen sýretshi Dına Baıtasovanyń ónerdegi jetistigi sony áıgilese kerek. Qoltańbasy erek qylqalam sheberiniń ár bastamasy – jańalyqtyń jarshysy.
О́tken jyly «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jeńimpazdary qatarynan kóringen óner sheberiniń sýret álemindegi jetistigi az emes. Fransııadaǵy Sorbonna ýnıversıtetiniń Zamanaýı óner fakýltetin jáne Marangonı ınstıtýtynyń Interer dızaıny fakýltetin támamdaǵan jas maman qazirgi zamanǵy óner salasyndaǵy kýrator jáne sarapshy dárejesine kóterilip úlgerdi. Ol – Qazaqstannyń zamanaýı ónerin qoldaý jáne Eýropa men Ortalyq Azııa arasyndaǵy mádenı tájirıbe almasýdy maqsat etken Parıjdegi IADA Halyqaralyq ónerdi damytý qaýymdastyǵynyń negizin qalaýshylardyń biri, sondaı-aq bas shahar tórinde TSE Art Destination ortalyǵyn qurýshy avtor.
Sheteldiń irgeli oqý oryndarynda bilimin shyńdaǵan ónertanýshy bolashaǵyn mádenıet pen ónerdi órkendetýge arnapty. Qazir elimizdegi jas ónerpazdar men sýretshilerdi demep, qoldaý kórsetip júr. Sýretshiniń shyǵarmashylyǵy zamanaýı qylqalam ónerimen tyǵyz baılanysty. Uly dala týraly taqyryptyq týyndylary sheteldik sýret kórmelerine qoıylǵan. Talant pen tabysty teń ustaǵan óner ıesiniń maǵynaly áńgimesinen zamanaýı sýret óneriniń qyr-syryna qanyǵyp qaıttyq.
– Dına hanym, beıneleý óneriniń ózge baǵyttarymen salystyrǵanda zamanaýı sýret óneri qalyń qaýymǵa beımálimdeý, túsiniksizdeý kórinedi. Munyń syry nede dep oılaısyz?
– Zamanaýı óner – bizdiń búgingi ómirimizdiń kórkem tildegi, sýret tilindegi aıqyn, beıneli kórinisi. Bul – zaman aǵymymen qatar júretin óner. Sondyqtan da zamanaýı sýretshiler kóbinese ózi ómir súrip jatqan dáýirdiń ózekti máselelerin – máselen, órkenıet, saıasat, tarıh, fılosofııa jáne taǵy da basqa saladaǵy máseleler men túıtkilderdi boıaý tilinde bederleıdi. Jalpy, zamanaýı óner kún saıyn, tipti mınýt saıyn damyp, ózgerip otyratyn óte qyzyqty baǵyt. Sol sebepti bolsa kerek, bul saladaǵy jumystar da san qyrly hám óte jumbaq bolyp keledi. Sonysymen de túsiniksiz shyǵar, bálkim. Zamanaýı ónerdi túsinip, tereń saraptaı alý úshin adamǵa eń birinshi bilim kerek. Iаǵnı zamanaýı sýret tarıhyn tereńnen zerdelep, búgingi sýretshiler jaıly kitaptardy kóbirek oqyp, kórmelerge jıi baryp turýdy talap etedi. Sol arqyly sizge túsiniksiz bolyp kóringen jumbaq álemniń qulpy birte-birte ashylyp, óziniń tuńǵıyǵyna qaraı tartyp ala jóneledi. Bir sózben aıtqanda, zamanaýı sýretshiler mýzykadaǵy rok ánshiler sııaqty ǵoı. Zamanaýı ónerdiń kiltin bir tapqan adam odan eshqashan ajyraı almaı qalady. О́ıtkeni, bul óner – bolashaqtyń úni. Al adamzat úshin bolashaq qaı kezde de qupııa hám qyzyq qoı.
– Bul baǵyttaǵy ónerge sanaly túrde keldińiz be? Álde jolyńyz kezdeısoq túıisti me?
