Er Jantaıdyń sur jebesi qalǵan jer...

Jebeniń ushynan da tamshylaǵan,

Sol sátti elestettim, qansyraǵan.

Shań basqan kóne tarıh qoınaýynan,

Beıneńdi umyt qalǵan arshyp alam, – de­gen jyr joldarymen osy jazbany bas­taýyma sebep, biz álemdegi óleń, jyr­ǵa eń jaqyn halyqtyń birimiz jáne eli men jerin qorǵaǵan batyr ba­ba­la­ry­myz­dyń erlik isteri atadan balaǵa mıras bolyp bizge quıma qulaq, danagóı, abyz qarııalardyń aýyzeki áńgime, she­ji­re­leri men aqyn-jyraýlardyń jyr-dastandary arqyly jetti. Solardy estip óstik. О́leń-jyr janymyzǵa ja­qyn. Bala kúnimizden qulaǵymyzǵa siń­gen ózge de ańyzdarmen qatar aıtylatyn Qanjyǵaly Bógenbaı, Nııaz Jantaı batyr týraly ertegige bergisiz hıkaıalar áli kúnge sanamyzdan óshpeı, júregimizdi tol­qyta tebirentip, keýdemizdi erekshe bir maq­tanysh sezimine toltyrady. Naǵyz er jigit­ke tán erliktiń úlgisin kórsetip ketken sol bahadúrlerdiń rýhyna bas ıip, únsiz egilip, bilgen duǵamyzdy ba­­ǵysh­taımyz. Jer betinen joıylyp, joǵa­lyp ketpeı, búginde aman-saý el bo­lyp, tútin tútetip otyrǵanymyz da, nar babalardyń arqasy emes pe? Birde arystanǵa aınalyp arpalysyp, birde túz taǵysy túlkiniń aılasyna salyp, áıteýir, keleshek urpaǵymyz aman bolyp, ósip-ónip, jatqa táýeldi bolmasa eken dep, ulan-ǵaıyr aımaqty bizge muralap ketken, qaıran babalar!

Endi mine, táýelsizdikke qolymyz jetip, etek-jeńimizdi jıyp, joǵymyzdy tú­gen­dep jatqan zamanda, keshegi ótken er­lerimizdiń sháıit bolyp máńgilik meken tapqan jerlerin anyqtap, belgi qoıyp, ózimiz­den keıingi urpaqqa amanat etý bú­gin­gi kúnniń isi ekeni haq. Olardyń er­lik­­teri men jasaǵan joryqtary bel­gi­li bir tarıhı kezeńde bolǵany da shyndyq. Al tarıh degenimiz, naqty zertteýler men dá­leldeýdi talap etetin ǵylym. Ańyz ben aqıqattyń arasyn tarazy basyna salyp samaqtaıtyn kez endi kelgen tárizdi.

Qarýlas serikterimen birge sháıit bol­ǵan Jantaı batyrdyń sońǵy shaı­qas­qan urys dalasy men qorymyn izdep tabý kópten beri oıda júrgen is edi. Muny júzege asyrýǵa aýdanymyzdyń sol kezdegi ákimi Ermek Nuǵymanov ózi bas boldy. 2016 jyldyń 6-12 shilde ara­ly­ǵynda Ereımentaý aýdany ákiminiń óki­mimen Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵy aıasynda jáne Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 551 jyl tolýyna oraı halqymyzdyń azat­tyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken batyr babalardyń erlik jolyn aıǵaq­taı­tyn «Shańdy joryq izimen» atty ta­rı­hı-tanymdylyq ekspedısııasy uıym­dastyryldy.

Bul ekspedısııanyń negizgi maqsaty – HVII-XVIII ǵasyrlarda halqymyzdyń azattyǵy men táýelsizdigi jolynda ult múd­desin qorǵap, derbes qazaq mem­le­ke­tin qalyptastyrýǵa kúsh salysyp janqııarlyqpen kúres júrgizgen batyr babalarymyzdyń erlik jolymen júre otyryp, er esimin el esinde qaıta jańǵyrtý. Tarıhta «Shańdy jo­ryq» degen atpen belgili ataqty qazaq-jońǵar qaqtyǵysy bolǵan Bal­qash kóliniń mańyndaǵy Ereımen eli­nen shyqqan Jantaı, Myrzakeldi, Úı­sinbaı, Naımanbaı batyrlardyń aqtyq aıqasta mert bolǵan urys dalasyn anyqtap, qorymdaryn izdep tabý. El tarıhynyń aqtańdaq betterin jańa derektermen tolyqtyra otyryp jalpy Qazaqstan tarıhyna úles qosý edi. Sonymen birge bul sharanyń tárbıelik-patrıottyq sıpaty da boldy. Ol – babalar erligin jurtshylyqqa keńinen dáriptep, jas urpaqtyń elsúıgishtik, otansúıgishtik sezimin oıatý. El men jer­diń tutastyǵyna, ulttyq sana sezim men rýhtyń joǵary bolýyna yqpal etip, ulttyq qundylyqtarymyzdyń biri – shejiremiz ben mádenı-tarıhı muramyzdy keńinen nasıhattap, urpaq sanasyna sińirý. Ekspedısııanyń barysy, nátıjesi men qorytyndysy jaıly aqparat quraldarynda, ınternettegi áleý­mettik jeliler men saıttarda maqa­la­­lar jarııalaý. Osylaısha, keıingi býyn ókilderine tarıhı-tanymdylyq, pat­rıot­tyq baǵyt-baǵdar berý boldy.

