О́negeli urpaq – berekeli otbasynda tárbıelenedi. О́kinishke qaraı, jyldar jyljyǵan saıyn elimizde shyrqy buzylmaǵan otbasylardyń sany azaıyp barady. Árıne, uryspaı, kerispeı kerege ker dep otyrǵan eshkim joq. Ári-beriden soń, otbasynda ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy. Jer betinde qansha adam bolsa, sonshama minez-qulyq bar. Alaıda ashýdyń sońy álimjettikke ulassa qaıtpek kerek? Jyl basynan beri turmystyq quqyqbuzýshylyq jasaǵany úshin 19 myńnan astam adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylypty. Aqparattyq tehnologııalar damyǵan saıyn ondaı urys-keristi, jaǵa jyrtysqan janjaldy, eń soraqysy – uryp-soǵýdy ınternet jelisinen kúnde kóretin boldyq. «Biletinim – bir toǵyz, bilmeıtinim – toqsan toǵyz» demekshi, jelige jetpeı qalǵan álimjettiktiń sany qanshama deseńizshi. Bul soraqylyq qashanǵa deıin jalǵasa bermek? Onyń aldyn alýdyń joldary qandaı?
Osy máseleni «Egemen Qazaqstan» gazeti sarapshylardyń talqysyna salyp, kásibı mamandardyń pikirin tyńdap kórdi. Onlaın rejimde uıymdastyrylǵan saýalnamamyzǵa Májilis depýtaty Aıgúl NURKINA, Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Murat BAIMUQAShEV, Qazaqstandaǵy «BUU – áıelder» qurylymynyń baǵdarlamalar menedjeri, úılestirýshisi Dına ÁMREShEVA, «#NeMolchıKZ», «#NeMolchıDetıKZ» qoǵamdyq qorlarynyń jetekshisi Dına SMAILOVA, «Qorǵaý Astana» jeke qorynyń jetekshisi Anna RYL qatysyp, oılaryn ortaǵa saldy.
Kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli másele
– Májiliste «Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly» zań jobasy talqylanyp jatqany belgili. Bul zań jobasyna depýtattar bastamashy boldy. Siz jumys tobyna jetekshilik etesiz. Osy zań jobasy týraly aıtyp berińizshi. Qandaı erekshelikteri bar? Qandaı máseleler eskerildi?
Aıgúl NURKINA:
– Turmystyq zorlyq-zombylyq problemalary qoǵam úshin ózekti máselege aınaldy. Elimizdiń Prezıdenti byltyrǵy Joldaýynda áıelderge qarsy turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatýdy mindettedi. Osy oraıda balalar quqyǵyn qorǵaý jáne turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl – basymdyǵymyz bolýǵa tıis. Bıylǵy jyly da balalar quqyǵyn qorǵaýǵa basty nazar aýdaryldy.
Qazirgi kezde Májiliste «Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zań jobalary qaralyp jatyr.
Qoldanystaǵy zańǵa sáıkes, turmystyq zorlyq-zombylyqqa jol bermeýge jaýapty ýákiletti organ joq. Sol sebepti bul baǵyttaǵy jumys shashyrańqy júrip jatyr. Osyǵan baılanysty, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý jáne otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyldyń tıimdi tetikterin ázirleý maqsatynda joǵaryda aıtyp ótken zań jobalary ázirlendi.
Jalpy, osy qadam arqyly otbasylyq-turmystyq qatynastardaǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyldyń barlyq kezeńderin qamtýǵa múmkindik týady. Ony anyqtaýǵa, profılaktıka júrgizýge, jolyn kesýge, qaýipsizdikti qamtamasyz etýge jáne ońaltýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Budan basqa, zań jobalarynda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl sýbektileriniń aıasy keńeıtildi. Onyń árbir kezeńinde vedomstvoaralyq úılestirý máselesi sheshildi. О́tinish berý qaǵıdatynan anyqtaý qaǵıdatyna kóshý úshin zańnamalyq jaǵdaılar jasaldy.
Zań jobasynda turmystyq zorlyq-zombylyq faktilerin anyqtaý men jolyn kesýge, keshendi áleýmettik kómek kórsetýge qoǵam ókilderin tartýǵa múmkindik beriledi. Ishki ister organdary qyzmetkerleriniń osy saladaǵy quziretine qatysty normalar jetildirilip, zorlyq-zombylyq jasaǵandardy esepke alý men baqylaý tártibi naqtylandy.
– Qujatty ázirleý barysynda ártúrli zertteýler júrgizilgen shyǵar. Bizdiń qazirgi qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń ósýine ne sebep bolyp otyr?
Aıgúl NURKINA:
– Meniń oıymsha, bul suraqqa eshbir sarapshy naqty jaýap bere almaıdy. О́ıtkeni úıdegi zorlyq-zombylyq problemalary barlyq elge – damýshy nemese damyǵan memleketterge de tán.
Árıne, zań jobasyn daıyndaý kezinde zertteýler, quqyq qoldaný praktıkasyna taldaý júrgizildi. Statıstıka, qylmystyq jáne ákimshilik isterdiń materıaldary zerdelendi. Progressıvti halyqaralyq tájirıbe eskerildi.
Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń negizgi sebepteri kóp. Máselen, «agressordyń», «abıýzerdiń» otbasy múshelerine jumsaıtyn óziniń emosııasy men agressııasyn basqarýǵa qulyqsyzdyǵy nemese qabiletsizdigi. Sondaı-aq otbasyndaǵy qaqtyǵystardy beıbit sheshe almaýy nemese sheshkisi kelmeýi. Keıingi 5 jylda otbasylyq-turmystyq quqyqbuzýshylyq turaqty túrde ósip keledi.
