Qalamger, eń aldymen sýretker bolsa eken deımiz. Ol degenińiz – qoǵam beınesin kórkem shyndyq aıasynda obrazdy túrde áńgimeleý. Alaıda bunymyz oıshyldyqtan ada bolý kerek degendi bildirmese kerek. Muhtar Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasyn jazǵan kezde únemi ózimen birge Djon Dreperdiń «Eýropa aqyl-oıynyń tarıhy» degen kitabyn alyp júripti. Ony áýelde Abaı oqyǵan, sosyn Áýezovtiń jazý ústelinde turatyn kitaby bolǵan desedi. Iаǵnı batys ádebıeti men mádenıetin tereń bilgen Abaıdyń tulǵasyn ashyp kórsetý úshin zańǵar Áýezovke Eýropa aqyl-oı tarıhyna dendep enýge týra keldi.
Eshkim jazaıyn dep jazbaıdy (hám jazbaıyn dep jazbaı ketpeıdi eken). Sýretkerdiń qalamynan týǵan kórkem dúnıeniń bári – ómirdiń isi. Myń san oıdy ábden qorytyp, kórkem til kestesimen oqyrmanǵa usynǵan jazýshylardyń aıyrmashylyǵy – beıneli oılaıtyndyǵynda ǵana. Keıde oıshyldar tereńinen aıta almaǵan dúnıeni aqyndardyń eki aýyz sózben anyq ta qanyq etip jetkizgenin baıqaımyz. Fılosoftardan aqyndardyń mereıi ústem, bási joǵary bolatyny da osydan shyǵar.
Tabıǵatpen etene jaqyn ómir súrgendikten bolar, qazaqtyń ózi de oıshyl halyq. Sol úshin de qazirgi shyǵarmada sýretpen birge soqtaly oı bolmasa, oqyrmanyn qyzyqtyra qoıýy ekitalaı.
Negizinen, oıshyldyqtyń belgileri avtordyń týyndysynan da kórinedi. Máselen, kóp oqyrman Tólen Ábdikti oıshyl qalamger dep sanaıdy. О́ıtkeni, «Aqıqat» pen onyń jalǵasyndaı bolǵan «Parasat maıdanynda» sýretkerlik pen oıshyldyq ushtasyp jatyr. Ádettegi dástúrli prozadaǵydaı qaharmandar áreketimen nemese shıelenisken oqıǵalar jelisi arqyly kórkemdik júıe jasaýǵa tyryspaıdy. Qaıta sol shıelenisti oılardyń jeteginde ketip, oqýshyny oılandyra túsip, tutas bir kórkem keńistik qurady. Mine, bul sýretkerlik sheberliktiń astarynda ylǵı oı jatatynyn dáleldeıdi. Álemdi moıyndatqan jazýshylardyń shyǵarmalarynan ózi fılosof, ózi psıholog, ózgeniń azasy men qazasyn túsine alatyn ımpatııaǵa ıe sezimtal avtor obrazyn kóremiz. Bul uǵym, túsinikterdiń barlyǵy sýretker sózine anyqtama bola alatyndaı.
Ár oqyrman shyǵarmany ártúrli qabyldaıdy. Sizge unaǵan áńgimeni zamandasyńyz tipti mensinbeýi múmkin. Kórkem shyǵarma barsha jurttyń kóńilinen shyǵýy úshin – ol adamzattyq deńgeıdegi týyndy bolýy kerek shyǵar, sirá. Máselen, Tolstoıdyń, Dostoevskııdiń shyǵarmalaryn tek orysqa tıesili deı almaımyz. Olar áldeqashan adamzattyń ortaq ıgiligine aınalyp úlgergen. Ne úshin «Qudiretti komedııa» áli kúnge deıin kóp oqylady? Ol da jalpy adamzatqa tán kesirli ǵadetterdi áshkere etýimen qundy. Osydan jarty ǵasyr buryn-aq maqtalǵan keıbir shyǵarmalardy búginde tipti kerek qylmaımyz – sebebi de belgili. Bálkı, búgingi turmys-sanamyzben úılespeıdi. Bálkı, kórkemdik qýaty ýaqyt synynan ótpedi.
Alaıda Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» dep atalatyn Abaı jaıyndaǵy maqalasynda aıtylatyn ólshemder negiz bolsa, kez kelgen shyǵarmanyń ǵumyry uzaq bolatyndaı kórinedi. «Ne nárse jaıynan jazsa da, Abaı túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin qarmaı jazady», deıdi ult ustazy. Iа bolmasa, uly aqyn shyǵarmashylyǵy týraly aıtqanda «sózi az, maǵynasy kóp, tereń» dep keletin tustary bar. Aldaǵy ýaqyttyń úzdik shyǵarmalary da «sózi az, maǵynasy kóp, tereń» bolatyn sııaqty.
Jazǵandarynyń bári kil shedevr degen jazýshy da bolmasa kerek. Máselen, Abaıdyń alǵashqy óleńderi klassıkalyq týyndyǵa qoıylatyn talaptarǵa saı emes. «О́leń sózdiń teorııasy» atty monografııasynda aqyn óleńderindegi keıbir yrǵaqtyq boıaýlardyń jutańdyǵyn akademık Zákı Ahmetovtiń dáıekti dáleldermen taratyp jazatyny bar-dy.
Sondaı-aq naqty myna týyndysymen bolashaq urpaqtyń kitap sóresinde turady deýimizdiń ózi keıde qısynǵa kelmeıdi. О́ıtkeni, erteńgi kúnniń oqyrmanyn ne qyzyqtyratyny beımálim. Degenmen belgili bir ólshemderdiń aıasynda jazylǵan shyǵarmany eshkim qatardan qaldyryp, báıgeden alastaı almaıtyny da anyq. Bastysy, eń aldymen ol shyǵarma shynaıy jazylsyn. Búgingi tańda ádebı ortada «HHI ǵasyrdyń basty qaharmany kim bolý kerek» degen suraq jıi qoıylyp júr. Jazýshyǵa kez kelgen qazaqtyń bolmysyn hám ishki psıhologııasyn tereń sýrettep, qaıtalanbas qaharman jasaýǵa bolady emes pe? Siz qalaı oılaısyz, oqyrman?..