Ekspedısııa baǵyty – Qaraǵandy obly­­synyń aýmaǵy. Aqtoǵaı, Shet aýdan­dary, Aqjal kenti, Qarabulaq aýy­­ly, Balqash qalasy, Saıaq, Shashýbaı kentteri. Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵy, Aıagóz aýdany, Shyńqoja aýylyn qamtydy. Bul saparǵa jetekshilikke osy joldardyń avtory taǵaıyndalyp, ekspedısııaǵa belgili qalamger Saılaý Baıbosyn, mýzeı qyzmetkeri, tarıhshy Manap Ádireshev, jýrnalıst-operator Qanat Sıntıkov, shejireshi Jumabek Ahmetov qatysty.

Árıne, tarıh sahnasy úlkendi-kishi­li oqıǵalarǵa toly ǵoı. Sonyń biri el esinde «Shańdy joryq» degen atpen qalǵan Jantaı batyr men onyń balasy Myrzakeldi jáne Baıan, Úısinbaı, Naımanbaı batyrlardyń Ýsa-Seren bastaǵan qalyń jońǵar qolyn qýa otyryp, Balqash kóliniń mańyndaǵy aqtyq aıqasta opat bolýy. Bir derekterde 80 adammen, ekinshisinde 500 adamdyq qolmen 3-4 myń jońǵar áskerine qarsy shapty delinedi. Bul jaıly Úmbeteı Tileýuly men Eraly Saqqulaqulynyń «Jantaı batyr» dastandarynda, Ol­ja­baı Nuralyuly men Moldajan Ja­daı­ulynyń jyrlarynda, Maǵjan Juma­baevtyń «Batyr Baıan» poemasynda aıtylady. Osy taqyryp zamandas qalam­ger­lerdiń shyǵarmashylyǵyna arqaý bolyp jerlesimiz, ereımendik aqyn Saılaý Baıbosyn kólemdi kórkem shyǵarma «El qon­ǵan» atty poemasyn jazyp shyqty. Bul týyndy 2015 jyly Qazaq han­dy­ǵy­nyń qurylǵanyna 550 jyl tolýyna oraı Qazaqstan Jazýshylar odaǵy uıymdastyrǵan «Alash tarıhynyń aqı­qa­ty» degen respýblıkalyq músháı­ra­da júldeli birinshi oryndy ıemdenip, Saılaý baýyrymyzdyń mereıi ústem boldy. Osylaısha, Ereımen eline ǵana tanymal Jantaı babamyzdyń esimi endi jalpy Alash jurtyna tanylyp jatqan jaıy bar.