Krımınologııalyq zertteýlerge súıensek, zorlyq-zombylyq jasaǵannan lázzat alatyn agressorlar bar. Mundaıda otbasy músheleri «ońaı olja». О́ıtkeni agressor olardyń eshqaıda ketpeıtinin jáne oǵan tózetinin biledi. Mysaly, kishkentaı balalar qaıda kete alady?! Mundaı agressorlar otbasy múshelerine qol kóterý úshin kez kelgen syltaý izdeıdi. Durys jaýap bermedi, úıge kesh oraldy, keshki asty durys daıyndaǵan joq...
Jumys tobymyzda qazaqstandyq jáne halyqaralyq quqyq jónindegi tájirıbeli krımınolog ǵalymdar bar. Olardyń zertteý nátıjeleri de zań jobasyn ázirleý kezinde eskerildi. Atap aıtqanda, zorlyq-zombylyqty mynandaı ádistermen sheshýge bolady. Birinshisi, úıdegi janjaldardy beıbit jolmen sheshý, sanaly ata-ana bolý, ashýlanshaqtyq pen emosııany basqarýǵa psıhologııalyq kómek kórsetý arqyly halyqty quqyqtyq tárbıeleý arqyly. Ekinshi ádis – jazanyń neǵurlym tıimdi sharalaryn engizip, agressorǵa turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵanda jaýapqa tartylatynyn túsirdirý.
Dına SMAILOVA:
– Zań jobasyn ázirleý kezinde jumys tobyna psıhologııalyq kómek kórsetý týraly usynysymdy aıttym. Usynys qabyldandy. Endigi kezekte bul zań aıasynda mindetti bolyp, zábir kórsetýshi psıholog, psıhıatrlardan em alady dep úmittenemin. Negizinen agressorlar kóbine belgili bir kezeńde ashýshań bolady. Kóktem, kúz mezgilderinde agressııa kúsheıe túsedi. Bul turǵyda arnaıy zertteý kerek, óıtkeni bul – psıhologııalyq aýytqý. Negizi agressııanyń túp tamyryn zerttegen abzal. Joǵaryda aıtqan psıhologııalyq aýytqý bolsa, arnaıy mamandarǵa júginip, emdeýge bolady. Al esirtki, alkogol saldarynan týyndaǵan agressııamen kúres táýeldilikten aıyqtyrýdan bastalýy kerek. Bárin birdeı algorıtmmen emdeýge bolmaıdy. Agressııanyń da sebebi bolady ǵoı. Agressııa tanytatyn adam – psıhologtyń kómegine zárý adam. Bizge er adamdar da habarlasady. Olar bala-shaǵaǵa shekten tys urysyp, ár áreketine ashýmen qaraıtynyn aıtady. Al mundaı jaǵdaıda olardy qutqarýǵa bolady. О́ıtkeni olardyń sanasy óz áreketiniń durys emestigin túsinip tur. Bizdiń qoǵamda álgindeı kómek suraýshylarmen jumys isteý mádenıeti qalyptaspaǵan. Olardy emdeıtin arnaıy ortalyqtar da joq. Sondyqtan agressııa saldary úlken qylmysqa alyp kelip jatady.
Úkimettik emes uıymdar men belsendiler máseleni ashyq aıtyp, qoǵamda jan-jaqty talqylanǵanymen, qylmys sany azaımaı tur. Shyny kerek, elimizde qylmyskerler tıisti jazasyn almaıdy. Statıstıkada sońǵy 5 jylda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń, densaýlyqqa qasaqana aýyr zaqym keltirý 2 ese ósti. Al ortasha zaqym keltirý 6 ese artqan. Iаǵnı, bizde áıeliniń qolyn, aıaǵyn syndyrý qalypty degen sóz. Al pandemııa kezeńi jaǵdaıdyń qanshalyqty qıyn ekenin kórsetip berdi. Qazir balalarǵa qysym kórsetý sharyqtap tur. О́zińiz oılańyzshy, karantın kezinde alkogoldi ishimdik saýdasy 43 paıyzǵa ósken. Tótenshe jaǵdaılar kezinde qoǵamdyq oryndardyń jumys istemegenin eskersek, ishimdik úıde ishildi. Odan keıin otbasy músheleriniń mazasyn alý, tıisý, uryp-soǵýdyń bolǵany aıtpasa da túsinikti.
Álimjettikti áleýmettik jeli áshkereleı bastady
– Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan beri Qazaqstanda qansha turmystyq zorlyq-zombylyq oqıǵasy tirkeldi? Osy máselege qatysty qandaı statıstıkalyq málimet bar? Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Murat Baımuqashevqa sóz bersek.
Murat BAIMUQAShEV:
– Qazaqstan postkeńestik keńistikte ishki ister organdary júıesinde osy saladaǵy qyzmetterdiń jumysyn úılestiretin, áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi bólinisterdi (1999 jyly 120 shtattyq birlik) ashqan jalǵyz el sanalady. Búginde atalǵan bólinister jábirlenýshilerdi qorǵaý boıynsha naqty sharalar qabyldap keledi. Sondyqtan otbasylyq, turmystyq qarym-qatynastar salasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtar ishki ister organdarynyń muqııat nazarynda.
Buryn mundaı quqyqbuzýshylyqtar kóbine jasyryn sıpatqa ıe edi. Olaı deıtinimiz, jábirlenýshiler óziniń úıindegi urys-keristi syrtqa shyǵarýdan uıalyp, otbasylyq tırannyń álimjettiginen qorǵaný úshin polısııadan kómek suraýǵa tartynatyn. Endi aqparattyq kommýnıkasııalardyń kúrt damýyna baılanysty qazir mundaı quqyqbuzýshylyqtardyń qurbandaryna otbasylyq tırannyń is-áreketin áshkere qylý burynǵyǵa qaraǵanda qol jetimdi.
