Jarqyn bolashaq jobasy

Sonymen qatar «jańǵyrý» uǵymynyń ózi órkendeý, qaıta túleý maǵynasyn bere­tinin, bolashaqtyń beınesi ekenin bile tura, sol «sanany jańǵyrtýdyń» resep­­terin, ádistemesin tek ótkennen iz­degi­miz ke­lip turatyny taǵy bar. Árıne, jańa jahandaný dáýirinde, mýltıkýl­týralızm jaǵdaıynda urpaq­­­­­­tyń adaspaýy úshin Ulttyq kodty qas­ter­leý, saqtaý asa mańyzdy. Mundaı jaǵdaılarda ótken tarıhy­myz, mádenı, moraldyq qundylyqta­rymyz, tól bolmysymyz bizdiń ımmýnı­tetimizdiń ózegi bolyp qala beredi.

Degenmen jańǵyrýdyń kiltin ótken­nen izdeı berý tehnologııalyq turǵydan da, ádis-tásildemelik turǵydan da ábestik bo­lar edi. Bul anyq! Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń baǵdarlamalyq maqalasy «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» dep ata­laty­nyn da umytpaǵan jón. Bul baǵdarlama bizdiń jarqyn bola­sha­ǵymyzdyń kókjıegin negizdep otyr. Bul – bizdiń «bolashaqtyń kartınasyn» jasaý jobasy!

Ulttyń «bolashaq kartınasyn» jasaý úshin qandaı suraqqa jaýap berý kerek? Bul máselede memleket basshylyǵy­nyń, halyq, qoǵamnyń pikiri bir sa­ýal tóńire­ginde toǵysady. Iаǵnı «HHI ǵasyr­dyń adamy, HHI ǵasyrdyń qazaǵy qandaı bolýy kerek?» Memleket basshysy Qasym-Jomart To­qaev óziniń halyqqa Joldaýynda: «Jańar­ǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetis­tigin jahan jurtqa tanystyra alady», dep atap ótken. Al sol bolashaqqa baǵdary bar, rýhanı jańǵyrǵan ulttyń kelbeti qandaı bolýy tıis?

Qazaqstan dúnıejúzilik tehnologııa­lyq damýdyń bosaǵasynda tur. Alaıda kóp jaǵdaıda biz eskirgen tásildermen, kóne stereotıptermen jumys isteýge be­ıil ekenimiz jasyryn emes. Mysaly, bizdiń bilim júıemiz jas urpaq­ty tvor­chestvolyq turǵydan damy­týǵa, qııal­daý­ǵa, armandaýǵa múmkindik ber­meıdi. Muhtar Áýezovtiń sózi bar. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen. Al bizdiń damý baǵdarlamalarymyz­dyń kóbi memlekettiń ártúrli aspektilerin damytýǵa arnalady da, sol baǵdarlamany is júzine asyrýǵa qabiletti adamdy tár­bıe­leýge, adam kapıtalyn damytýǵa kóńil aýdarmaıdy.

Jańǵyrý úshin sapaly adamdy, jańa dáýir­diń tulǵasyn qalyptastyryp, tár­bıe­leý, adam kapıtalyn damytý eń basty baǵyt bolýy tıis! Iаǵnı qazirgi jaǵdaıda, zamanaýı­ teh­nologııany meńgergen, búgingi eńbek qa­tynastaryna beıimdelgen, «bo­lashaq­tyń tarıhyn» jasaýǵa qabiletti jas ur­paq­ty tárbıeleýdi qolǵa alý óte mańyz­dy. Biz endigi kezekte ulttyq fýtý­ro­lo­gııa, gen­dik ınjenerııa, jasandy ıntellekt, sıfrly tehnologııany, kerek de­seńiz ǵylymı fantastıkany tereń meń­gergen jas býyndy tárbıelep shyǵarýy­myz kerek. Bul baǵyttardy damytpaı, bolashaq­tyń kiltin tabý óte aýyr bolary aqıqat.

Qazaqstannyń ǵana emes, kúlli álem­niń kún tártibinde turǵan joǵa­rydaǵy «HHI ǵa­syrdyń adamy qandaı bolýy kerek?» de­gen suraqqa sonda ǵana jaýap taba ala­myz.

Al bul maqsattyń údesinen shyǵý úshin alystan mysal izdeýdiń qajeti joq. Ult­­tyq modernızasııanyń bastaýynda tu­ra­tyn jáne ony is júzine asyratyn naq­ty, passıonar tulǵalar bolady.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń ortasynda qazaq halqynyń rýhanııatyn, ǵylymy men tarıhyn asa joǵary deńgeıge kóter­gen úsh tulǵa boldy: Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan. Úsheýi de – Alashorda izbasarlary.