Qandaı da bir mańyzdy oqıǵaǵa ar­qaý bolyp, onyń jelisi men órbýine se­bep­shi bir kilti bar. Jan alysyp, jan berisken qantógiste jaýyngerlerdiń urys dalasynda mert bolýy da zańdy qu­bylys. Mundaǵy negizgi oqıǵaǵa jan­qııar­lyq pen baýyrmaldyqtyń, tek­ti­lik pen batyrlyqtyń sıpatyn berip tur­ǵan nárse, eki balasymen qor­shaý­da qalǵan Jantaı batyrdyń sońǵy ret sadaq tartyp, atylǵan jebeniń ekpi­ni­nen taısaqtaı, qaq jarylǵan dush­pan qolynyń arasynan Sarybaýyr júırikpen jaryp ótken Toqashtyń aman-saý elge jetýi dep bilemiz. Ákeli-balaly Jantaı men Myrzakeldi sol arada qaza tabady. Al Jantaıdyń úlken balasy Myrzakeldiniń artynda qalǵan tuıaǵy bar ekenin, inisi Toqash­tyń urpaqsyz qalatynyn aıtyp, sháı­it ólimdi ózi qabyldap, jolyn ini­sine berýi kimdi bolsa da beıjaı qal­dy­ra almaıdy. Mine, osyndaı jan tebi­ren­ter teńdessiz erliktiń ıeleri ótken erlik joly «Shańdy joryq» izimen ekspedısııaǵa shyqqan edi. Aldyn ala aqyldasyp kelisilgen jumys josparymyz boıynsha eki ustanym negizge alyndy. Birinshisi – joǵaryda atalǵan dastandardyń jelisi negizinde Ýaq Sary-Baıan men Qanjyǵaly Jantaı batyrlardyń bir qorymda jerlendi degeni bolsa, ekinshisi – ótken ǵasyrda ómir súrgen ereımendik shejireshi О́mirbek Tuq­pıulynyń jazǵan deregindegi Jan­taı, Baıan, Myrzakeldi, Úısinbaı, Naı­manbaı batyrlardyń Balqash kóliniń mańyndaǵy Kúrkildek, Shúmekti degen ózenderdiń qıylysyndaǵy bir jartastyń túbinde qarý, saýyt-saımandarymen birge jerlenipti delingeni. Birinshi nusqada jer ataýy atalmasa, ekinshisinde naqty ózen ataýlary atalady. Iаǵnı osy atalǵan ózenderdi tapsaq, onda sol mańda qorym da bolýy múmkin. Osyndaı derekterdi negizge ala otyryp, biz Qaraǵandy oblysy arqyly Shet aýdanyn basyp, Balqash kóliniń batysyna qaraı ornalasqan Aqjal kenti men Qarabulaq aýyly mańyndaǵy Sary-Baıan dep atalatyn tóbege jettik. Bizdi ol jerge Aqjal kentiniń ákimi Nurǵaly Nurmaǵanbetov, jergilikti ardagerler keńe­siniń tóraǵasy Serik Qambaruly jáne Nurǵalynyń inisi, shejire, tarıhtan habary bar Aıtmaǵambet degen azamat bastap apardy. О́tken jyly osy jerge Baıan batyrdyń urpaqtary kelip, babalarynyń basyna zııarat etip ketken edi. Bul tóbede on úsh kóne zırat bar eken. Tóbeniń Sary-Baıan dep atalýy da osynda naqty tarıhı tulǵalardyń súıek­teri jatqandyǵyn dáleldeıdi. Sol jer tolyǵymen qorshalyp, Sary-Baıan batyrlardyń basy kóterilip, eskertkish, belgi tas ornatylyp jatyr eken. En­di­gi jyly munda úlken kesene boı kó­termek. Qurylysshylardy basqaryp júrgen adam kezinde Shańdy joryqty baıandaıtyn «Eseı-Dos» atty poema jazǵan belgili aqyn, marqum Samat Musa­bekovtyń balasy Baıandy Musa­be­kov. Ol osy tóbege qatysty ózi bile­tin el aýyzyndaǵy biraz áńgimelerdi aıtyp berdi. Qalaı bolǵanda da munda tegin adamdar jerlenbegeni anyq. Osy jerde tarıhı oqıǵanyń basy-qa­synda bolyp, ony kózimen kórgen kýáger, sol zamannyń abyz-jyraýy Úmbeteı Tileýulynyń «Jantaı batyr» dasta­nyn­daǵy myna bir joldar aqıqat bet­terin aıqyndap turǵandaı:

...Arǵyndar Jantaı,

Baıan, Sarylardy,

Arýlap keń lahatty kórge saldy.

Qasynda qarý, saýyt, dýlyǵasy,

Boıalyp jaý qanyna bári qaldy.

Dúnıege kelip-ketpes ne asyl zat,

Qalady jaqsydan – at,

jamannan – dat.

« Batyrdyń basy jolda» dep , osy,

Rýhyna duǵa oqyńyz, bar azamat...

Osyndaı dáıekti dálelderden keıin, Sary-Baıan batyrlarmen birge Jantaı, Myrzakeldi, Úısinbaı, Naımanbaı syndy erlerdiń bir tóbeniń basynda jerlenýi ábden múmkin ekendigine kózi­miz jetkendeı boldy. Bul mańaıda Ereımennen shyqqan qanjyǵaly eli­niń batyrlarynyń bolǵandyǵyna taǵy da bir dálel, Aqsý-Aıýly eldi meke­nine jete bergende kezdesken «Qan­jy­ǵaly», «Naıza kesken» degen jer ataýlary. Shejirege qanyq jergilikti azamat­tardyń aıtýynsha, osy jerden qan­jyǵaly Bógenbaı batyr qol bas­tap ótken eken. Bir jerde qalyń qol aıaldap naızalaryna sap kesken desedi. «Naıza kesken» ataýy sodan qalypty. Endeshe, bul Abylaı han men Bógenbaı jasaǵy Jantaı tobyna kómekke kele jatqan kez. Batyrlar qashqan jońǵar qolyn biraz oısyratyp, kek alyp elge qaıtarda qaratyshqaq aýrýyna ushyrap, birazy sodan óledi. О́lgenderdiń ishinde Bógenbaıdyń aǵasy Kólbaı da bar. Oǵan sebep shegingen jaý sońynda qalǵan qudyq­tarǵa aram ólgen maldardyń óli­gin tastap otyryp sýyn ishýge jaramsyz etken. Shildeniń aptap ystyǵynda shóldegen qol sol qudyqtardan sý iship aýyrǵanǵa uqsaıdy. Osy bir jaıt bar­lyq derlik áńgimeler men dastandarda aıtylyp, shyndyqty rastaı túskendeı. Aıtýly oqıǵalar tizbegi egjeı-tegjeıine deıin joǵaryda atalǵan eńbekterde toly­ǵymen jazylǵan. Qyzyǵýshylyq tanyt­qan oqyrman taýyp alyp oqyr degen nıettemiz.