Statıstıkaǵa sáıkes, keıingi úsh jylda elimizde turmystyq qylmystyń 136 paıyzǵa óskeni baıqalady (2017 jyly – 445, 2018 jyly – 919, 2019 jyly – 1052 qylmys). 2017 jyldyń sońynda ınternette, áleýmettik jelilerde turmystyq zorlyq-zombylyq týraly aqparattyń artýyn kórip, statıstıkaǵa onyń qanshalyqty obektıvti ekenine mán bere bastadyq. Osylaısha, otbasy, turmystyq qarym-qatynastar salasyndaǵy qylmystardy jeke tirkeý qajet degen sheshimge keldik. Buryn «turmysta jasaldy» degen rekvızıt durys belgilenbeı keldi. 2018 jyly Bas prokýratýramen birlesip, tirkeý tásilderi ózgertilip, vedomstvolyq baqylaý kúsheıtildi.
Máselen, 2018 jyldyń qorytyndysynda eski tártip boıynsha 739 turmystyq qylmys tirkelse, túzetilgen esep boıynsha olar 180 faktige artyp, 919 jaǵdaıdy qurady. О́tken jyly elimizde mundaı 1052 quqyq tirkeldi. Al osy jylǵy 9 aıda anyqtalǵan quqyq buzýshylyqtar nebary 0,4%-ǵa óskeni baıqalady. Tirkelgen barlyq qylmystyq quqyqbuzýshylyqtardyń jalpy sanynan úles salmaǵy nebári 1%-dy qurady.
Mundaı quqyqbuzýshylyqtyń jartysynan kóbi alkogoldi ishimdikke mas kúıde jasalǵan. Sonymen qatar 82% qylmysty jumys istemeıtinder jasaǵany belgili bolyp otyr.
Mas kúıdegi turmystyq qylmystardyń jolyn kesý maqsatynda maskúnemdikke úıir adamdar densaýlyq saqtaý júıesindegi ýaqytsha beıimdeý jáne detoksıkasııalaý ortalyqtaryna ornalastyryldy. Bıyl atalǵan ortalyqtarǵa polısııa qyzmetkerleri 139 myńnan astam adamdy jetkizdi.
– Pandemııa kezinde turmystyq zorlyq-zombylyq oqıǵalarynyń kórsetkishi ózgerdi me? Ondaı oqıǵalar elimizdiń qaı óńirlerinde jıi kezdesti? О́ńirler boıynsha statıstıka qandaı? Pandemııa kezinde ondaı agressorlardy qashyqtan baqylaý jumysy júrgizildi me?
Murat BAIMUQAShEV:
– Pandemııa jaǵdaıynda Ishki ister mınıstrligi esepte turǵan adamdardy qashyqtan baqylaýdyń jańa tásilin – áleýmettik messendjerlerdi paıdalana otyryp beıneqońyraý shalý arqyly baqylaýdy engizdi. Sonymen qatar karantın kezeńinde barlyq óńirlerdegi ákimdikter zorlyq-zombylyq qurbandaryn ýaqytsha beıimdeý úshin qonaq-jaı qorynan rezerv qurý jumystaryn uıymdastyrdy (200-den astam oryn). Budan bólek, Ishki ister mınıstrligi zardap shegýshiler turmystyq zorlyq-zombylyq faktisi týraly belgi bere alatyn jasyryn sózdi (sonyń ishinde telefon boıynsha) qoldana otyryp, polısııaǵa der kezinde júginýge múmkindigi joq zorlyq-zombylyq qurbandaryn anyqtaý boıynsha arnaıy algorıtm ázirledi.
Dına SMAILOVA:
– Quqyq qorǵaý organdarymen qatar úkimettik emes uıymdarǵa, daǵdarys ortalyqtaryna júginetin azamattar da bar. Mysaly, karantın kezinde 40 myńǵa jýyq aryz tústi. Onyń 8 myńy sotqa deıin jetip, 4 myńy sotta tatýlasty. Bul jerde japa shekkenderdi qorǵaý júıesin oılastyrý kerek. Sonymen birge jazany qatańdatý qajet. Al japa shekken tarapty áleýmettik qoldaý aýadaı qajet. О́ıtkeni ol azamat jumystan qalýǵa, úıinen ketip, basqa jerlerde tasalanýǵa májbúr bolady.
– Zań jobasynda turmystyq zorlyq-zombylyq deńgeıi qarastyrylǵan ba? Mysaly, otbasyndaǵy barlyq janjaldar osy sanatqa jata ma nemese olardy qandaı da bir dárejege bólý kerek pe?
Aıgúl NURKINA:
– Turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýaptylyq qoldanystaǵy zańnamamen rettelgen. Atap aıtqanda, Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekstiń 73-babynda otbasynda kúsh qoldanbaı, bylapyt sóıleý men psıhologııalyq zorlyq-zombylyq jasaǵanǵa, 73-1-bap – densaýlyqqa jeńil zııan keltirgenge, 73-2-bap uryp-soqqanǵa arnalǵan. Sondaı-aq Qylmystyq kodekstiń 110-babynda qınaý, ıaǵnı otbasynda udaıy uryp-soǵý úshin qylmystyq jaýapqa tartylady.
Osy salada ter tógip júrgen qoǵamdyq uıymdar uryp-soǵý jáne densaýlyqqa jeńil zııan keltirý úshin eskertý jáne qamaýǵa alý túrinde qoldanylatyn jaza tıimdi emes dep esepteıdi. Sondyqtan jumys tobynda quqyqbuzýshylardy qoǵamdyq jumystarǵa tartý túrindegi jazanyń jańa túrin engizý týraly usynysty qarastyryp jatyrmyz. Osy usynystar boıynsha talqylaý áli júrip jatyr. Túpkilikti sheshim ázirlengen joq.
– Otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý úshin ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri qandaı jumystar atqaryp jatyr?