Elimiz ekonomıkasynyń tiregi iri kenish­terdiń basym kópshiligin Qanysh Sátbaev ashyp ketken, qazir sol jerlerde qanshama júzdegen myń adam eńbek etip, óziniń nápaqasyn taýyp júr, bıýdjetke qanshama trıllıondaǵan salyq quıylyp jatyr.

Muhtar Áýezov bizge, álemge Abaıdy ashty.

Álkeı Marǵulan qazaq memlekettiginiń sanǵasyrlyq tarıhyn, qazaq ultynyń erekshe órkenıet pen mádenıetke murager halyq ekenin Keńes kezinde-aq dáleldep bergen tulǵa.

Bul kisilerdiń dúnıeden ótkenine elý jyldan asty. Qazaq «elý jylda el jańa» deıdi. Endeshe, «Búgingi kúnniń Qanyshy, Muh­tary, Álkeıi kim?» degen suraqqa jaýap bere alamyz ba? Jańǵyrýdyń ǵumyry keler urpaq ótkenderden asyp túsip otyr­ǵan jaǵdaıda ǵana baıandy bolady.

Qanysh Sátbaevtyń eńbegin basqa sa­pa­lyq deńgeıde damyta aldyq pa? Sát­baev metall zamanynda ekonomıkany damy­týdyń negizin jasady. Búgin metaldyń eko­nomıkadaǵy maǵynasy joıyldy, bú­ginde metaldy kompozıtter aıyrbastap ja­tyr. Erteń iri metallýrgııa zaýyttary ana­hronızmge aınalady. Sonda ne isteımiz?

Muhtar Áýezovtiń Abaıyn, Abaıdyń «tolyq adam» ilimin moraldyq, gýmanı­tarlyq, fılosofııalyq turǵyda zerdeleı aldyq pa? Abaı murasynyń qundylyǵy Konfý­sıı, Georg Gegel, Lıýdvıg Feıer­bah deń­geıinde.

Al biz Abaıdy sol ǵulamalardyń deń­geıinde álemdik rýhanııat aınalymyna en­gize aldyq pa?

Rýhanı jańǵyrýdyń daıyn ádistemesi deýge bolatyn Álkeı Marǵulannyń ta­rıhı,­ mádenı, etnografııalyq eńbek­te­rin jet­ki­likti nasıhattaı alyp jatyr­myz ba?

Mine, menińshe, «Rýhanı jańǵyrýdyń» bastaýlary men qaınar kózi osy saýaldarda jatyr. Osy saýaldarǵa laıyqty jaýap bergen kezde ǵana qazaqtyń rýhanı eks­pansııasy bastalary sózsiz.

Muhtardy, Qanyshty, Álkeıdi Alash ardaqtylary tárbıelep, baýlyp ketken. Osy úsheýi qazaqtyń sanasyn basqa sapaly deńgeıge kóterýge halyqty basqa for­masııaǵa kóshirýge eńbek etti.

Taǵy da bilim men tárbıege kelip ti­re­­­lemiz. Búgingi zamanda ultqa osyndaı ıntel­lek­týaldyq-tehnologııalyq sapaly ser­pilis, alǵa umtylys beretin tulǵalardy tár­bıelep, baýlyp ósirý óte mańyzdy. Bizdiń jetkinshek urpaqqa búgingi zaman­nyń tehnologııalyq bet-beınesine sáı­kes bilim bere otyryp, qa­zirgi zamanǵa sáı­kes ulttyq, mem­le­kettik baǵdarlama jasaý óte ma­ńyzdy.

Naqtylap aıtqanda:

– Birinshiden, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri aıasynda jas jetkinshekterdiń tehno­logııalyq, ıntellektýaldyq qabi­­let­­terin damytýǵa múmkindik bere­tin «Sı­lıkon jazyǵy» tektes tehnologııa­lyq, zert­hanalyq platformalar ashý múm­kin­digin qarastyrýǵa bolady.

– Ekinshiden, orta bilim, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdary jáne joǵary oqý oryndary janynan eń­bek alańdaryn (sheberhana, jylyjaı, agroferma jáne t.b.) ashý máselesin pysyq­tap, naqty usynystar engizýge bolar edi.

– Úshinshiden, dúnıejúzilik tehnolo­gııa­lyq ortalyqtarmen birlese otyryp,­ ja­ńa zamanǵa saı mamandyqtardy da­ıar­laı­tyn fakýltetter ashýdyń ýa­qy­ty kel­di.

Osyndaı jaǵdaıda ǵana bolashaqtyń Qanyshtary, Muhtarlary, Álkeıleri ósip shyǵady. Jańa tehnologııalyq for­masııadaǵy bizdiń ulttyq jańǵyrýy­myz­dyń kóshbas­shy­lary solar bolady. Sonda «Rýhanı jańǵyrý» rýhanı ór­leý men áleýmettik kemeldenýge alyp ke­­leri anyq.

Erlan SAIROV,

saıasattanýshy