Saparymyz odan ári Aıagózge qaraı jal­ǵasty. Ondaǵy maqsat О́mirbek Tuq­pıuly­nyń jazbasyndaǵy Kúrkildek, Shúmekti ózenderin taýyp, reti kelse Ereı­men elinen shyqqan tulǵalar týraly jańa derekteme kózderin izdestirsek dedik. Jolaı Shyńqoja aýylyna soǵyp, sonda turatyn Bógenbaı batyr ur­paq­tarymen kezdesip, áńgimelestik. Dúnıe­den ótken, qazirde aramyzda joq Sádý Nu­rahmetov, Nurǵazy Ybyraıuly sekil­di Bógenbaı urpaqtary sol óńirde ómir súrip, kezinde elge syıly azamattar bolǵan eken. Ishki ister organdarynda qyz­met etken, Bógenbaıdyń Jylqybaı atty balasynan taraıtyn Qarnaqbaı batyrdyń urpaǵy Sádý Nurahmetov kózi tirisinde qanjyǵaly shejiresin jı­naqtap, «Batyr baba jolymen» atty kitapsha shyǵaryp ketipti. Urpaqtary Aıagóz óńirinde ómir súrýde.

Biz jergilikti ólketanýshy-tarıhshy­lar­dan surastyryp, Kúrkildek, Shúmekti ózenderiniń Balqash kóliniń shyǵysyna qaraı Aqadyr degen jaqta ekendigin anyqtadyq. Ol jaqqa Aıagóz jaǵynan bar­ǵanda jol óte uzaq, ári elsiz jer bol­ǵan­dyqtan jolymyz túspedi. Al jo­ǵaryda atalǵan Qarabulaqtaǵy Sary-Baıan atty tóbe turǵan jer men eki ara jeti júz shaqyrymdaı alshaqta jatyr. Batyrlardyń Aqadyrda jerlenýi negizsiz sekildi. О́mirbek Tuqpıuly ol jaqqa barmaǵan adam. Kózimen kórmegen soń jańsaq pikirde bolýy yqtımal. Balqash kóliniń batysy men shyǵysynyń al­shaqtyǵyn eskerip, batyrlardyń soń­ǵy urysy bolǵan jer sol tóbe ma­ńa­ıy, ıaǵnı kóldiń batysy ma dedik. Atalǵan jer attary da sony meńzeıdi. Qalaı alyp qarasaq ta, negizgi baǵyttyń ortalyǵy sol óńirdi qamtyp, barlyq oqıǵalar tizbegi osy arada toǵysady.

Tarıh adamdy jasamaıdy, tarıhty jasaıtyn adam degen qaǵıdaǵa súıensek, onda úsh júz jyl boıy umytylmaı kele jatqan «Shańdy joryq» oqıǵasyna sebepker bolǵan tarıhı tulǵalar soń­da­ryna óshpes iz qaldyrǵany anyq. Olardyń erligi urpaqtardyń maqtanysh sezimin oıatatyn jyr-dastandarǵa arqaý boldy. Mysaly, Jantaı batyr sadaq tartyp, sońǵy jebesin atyp jol ashpaǵanda, balasy Toqash ólimnen qutylar ma edi? Bolmasa, úlken uly Myrzakeldi inisine jol bermeı qorshaýdy buzyp, ózi ketkende, Toqashtan urpaq tarar ma edi? Qazirde aramyzdaǵy Toqash urpaqtary muny, árıne, bilip túsingeni abzal.

Tynymsyz tirlik kóshinde jyldar jyljyp, ǵasyr ǵasyrlarǵa ulasyp tarıh qoınaýyna sińip, joǵalyp jatady. Babalarymyzdyń erligin dáriptep, esimderin máńgilik saqtap, urpaqtarǵa amanat etý jolynda jasap jatqan ıgilikti isterimiz de, kúnderdiń kúninde tarıhymyzdyń bir taraýyna aınalyp, keler urpaq úshin qundy dúnıe bolyp qalatynyna senimdimiz.

Saılaý Jylqybaev,

«Shańdy joryq izimen» atty tarıhı-tanymdyq ekspedısııa jetekshisi

Aqmola oblysy