Murat BAIMUQAShEV:
– Qazirgi ýaqytta polısııanyń quzyrynda jeke-profılaktıkalyq jumys júrgizýge múmkindik beretin «otbasylyq janjalqoılarǵa» naqty áser etý tetikteri bar. Otbasy, turmystyq qarym-qatynastar salasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtardyń profılaktıkasy maqsatynda Ishki ister mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen jáne jurtshylyqpen birlese otyryp belgili bir sharalar qabyldaıdy.
Jyl basynan beri turmystyq quqyqbuzýshylyq jasaǵany úshin 19 myńnan astam quqyq buzýshy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Byltyr bul kórsetkish 19 680-di quraǵan bolatyn. Sonymen qatar 61,7 myńnan astam qorǵaý nusqamasy shyǵaryldy. Budan bólek, 7,8 myńnan astam quqyq buzýshynyń minez-qulqyna erekshe talaptar, sonyń ishinde alkogoldik ishimdikter men esirtki zattaryn tutynýǵa 5,4 myńnan astam tyıym salý belgilendi.
Turmystyq saladaǵy qylmystarǵa qarsy is-qımyl máselesi balalardy turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, qolaısyz otbasylarǵa profılaktıkalyq baqylaýdy belgileý, jasóspirimder qylmysynyń aldyn alý máselelerimen tyǵyz baılanysty. Búginde polısııanyń profılaktıkalyq esebinde 8 myńǵa jýyq qolaısyz otbasy tur. Onda 13 myńnan astam bala bar. Jyl basynan beri balalardy tárbıeleý boıynsha mindetterin oryndamaǵany úshin 3 myńnan astam ata-ana ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Sonymen qatar 700-ge jýyq áke-sheshe ata-analyq quqyǵynan aıyryldy.
Balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq jasaýdyń sebepteri kóbinese áleýmettik-turmystyq jáne medısınalyq sıpattaǵy otbasylyq máselelerdiń saldary sanalady. Osyǵan baılanysty Ishki ister mınıstrliginiń bastamasymen quqyqbuzýshylyqtyń jeke profılaktıkasynyń jańa sharasy – «medısınalyq-áleýmettik esep» engizildi. Bul qadam otbasynyń turmystyq máselelerin sheshýde ýaqtyly keshendi kómek kórsetýge, sondaı-aq medısınalyq-psıhologııalyq qyzmetter alýǵa, otbasynyń qolaısyzdyǵy táýekeli faktoryn tómendetýge, olardy ońaltýǵa baǵyttalǵan.
О́kinishke qaraı, otbasy, turmystyq qatynastar salasynda quqyqbuzýshylyq jasaýǵa yqpal etetin negizgi faktor – qolaısyz áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılardyń áseri. Atap aıtqanda, mundaı másele áleýmettik-turmystyq turaqsyzdyq, jumyssyzdyq, jalpy psıhologııalyq turaqsyzdyq, otbasynyń materıaldyq deńgeıiniń tómendigi, maskúnemdik, adamı qundylyqtardyń quldyraýy jáne otbasy ınstıtýtynyń joǵalýy saldarynan oryn alady. Budan bólek, ınternet pen buqaralyq kommýnıkasııalardaǵy alkogoldik ishimdiktiń, qatygezdiktiń, zorlyq-zombylyqtyń, pornografııanyń nasıhattalýy áser etedi. Áıeldiń qadir-qasıetin, onyń qoǵamdaǵy rólin tómendetetin resýrstardyń qoljetimdiligimen de jaǵdaı kúrdelene túsedi. Sonymen qatar adamnyń minez-qulqyn psıhologııalyq túzetý boıynsha zardap shegýshilermen de, janjalqoılarmen de júıeli jumystar júrgizilmeıdi.
Mundaı azamattardy jumysqa ornalastyrý, turmystyq jáne medısınalyq máselelerdi sheshý – olar tıisti uıymdarǵa óz betinshe júgingen jaǵdaıda ǵana júrgiziledi. Bul rette polıseılerdiń zardap shegýshilermen qarym-qatynas jasaýǵa tyıym salý sharalaryn qoldanýy, ásirese qamaqqa alý – erli-zaıyptylar arasyndaǵy shıelenisti odan ári ýshyqtyrady. Ádette, basqa da áleýmettik máseleler kesheniniń (ajyrasýlar, alımentter, jalǵyz basty analar, áleýmettik jetim balalar) jasalýy da otbasylardyń buzylýyna alyp kelip soǵady. Resmı statıstıka boıynsha, Qazaqstanda árbir úshinshi otbasy ajyrasady. Eń durysy, mundaı máseleler polısııanyń ǵana emes, áleýmettik organdar men jurtshylyqtyń da nazarynda bolýy tıis. Osylaısha, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýdyń odan arǵy naqty qadamdary – otbasylyq zorlyq-zombylyqqa alyp keletin faktorlar retinde áleýmettik-turmystyq, tárbıelik jáne medısınalyq sıpattaǵy máselelerdi sheshken ýaqytta ǵana baıqalatyn bolady.
Otbasy qundylyǵyn qorǵaý qajet
– Úkimettik emes uıymdarmen birlesip zábir kórgen otbasy múshelerin ońaltý maqsatynda qandaı jumys atqarylyp jatyr?
Murat BAIMUQAShEV:
– Ishki ister mınıstrligi bul salada úkimettik emes uıymdarmen tyǵyz baılanys ornatyp, aýqymdy jumys atqaryp keledi. Zorlyq-zombylyqtyń qurbandaryna kómek kórsetý maqsatynda polısııa qyzmetkerleri 39 úkimettik emes uıymmen ózara is-qımyl jasasady.
Jyl basynan beri polısııa qyzmetkerleri daǵdarys ortalyqtaryna 8,6 myńǵa jýyq adamdy joldady. Úkimettik emes uıymdarmen birlese otyryp, jyl saıyn «Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa jol joq!» jáne «Zorlyq-zombylyqsyz 16 kún» respýblıkalyq aksııalaryn júzege asyryp keledi.
