Osy bir kúńgirt peızaj eshkimdi esińizge salmaı ma? Osy bir syrly da nurly sýret ómir boıy keýde tusynda saqtalatyndaı. Ámse, kóptiń kóńiline sulý bir sóz bolyp jetse dep qansha armandady eken?! Taǵy da eske alsa, adam qolynan jasalǵan erlikpen tirshiliktiń izi josylǵan, jańa qonystar, jańa tútinder qosylǵan teńbil-teńbil dalaǵa, ormany qaýdaı uıysqan uıyqqa, qý medıende qushaǵyna qupııasyn tyqqan tarǵyl-tarǵyl qumdarǵa qarap oılanyp edi-aý, sonda! Sosyn ádetinshe juldyzdardy jolyna jaıyp, baqyt bolsań erterek belgi ber degendeı túngi aspanǵa telmiretin.
Uly sýretshi ǵaryshtan neni izdedi? Álde kimdi dep suraq qoıýymyz kerek pe edi? Jalynǵa oranǵan kıparıs aǵashynyń artynda qandaı syr buǵynyp jatyr? Bálkı, syrqaty meńdegen naýqastyń sandyraǵy bolar? О́lermen kúı keship, jaǵasyna jarmasqan óli elesterge jan bitirgisi keldi me?
Eski kózqarasqa erik berseńiz, kóptegen elde kıparıs kýlt aǵashy bolyp sanalady. Kóne grek ańyzdarynda, Kıparısa esimdi sulý qyz qabyrshaqpen kómkerilgen japyraǵy kóp ádemi bir aǵashqa aınalyp ketken desedi. Ǵalymdardyń esebinshe, bir aǵashta 45-ten 55 mıllıonǵa jýyq japyraq bar. Iá, mundaıda oıǵa birden aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń aq qaıyńmen syrlasqany oralady. Qalamgerdiń «ómir súreıik almasyp» degenindeı. Sondyqtan da bolar, mıftik minbede adamzat olardy máńgilik ómirdiń ıesine balaıdy ámbe aspanǵa barar tóte joldy tabýǵa kómektesedi dep sengen. Bizdińshe, mundaǵy kıparıs – avtordyń ózi, ıaǵnı jer men kókke ortaq Vınsent Van Gog.
Bir qyzyǵy, kartınada kóktegi álem jerdegi ómirge qaraǵanda tartymdy kórinedi. Túster tutastaı transformasııalanyp, mıftik rıtýaldarmen astasqan. Túrli-tústi boıaýlardyń bir yrǵaqta kezdesýi shartty hám shartsyz túsinikterge keri proporsıonal. Kosmosqa táýeldi ýaqyt dınamıkasy stıhııalyq sezim týdyrady.
Endi bir sát elegizgen kóńilin eptep basyp, óziniń ishki «menine» qulaq túrse: ishindegi «jyndy» «meni bosatyndar!» – dep súıinshilegisi, álde aıqaılaǵysy keletindeı. Bala kúngi qus bop ushqysy, aq bulttardyń týra tóbesinen kóktep bir ótkisi keletini, dinnen sabaq alǵany, záý bıikke ǵajaıyp baspaldaq salyp kóterilýge talpynatyny – bári-bári oryndalatyndaı. Tómen qaraıdy. О́zi týǵan topyraq tóbe bop jıylyp, buǵan sát-sapar tileıtindeı me, qalaı? Dostary, týystary, et-jaqyndary sonda núktedeı bolǵan ony uzatyp turǵandaı áli.
Baqsańyz, kartınada kúnnen basqa barlyq nárse beınelengen. Van Gog úshin kún kim bolýy múmkin? Baýyry álde ákesi? Bul beımálim. Biraq inisine qatty táýeldi bolǵan ǵajaıyp sýretshi onyń ózine moıynsunǵanyn qalaıtyndaı. Shyndyǵynda, biz kartınadan Van Gogtyń úsh «menin» kóremiz. Birinshisi – kúlli álemdi ózine tabyndyrǵysy keletin qudiret ıesi. Áıtpese «Meniń túpki oıym – ózime aıanyshpen qaramaý, kóptegen qıyndyq pen kóńil kúıimniń túrli reńkterinen qashpaý. Kóp kún kórsem de, az kún kórsem de – mańyzdy emes. Sebebi, kalaı da bolsa, qorshaǵan Dúnıe aldyńda meniń paryzym bar. Ol – jer betinde 30 jyl jasap, artymnan Álemge taǵzym, syı-qurmet retinde keneptegi shyǵarmalarymdy qaldyrý» dep jazar ma edi. Ekinshisi – qumarlyq pen jyndylyqtan arylǵan kishkentaı qarapaıym adam. Ol kókte bolyp jatqan búlikten múlde beıhabar keıipte. Alaqandaı aýylda shirkeýdiń qorǵaýymen tynysh uıyqtaıdy. Sońǵysy, ıaǵnı negizgi «meni» – ottyń tilińdeı kókke umsynǵan kıparıs aǵashy. Ol avtordyń qııal keńistigine baǵyttalǵan ańsar-armany. Onyń shyǵarmashylyǵyna nár beretin tuńǵıyq ǵaryshpen baılanysyp jatsa da qara jerden qýat alatynyn baıandaıdy. Essizdigine tireý bolǵan saǵynyshy quıynǵa sińip, baqı men fánıdiń ortasynda turǵandaı.