– О́nerdiń qaı-qaı túri de bastaýyn óner týdyrýshynyń balalyq shaǵynyń tátti estelikterinen alady dep oılaımyn. Sýret álemimen meniń al- ǵashqy tanystyǵym 12 jasymda boldy. Shımaılarymnan sýretke degen qabiletimdi baıqaǵan anam Á.Qasteev atyndaǵy mýzeıdegi beıneleý óneri úıirmesine apardy. Bul meniń úlken ónermen alǵashqy tanystyǵym bolatyn. Ol jerde biz dástúrli sýret óneriniń qyr-syryna qanyqtyq. Ulttyq mýzeı ishinde júrip ataqty sýretshilerdiń áıgili týyndylaryn taldadyq, tarıhyna boıladyq. Men sol kezdiń ózinde-aq ózimniń mamandyǵymdy tańdap qoıǵan edim. Biraq ata-anam jıhaz dızaıneri bolǵanymdy qalady. 16 jasymda alǵash Parıj topyraǵyna tabanym tıip, Lývr, Pompıdý ortalyǵy men Orse mýzeıin kórip, ómirimdi tolyqtaı sýret ónerine arnaımyn dep sheshtim. Keıin Fransııaǵa qaıtyp oralyp, Sorbonna ýnıversıtetiniń Zamanaýı óner fakýltetine oqýǵa tústim. Odan ári Marangonı ınstıtýtynda Interer dızaıny fakýltetinde bilimimdi ári qaraı shyńdadym. Dál osy kezde maǵan bul baǵyttyń qyzyq emes ekenin túsindim. О́zgelerdiń jan rahaty úshin jaıly atmosfera túzgenge qaraǵanda, ózimniń jan dúnıemdi lázzatqa bóleıtin tól ónerimdi týdyrý áldeqaıda mańyzdy ekendigin, jan dúnıem soǵan sýsap turǵanyn túsinip, qylqalam men kenebime qaıtyp oraldym. Sol arqyly zamanaýı ónerdiń qyr-syryn bederlesem degen maqsat qoıdym. О́ıtkeni maǵan zaman aǵysymen júrgen unaıdy.
– Astana qalaı qarsy aldy? Fransııa sekildi ónerdiń tarıhı úlken ordasynan kelgennen keıin zamanaýı ónerdi tereń túsinetin Parıjdiń talǵampaz qaýymyn ańsap jabyrqaǵan joqsyz ba?
– Men Fransııada bilim men tájirıbe jınap, Qazaqstanǵa týra 11 jyldan keıin «EKSPO–2017» kórmesi qarsańynda oraldym. Elordaǵa turaqtaýyma túrtki bolǵan úlken sebep – halyqaralyq kórmede álem nazaryna usynylǵan ulttyq pavılon – «Nurly álem» ǵımaratynyń jobasymen aınalysýym boldy. Bastapqyda eki jyldaı qashyqtan onlaın jumys istegenimmen, keıin kórme ýaqyty jaqyndaǵanda jobanyń qasynda júrip, kózben kórip, jiti baqylaý qajettiligi týyndady da, sóıtip elge keldim. Astanaǵa kelip alǵashynda sheteldik kompanııalarmen jumys istedim. Keıin ózimniń TSE Art Destination óner ortalyǵymdy ashtym. Sóıtip, elordada turaqtap qaldym. Jalpy, maǵan Nur-Sultan qalasy unaıdy. Bul – ásirese, jas mamandar úshin óte qolaıly qala. Munda sen jolyńdy appaq paraqtan bastaı alasyń. Al aq paraqqa túsken órnek qaı kezde de ásem ǵoı. Osy jaǵynan kelgende astana maǵan erekshe ystyq. Arhıtektýrasyna da ǵashyqpyn. Bir sózben aıtqanda, men bul shahardy «Aspan astyndaǵy murajaı» dep atar edim. О́ıtkeni arhıtektýrasy shynymen qyzyqty. Tek aldaǵy ýaqytta sol ǵımarattardyń ishin mazmundy, mándi joba, is-sharalarmen toltyra alsaq, nur ústine nur bolar edi.