Daǵdarys ortalyqtarynda zorlyq-zombylyqtan zardap shekken áıelderge baspana berýden basqa, azamattarǵa zańdyq, medısınalyq, áleýmettik jáne psıhologııalyq kómek kórsetiledi. Trenıng pen keńester ótkiziledi. Osy jyldyń basynan beri áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi ınspektorlar senim telefondary boıynsha 6,2 myńnan astam áıelge keńes berdi. Sonymen qatar 8,6 myńnan astam zardap shekken áıel daǵdarys ortalyqtaryna jiberildi. О́tken 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha daǵdarys ortalyqtarynyń mamandary zardap shekken 12,6 myńnan astam adamǵa keńes berdi. Sonyń ishinde, 1,6 myńnan astamy pana úılerine ornalastyryldy. Daǵdarys ortalyqtarynyń senim telefondaryna 13,7 myńnan astam qońyraý shalyndy.
Dına SMAILOVA:
– Shetelde otbasynda zábir kórgen áıelderge keshendi kómek kórsetiledi. Mysaly, jaqynda 8 jyldan beri AQSh-ta turyp jatqan otandasymyz óz jaǵdaıyn aıtyp berdi. Otbasynda janjal bolyp, polısııaǵa habarlasqanynda quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi dereý úıine kelip, tergeýdi úıinde júrgizgen. Al bizdiń elimizde oqıǵa ornynda tergeý júrgizilmeıdi, mindetti túrde bólimshege barýyń kerek. Aýyl turǵyndary da ortalyqqa barýǵa májbúr. Polısııa birge jumys isteıtin birneshe úkimettik emes uıym men qoǵamdyq qorǵa habar beredi. Bul jerde bir eskeretin jaıt, polısııa jábir kórýshiden aqparatty taratýǵa aldyn ala ruqsat suraıdy. ÚEU óz kómekterin usynyp, hat jazǵan. Biri úıin jınap berýdi usynsa, óıtkeni urys kezinde úıiniń astan-kesteńi shyqqan. Ekinshi uıym psıhologııalyq kómek kórsetetinin jazǵan. Qorǵaýshy usynyp, zań turǵysynan da keńes beretin mamandar tabylǵan.
Bizdiń elde bólinetin qarajat AQSh-taǵydan kem emes. Halyqaralyq uıymdar da bul salada donor qyzmetin atqarady, ıaǵnı olar da máseleni sheshý úshin qarjy bóledi. Jyl saıyn kúrmeýi sheshilmeı turǵan bul problemany retteýge baǵyttalǵan 13 jol kartasy daıyndalady. Ártúrli mınıstrlikter jaýapty bolǵan soń, bir júıe jasalmaǵan. Sondyqtan bólingen qarajat túrli sheberlik synyptary men fleshmobtarǵa jumsalyp ketedi. Al kómekke zárý azamattarǵa jetpeıdi. Japa shegýshi saqtandyrý júıesine tirkelgen bolsa, tegin medısınalyq kómek alady, synamalardy tegin tapsyrady. Alaıda úkimet bólgen qarajat mejelengen topqa jetpeıdi.
Shetelde ár aımaqta birneshe úkimettik emes uıymnan tirkelgen. Memlekettik organdarmen qatar jumys isteıdi. Úkimet bólingen qarajatqa olardyń da talasy bar. Sonymen birge áleýmettik máselege atsalysqany úshin salyq tóleýde jeńildik alady. Sol sebepti olar ózderi tirkelgen aımaqtaǵy áleýmettik-turmystyq máselelerdi baqylaýynda ustap, japa shekkenderge qol ushyn sozyp, qoldaý kórsetedi.
Bizde túrli daǵdarys ortalyqtary ashylǵanymen, máseleniń túp tamyryna mán berilmeıdi. Iаǵnı zábir kórsetýshimen jumys júrgizilmeıdi. Uryp-soqqan, psıhologııalyq, ekonomıkalyq qysym kórsetkendermen jumys istep jatqan ortalyqtar joq. Balalardan shekten tys agressııa kórsek, olardy alyp baratyn ortalyqtar joq. Mektepte joldastaryna dóreki sóılep, agressııa tanytatyn oqýshylar bar. Sondyqtan saldarymen kúresip qana qoımaı, sebebimen de jumys isteý kerek.
Anna RYL:
– Rasymen, bizde memlekettiń qarjysy bosqa ketedi. Kezinde arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetý boıynsha standart jasaldy. Onyń aıasynda sanaq júrgizilip, soǵan saı qarjylandyrý jospary bekitildi. Daǵdarys ortalyqtaryna adam sanyna baılanysty kúnine 5 000 teńgeden tólenip otyrady. Bylaı qarasańyz, jetkilikti soma. Ortalyqta 10 adam bolsa, aıyna shamamen 1,5 mln teńge bólinedi. Al shyn máninde, bul ortalyq jumysyn júrgizý úshin az. Bul ortalyqtaǵy adamnyń sany 10-ǵa jetken jaǵdaı. Al oǵan jetpese, onda ortalyq jumysyn júrgizý qıyn ári tıimsiz bolady.
Ortalyqtardyń ǵımaraty jalǵa alynatynyn eseptemegende, kem degende 6-7 qyzmetkerdi jumysqa alatynyn eskerý qajet. Odan bólek psıhologııalyq, zań boıynsha keńes alýǵa keletinder bar. Mamandar olarǵa da ýaqyt bóledi. Qujat resimdeý men medısınalyq ortalyqtarǵa erip baratyn jaǵdaılar bolady. Kommýnaldyq qyzmet, azyq-túlik, kıim-keshek, alǵashqy medısınalyq kómek sııaqty negizgi qajettilikti aıtpaǵannyń ózinde shyǵyn kóp. Joǵaryda aıtylǵan soma 4 jyl buryn jetkilikti bolsa, qazir jetkizý qıyn. Sol sebepti jarty joldan jabylyp qalatyn birdi birge jalǵap júrgen ortalyqtar kóp.