Joǵaryǵa qaraıdy. Aqsha bult. Odan da lezde ótedi sosyn. Ári qaraı ushy-qıyrsyz keńistik. Sonda sezedi jany. Adamǵa qashanda arman men maqsat zańǵar ekenin. О́ıtpegende, ǵaryshta da jerden bıik uıyq joqtaı. Shyqsam degen bul «shyńnyń» qasıetti týǵan topyraqtan alystaǵan saıyn alasaryp sala beretini de sodan ba eken, táıiri?! Álde ózin joǵaltýǵa sál-aq qalǵanyn sezip turǵan sát pe?
Jarqyraǵan aspan deneleri salqyn aq pen sary tústiń túrli reńkterin biriktirý arqyly jasalǵan. Hrıstıandyq dástúrde sary tústi – Qudaı sáýlesimen ári aǵartýshylyqpen baılanystyrsa, aq tús – basqa álemge kóshýdiń belgisi bolǵan.
Keskindemedegi aqshyl kók tústen qanyq kókke deıingi aspan reńi tym bulyńǵyr. Keneptiń úlken bóligi adamnyń artyqshylyǵy men rýhanı kúshin kórsetý úshin berilgen sekildi. Munyń bári uıqyǵa atqan qala beınesine tynyshtyq sebýge oqtalǵan avtordyń óz oıyna ózi qarsy shyqqandaı áser beredi.
Van Gog «Juldyzdy túndi» 1889 jyly Sen-Pol-de-Mavzole aýrýhanasynda jazdy. Psıhıkalyq aýrýǵa dýshar bolǵan ol emdele júrip shyǵarmashylyǵyn jalǵastyrdy. Ári sol ýaqyttarda eń tanymal týyndylaryn ómirge ákeldi.
Jata-jastana shyǵarmashylyqpen aınalysý oǵan aqylǵa kelýge kómektesti. Tipti syrt kóz moınyna taǵyp bergen syrqattan qashýdyń taptyrmas amaly boldy. Bir qyzyǵy, qylqalam sheberi inisi Teomen jıi hat almasyp tursa da «Juldyzdy tún» týraly sırek jazǵan. Bir hatynda: «Jalpy, men úshin az ǵana nárse jetedi. Bıdaı alqaby, taý, baq, kók tóbeler men záıtún aǵashtary, portret jáne shahtaǵa kirý. Qalǵandary maǵan eshteńe aıtpaıdy» deıdi.
Baıqasańyz, sýrettegi ala quıynnyń ekeýiniń kólemi eki túrli. Bul úlken jáne kishi, bir-birine teń emes qarsylastardyń betpe-bet soqtyǵysýy. Jekpe-jek barysynda siz zamandasy fransýz sýretshi Pol Gogenmen dostyq ámbe básekelestik qarym-qatynasty kóre alasyz. О́kinishtisi sol, shyǵarmashylyq teketires ajalǵa qaraı ıtermeledi.
Kenepten jyndylyq pen qorqynyshqa degen qyzyǵýshylyqty kóresiz. Ol kez kelgen sátte oqyrmandy jutyp, óz ıirimine tartatyn tárizdi. Nege deseńiz? Biz aspanǵa qarap turmyz ba álde juldyzdarǵa baılanǵan kók teńizge qarap turmyz ba, túsiniksiz?! Al, bul túsiniksizdik avtordy tipti bıiktete túsedi.
1889 jyly qarashanyń sońynda Van Gog sýretshi Emıl Bernardqa jazǵan hatynda keskindemeni «sátsizdik» dep ataıdy. Shynynda, bul kartına jaryq pen tústiń qushaǵynda azaptanǵan dańqty sýretkerdiń eń uly sátsizdigi edi.