– О́zińiz elordadaǵy ótip jatqan kórmelerge baryp turasyz ba? Zamanaýı baǵytta oı tolǵap júrgen jas sýretshilerdiń talanty men talpynysyn qalaı baǵalaısyz?
– Bastapqyda baratynmyn. Shynyn aıtý kerek, biraq bul jaqtaǵy kórmelerdiń kompozısııasy meni tarta qoımady. Baǵdarlamalary da óte qyzyqsyz qurylǵan eken. Sondyqtan kóńilim qalamaǵan kórmelerde uzaq ýaqyt júre de almadym. Tez sholyp shyqtym da, úıge qaıtýǵa asyqtym. Búginde otandyq kórmelerge óte sırek baramyn. Árıne, sapaly jasalǵan, úzdik týyndylar qoıylǵan keremet úılesimdegi kórmeler bolsa, mindetti túrde barar edim. Alaıda ókinishke qaraı, ondaı sapaly uıymdastyrý hám úılestirý jumystaryna jolyqpaı júrmin. Kásibı mamannyń talǵamy men talaby álbette, túsinikti jaǵdaı. Biraq bizde áli kúnge deıin qarapaıym halyqtyń kórmege kelý mádenıeti dál Eýropadaǵydaı damı qoıǵan joq. Zamanaýı óner kórmesi bylaı tursyn, tipti Ulttyq mýzeıge barmaǵan adamdardy jıi kórýge bolady. Meni osy jaǵy oılandyrady. Al endi jas sýretshilerdiń izdenisine kelsek, menen keńes surap, jumystaryn kórme tórine qoıýǵa usynys aıtyp Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń stýdentteri jıi keledi. Zamanaýı óner dep usynǵan jumystaryn kórip, aıtýly baǵyt talaptarynan múldem alshaq jatqanyn kóremin. Ulttyq óner ýnıversıtetinde akademııalyq baǵyttaǵy jaqsy sýret mektebi bar. Biraq zamanaýı óner talaptarynan alshaq jatqanyn stýdentter jumysynan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Osy jaǵynan kelgende zamanaýı ónerge umtylǵan jas sýretshilerdi teorııalyq hám praktıkalyq jaǵynan jan-jaqty ári jiti shyńdaıtyn jaqsy mektep qajettiligi baıqalady. Búginde biz elimizdiń básekege qabileti týrasynda sóz qozǵasaq, onda ol memlekettiń mádenıeti men óneri de álemdik talaptarǵa saı bolýyn basty nazarda ustaýymyz kerek. О́ıtkeni óner – memlekettik saıasaty men ıdeologııasynyń qýatty quraly. Zamanaýı ónerdiń damýy – eldiń jahandyq mádenıettiń bóligi bolýǵa daıyndyǵy hám onyń álemge ashyqtyǵy men erkin oılaýǵa degen umtylysyn kórsetedi. Ony óndirisi men óneri qatar damyǵan Japonııa sııaqty elder tamasha dáleldep kele jatyr. О́kinishke qaraı, bul jaǵynan kelgende biz áli kúnge deıin álemge jabyqpyz. Sondyqtan da jastarymyzdyń zamanaýı ónerge umtylysyn qoldap, olardyń álemdik arenaǵa shyǵýyna, rýhanı damyp-jetilýine jaǵdaı jasalýy qajet. Ol úshin ónerge umtylǵan jas sýretshiler eń áýeli ultynyń tarıhy men tanymyn jetik bilip, jumystarynyń jergilikti kórmelerde jıi qoıylýyna kúsh salýy tıis. Sol arqyly Pompıdý, Teıt, Garaj zamanaýı mádenıet ortalyqtaryna, Lývr men Pale do Tokıo alańdaryna shyǵýyna jol ashylady. Oǵan otandyq sýretshilerimizdiń qarym-qabileti tolyqtaı jetetinine senemin. О́ıtkeni bizde talantty sýretshiler kóp. Tek solardy qoldaý jaǵy kemshin.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»