Bizge keletin adamdar aýyr jaǵdaıda bolady, sondyqtan olardy qaıtaryp jibere almaımyz. Úkimet 4 jyl buryn daǵdarys ortalyqtaryna qatysty arnaıy norma engizdi. Memleket tarapynan kómek bar, tek ol júıeli emes. Karantın kezinde daǵdarys ortalyqtary jabyldy. Biz sáýir aıynda 60-qa jýyq adamdy óz qarajatymyzǵa qabyldadyq. Tótenshe jaǵdaı kezinde arnaıy ortalyqtardyń jumysyna qatysty jospardyń bolǵany abzal. Karantın kezinde destrýktıvti otbasylardaǵy jaǵdaı tipten ýshyǵyp ketti. Turaqty tabysy joqtar qınaldy, janjalǵa sebep paıda boldy. Bizdiń jeke ǵımaratymyz bolǵannan keıin, memleketten qarajat bólinbese de, adam qabyldaýǵa múmkindigimiz boldy. Konsýltasııa turaqty júrdi. Otbasyn saqtap qalýdan bastap, ajyrasýǵa deıingi máselelerde zańgerler, psıhologter kómek berdi.
Japa shekkenderge kómekti kúsheıtý úshin daǵdarys ortalyqtarymen qatar áleýmettik qyzmet ortalyqtary da qajet. Bizde bir daǵdarys ortalyǵyna 10 mln aqsha bólinse, dóńgelek ústel uıymdastyrýǵa da sondaı qarajat jumsaıdy. Al onyń ornyna qansha adamǵa kómek kórsetiler edi. Túrli aksııalar men fleshmobtar da uıymdastyrylady.
Jaza qatańdasa jaǵdaı túzele me?
– Qazir qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy zań jobasy jan-jaqty talqylanyp jatyr. Keıbir sarapshylar zań jobasyn synǵa aldy. Sizder ne deısizder?
Aıgúl NURKINA:
– Iá, qazir qoǵamda zań jobalary belsendi talqylanýda. Bizdiń kóptegen azamatymyzdyń «úıdegi zorlyq-zombylyqqa» tózbeıtini jáne zań jobalaryna qoldaý bildiretini qýantady.
О́kinishke qaraı, talqylanyp jatqan zań jobalarynyń jekelegen normalaryn qate túsindiretinder de bar. Mysaly, «jynystyq erkindik», «ekonomıkalyq zorlyq-zombylyq», «psıhologııalyq zorlyq-zombylyq» uǵymdaryna qatysty teris pikirler qalyptasqan.
Bul uǵymdar zańnama úshin jańalyq emes. Qoldanystaǵy «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» 2009 jylǵy qabyldanǵan zańdaǵy 4-bapta «jynystyq erkindik» degen sózben birge, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń barlyq túri kórsetilgen.
Endi, osy uǵymdardyń bolýy «olardyń jynystyq erkindigine qysym jasaý» sebebinen qansha qazaqstandyq otbasynan balalardy tartyp alýǵa múmkindik berdi? Sondaı-aq «jynystyq erkindik» – otandyq zań ádebıetinde jáne qylmystyq quqyq teorııasynda qoldanylatyn qalyptasqan zańdy termın. Tıisinshe, jynystyq erkindikti qoǵamǵa tán emes azǵyndyq termın dep bekitý –turmystyq fılosofııalyq paıymdaý.
Áıtse de, osy termınniń zań jobasynda bekitilýi daý týǵyzýy múmkin ekenin eskerip, jumys toby «jynystyq zorlyq-zombylyq» uǵymynyń zańdy anyqtamasynan «jynystyq erkindik» degen sózin alyp tastaýdy qoldady.
Keıbireýler balalardy basqa otbasyna asyraýǵa beredi degen pikir aıtyp júr. Balalardy balalar úıine berý ońaı sharýa emes. Bul úshin salmaqty sebepter bolýy kerek. Ol úshin balanyń shynymen jaqyn týystary joq ekenin nemese ata-anasy ata-ana quqyqtarynan aıyrylǵanyn rastaý qajet. Qamqorshylyq jáne qorǵaý organdarynyń mindetti qatysýymen tıisti sot rásimderinen ótýi, barlyq qajetti rastaıtyn qujattardy jınaýy tıis.
Sondyqtan úreı týǵyzýdyń qajeti joq. Bizdiń maqsatymyz – otbasylyq qundylyqtardy buzý emes, oryn alǵan problemalardy sheshýde keshendi tásildi engizýge baǵyttalǵan turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasynyń qoldanystaǵy tetikterin jetildirý arqyly kómekke muqtaj adamdardy qorǵaý. О́kinishtisi, keıbireýler zań jobalarynda joq máselelerdi aıtyp, halyqty shatastyryp júr.
Jalpy, zań shyǵarý prosesi árdaıym damyp, jetilip otyrady. Osy 8 aı ishinde zań jobalarynyń normalary eleýli ózgeriske ushyrady. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasa beredi. Zań jobalarynyń birinshi oqylymda qabyldanýy olardyń túpkilikti qabyldanǵanyn bildirmeıdi. Birinshi oqylymda tek zań jobasynyń tujyrymdamasy talqylanady.
Murat BAIMUQAShEV:
– Iá, birqatar máseleler áli de bar. Birinshiden, qazirgi ýaqytta qorǵaý nusqamasy tek jábirlenýshiniń kelisimimen shyǵarylady. Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbanyna «agressordyń» qysym kórsetýin eskere otyryp, qorǵaý nusqamasyn shyǵarý týraly sheshimdi turmystyq zorlyq-zombylyq belgileriniń (dene jaraqattary, kýágerlerdiń jaýaptary) bolýyn baǵalaý nátıjeleri boıynsha zapa shegýshiniń kelisiminsiz polısııa qyzmetkeriniń ózi qabyldaýy tıis. Qabyldanǵan sheshimniń zańdylyǵyn qamtamasyz etý úshin prokýratýra organdarynyń qadaǵalaýy júzege asatyn bolady.
Ekinshiden, ákimshilik materıaldardyń 60%-dan astamy taraptardyń tatýlasýy nátıjesinde toqtatylady. Otbasy, turmys salasyndaǵy quqyq buzýshylyq faktileri boıynsha osy sharany túzetý, ýchaskelik polısııa ınspektorlaryna «janjalqoıdy» baspanadan qysqa merzimge, mysaly 10 táýlikke kóshirý quqyǵyn berý múmkindigin qaraý usynylady. Osy usynystar «Otbasy, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly» zań jobasynyń sheńberinde pysyqtalýda.
Úshinshiden, daǵdarys ortalyqtary men pana úıleriniń qyzmetteri aýyldyq jerlerdegi áıelder úshin qoljetimsiz ekenin eskere otyryp, olardyń jelisin shaǵyn qalalarda jáne aýyldarda keńeıtý qajet. Sonyń ishinde, memlekettik áleýmettik tapsyrys sheńberinde qarastyrǵan jón.
Tórtinshiden, salaýatty ómir saltyn nasıhattaý tásilderin qaıta qaraý boıynsha keshendi sharalar qabyldaǵan jón. Halyqtyń barlyq sanaty úshin qoljetimdi otbasy músheleri men balalardyń bos ýaqytyn ótkizý oryndaryn uıymdastyrý qajet. Shıpajaıda emdelýdi qamtamasyz etý, otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtý boıynsha jumysty jalǵastyrý qajet.
Besinshiden, halyqty jumyspen qamtýdy arttyrý boıynsha qosymsha sharalar qajet. Sonyń ishinde, talap etilmeıtin jumys oryndary boıynsha eńbekaqyny arttyrý jolyn qarastyrǵan jón. Turmystaǵy, ásirese otbasylyq qatynastar salasyndaǵy qylmystar kóbinese jergilikti mańyzy bar kúrdeli áleýmettik problemalardyń qataryna jatady. Olardy sheshý úshin árbir óńirde turmystyq qylmystyń aldyn alýdyń tıimdi optımaldyq modelin qurý kerek.
Joǵaryda atap ketken osy bir keleńsiz qubylystyń aýyr saldaryn azaıtý úshin biz turmystyq quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne jolyn kesý boıynsha barlyq qurylymdardyń (ortalyq memlekettik organdar jáne jergilikti atqarýshy organdar) kúsh-jigerin jandandyrýǵa baǵyttalǵan qosymsha sharalar keshenin ázirlep, iske asyrýymyz qajet. Azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń, múddeli memlekettik organdardyń belsendi qatysýy nátıjesinde biz pysyqtap jatqan osy jáne basqa da sharalar bizdiń oıymyzsha otbasy-turmystyq qarym-qatynas salasyndaǵy jaǵdaıdy aıtarlyqtaı jaqsartýǵa jáne tıisti deńgeıde quqyq buzýshylyqtardy tómendetýge yqpal etýi tıis.
Áıeldiń quqyǵy – álem nazarynda
– Otbasyndaǵy álimjettikpen kúreske halyqaralyq uıymdar men qoǵamdyq birlestikter de belsendi qatysyp keledi. Elimizdegi beldi halyqaralyq uıymdardyń biri – BUU-nyń Áıelder qurylymynyń qyzmeti osy máselege negizdelgen. Osy rette uıymnyń atqarǵan jumysyna toqtalsaq.
Dına ÁMREShEVA:
– «BUU – Áıelder» qurylymy Qazaqstan úkimetimen birge áıelder men qyzdarǵa qatysty álimjettikti boldyrmas úshin birqatar bastamalardy júzege asyryp keledi. Olardyń qatarynda Qazaqstandaǵy genderlik zorlyq-zombylyq týraly derekterdi jınaý men taldaý bar. Odan bólek zańnamalyq saladaǵy kedergiler men turmystyq zorlyq-zombylyqty anyqtaý jáne onyń aldyn alý boıynsha sharalar ázirledik. IýNFPA qory men DDU Qazaqstandaǵy áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq týraly zertteý júrgizýge qoldaý bildirdi. Orta Azııada alǵash ret júrgizilgen zertteý nátıjeleri eldegi turmystyq zorlyq-zombylyqtyń joǵary deńgeıin kórsetti. Qarym-qatynasta bolǵan 18-75 jas aralyǵyndaǵy áıelderdiń 17%-y jaqyn seriktesinen fızıkalyq nemese jynystyq zorlyq-zombylyq kórgen, al 21%-y psıhologııalyq qysym kórgen. Bul taqyrypta aqparattyq-nasıhattaý is-sharalary úzdiksiz júrgiziledi. Sondaı-aq Áıelder jáne otbasy jáne genderlik saıasat jónindegi ulttyq komıssııasy, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Syrtqy ister, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikterimen birlese jumys atqardyq.
Dına SMAILOVA:
– Búginde úkimettik emes uıymdardyń atalǵan máseledegi kópir ekenin de aıtyp ótken jón. Dál qazir 60-qa jýyq qylmystyq is qaralyp jatyr. Sonymen birge kún saıyn 10-15 adamǵa konsýltasııalyq keńes beremiz. Negizi kúnine 50-ge jýyq adam habarlasady. Bir adamnyń birneshe ret habarlasatynyn da eskerý qajet. Ishki ister mınıstrligimen birigip jumys isteımiz. Aýyr qylmys týraly bilgende birden Polısııa departamentine habarlaımyz. Iаǵnı qazir biz – polısııa men halyq arasyndaǵy kópirmiz. Al bul halyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna senbeýden. Olar birden polısııaǵa habarlassa, másele basqasha bolar edi. Qazir front-ofıster bar, biraq halyq odan habarsyz. Al bir estigen adam ekinshi ret birden sol mekemelerge ózderi júginedi.
– Aqparattyq-túsindirý jumystaryn aıtyp qaldyńyz. Bul baǵytta qandaı sharalar ótedi?
Dına ÁMREShEVA:
– Jylda genderlik zorlyq-zombylyqqa qarsy belsendi is-qımyldyń 16 kúndigi ótedi. Bul áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqty joıýdyń halyqaralyq kúni – 25 qarashada bastalyp, 10 jeltoqsan – Adam quqyqtary kúnine deıin jalǵasatyn halyqaralyq naýqan. Aksııany 1991 jyly Áıelderdiń jahandyq kóshbasshylyq ınstıtýtynyń belsendileri bastaǵan. Áıelder bastaǵan toptar men uıymdar, ulttyq, aımaqtyq jáne halyqaralyq uıymdar, sondaı-aq BUU agenttikteri men úkimetter genderlik zorlyq-zombylyqty toqtatýdy talap etip, múddeli taraptardy tarta otyryp, túsindirý jumystaryn júrgizedi. Osylaısha, biz qoǵamdaǵy osy máseleniń ashyq kóterilýin jáne áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń adam quqyǵyn buzýmen teń ekenin kórsetkimiz keledi. Bıylǵy naýqan da 25 qarasha bastalady. Bıylǵy sharalardyń negizinde pandemııa kezindegi otbasynda zorlyq-zombylyqtyń kóbeıýi jatyr.
– Halyqaralyq qujattarda otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyqtyń ekonomıkaǵa áseri jıi aıtylady. Qazaqstanda bul kórsetkish qandaı deńgeıde?
Dına ÁMREShEVA:
– Eń aldymen, ekonomıkalyq áserin nelikten baǵalaý kerek degen máselege toqtalsaq. Birinshiden, áleýmettik-ekonomıkalyq shyǵyndy esepteý kerek. Al bul óz kezeginde máseleniń qanshalyqty ýshyqqanyn jáne qanshalyqty jedel sheshimdi qajet etetinin kórsetedi. Ekinshiden, shyǵyndardy anyqtaý arqyly máseleni sheshýge baǵyttalǵan zańdy, ulttyq josparlar men strategııalardy júzege asyrý úshin qansha qarajat kerek ekeni belgili bolady. Sonymen qatar tıimsiz qyzmetterdi qysqartýǵa múmkindik paıda bolady.
Jalpy, áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq – adam quqyǵyn buzatyn jahandyq másele. Bul rette densaýlyqqa keler zardaby jaıly zertteýler kóp bolǵanymen, problemanyń ekonomıkalyq tusy kóp aıtyla bermeıdi. Biz júrgizgen zertteýler máseleniń áleýmettik-ekonomıkalyq saldaryn taldaýǵa negiz bola alady. Máselen, 2017 jyly medısınalyq kómekke júgingenderdiń jeke shyǵyny 230 548 624 teńgeden 468 789 272 teńge arasynda bolǵan. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń janama shyǵyndary kelesideı boldy: áıelder 53 878-109 596 aralyǵyndaǵy jumys kúnin jiberip alǵan. Nátıjesinde, eńbek ónimdiliginiń tómendeýinen 209 478 126 teńgeden 426 105 874 teńgege shyǵyn kelgen. Sondaı-aq zertteý nátıjesi boıynsha medısına ortalyqtarynyń jábir kórgen áıelderdiń esebin júrgizbeıtini anyqtaldy. О́ıtkeni naýqastardyń kóbi bul nárseni jasyryp qalady. Sol sebepti densaýlyq saqtaý qyzmetkerleriniń de jaýapkershiligin arttyrý kerek. Memleket qansha adamnyń zardap shegip, medısınalyq kómekke júgingenin bilmese, quqyq qorǵaý organdary men ózge de jaýapty uıymdarǵa qajetti resýrs bólinbeýi múmkin. Zorlyq-zombylyq – kúrdeli qubylys, fızıkalyq jáne jynystyq zorlyq-zombylyqpen qatar, psıhologııalyq, emosıonaldyq jáne ekonomıkalyq qysym kórsetilýi múmkin. Dúnıe júzinde áıelderdiń úshten biri óz seriktesinen álimjettik kórgen. Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq áleýmettik-psıhologııalyq saldarymen qatar, uzaq merzimde memlekettiń qarjy júıesi men ekonomıkasyna salmaq túsirip, memlekettiń damýyna keri áser etedi.
P.S. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń sońy ajyrasýmen aıaqtalmaı qoımaıdy. Ajyrasý kóbeıgen elde demografııalyq ahýal da jaqsarmaıtyny belgili. Shańyraq shaıqaldy degenshe Qazaqstan deıtin qarashańyraqqa ýyq bolyp qadalǵan bir otbasynyń oırany shyqty deseńizshi. Bul kúrdeli máseleniń kúrmeýi jaqyn arada sheshile qoımasy anyq. Zańdy qatańdatyp, jazany kúsheıtý – atqarylýy tıis aýqymdy jumystardyń aldy ǵana. Eń bastysy, turmystyq zorlyq-zombylyq máselesimen ult bolyp kúresip, jurt bolyp jumylyp, júıeli jolǵa qoıýymyz qajet. Sanada silkinis, oıda óris bolmaı, osy máseleniń sheshimin taba almaımyz. Bálkim, eń uly rýhanı jańǵyrýymyz da osy bolatyn bolar...
Daıyndaǵandar
Raýan QABIDOLDA,
Merýert BÚRKITBAI,
Abaı ASANKELDIULY,
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»