Álemde qarasha aıyndaǵy basty oqıǵanyń biri – AQSh-taǵy prezıdenttik saılaý ekeni anyq. Muhıttyń arǵy betindegi daýys berý kezinde Djo Baıden jeńiske jetti. Endi ol aldaǵy qańtardan bastap Aq úıdiń qojasyna aınalady. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» basylymy jarııalaǵan maqalalar toptamasynda osy másele keńinen talqylanady.
NATO-nyń Bas hatshysy laýazymyn atqarǵan Haver Solana óz maqalasynda Baıdenniń syrtqy saıasattaǵy ustanymy týraly áńgime qozǵaıdy. Onyń paıymdaýynsha, Baıdenniń saılaýda jeńiske jetýi AQSh úshin ǵana emes, búkil álem halqy úshin de jaqsy jańalyq. О́ıtkeni jańa prezıdent buǵan deıin Tramp ákimshiligi kezinde jiberilgen qatelikterdi túzetip, jahandyq máselege mol úles qosady dep esepteıdi.
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri Karl Bıldt óz maqalasynda Bosnııadaǵy másele tóńireginde oı qozǵaıdy. Atalǵan eldegi qarýly qaqtyǵysty aıaqtaý jónindegi Deıton kelisimine qol qoıylǵan kezde maqala avtory kelissózderge belsene aralasqan bolatyn. Osylaısha, K.Bıldt óziniń bastan ótkizgen oqıǵalarymen bólise otyra, beıbitshilikti saqtaýdyń mańyzyna toqtalady.
Aıta keterligi, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaý isine Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi qoldaý kórsetip otyr.
STOKGOLM – Osydan 25 jyl buryn, Ogaıodaǵy AQSh Áýe kúshteri bazasynda Deıton kelisimine qol qoıylyp, Eýropa qurlyǵyndaǵy 1945 jyldan beri jalǵasqan qanquıly soǵys aıaqtaldy. Bosnııadaǵy úsh jarym jylǵa sozylǵan soǵys 100 myńnan astam adamnyń ómirin jalmap, búkil eldi talqandap, mıllıondaǵan turǵynnyń úılerin tastap, bosyp ketýine ákeldi.
«Bálkim, bul ádiletsiz beıbitshilik shyǵar, biraq bul soǵysty jalǵastyrǵannan jaqsy. Qazirgideı jaǵdaıda, osyndaı almaǵaıyp álemde budan tıimdi beıbit kelisimge qol qoıý múmkin emes», dep málimdedi bosnııalyq musylmandardyń kóshbasshysy Alııa Izetbegovıch.
Dál solaı. Eýropalyq odaq tóraǵalyǵymen ótken, Deıtonda 21 kúnge sozylǵan beıbitshilik jónindegi kelisimniń quramynda amerıkalyq jáne reseılik kelissózdi júrgizýshiler Rıchard Holbrýk jáne Igor Ivanovpen birge onyń kemshiligi men artyqshylyǵyn bastan ótkerdim. Keıinnen birneshe jyl Saraevoda sol kelisimniń alǵashqy qadamdarynyń basy-qasynda júrdim. Beıbitshilik ornatýdan soǵys ashýdyń óte ońaı ekenin anyq uǵyndym. Bosnııadaǵy qaqtyǵys osy bir tarıhı shyndyqtyń ómirsheńdigin dáleldep berdi. Iýgoslavııa 1991 jyly quldyraı bastaǵanda soltústikte Slovenııada (jalpylama) jáne ońtústikte Makedonııada qanquıly shıelenistiń bolatynynan az ǵana adam kúdiktendi.
Deıton kelisimine qaıta oralsaq. Bul soǵan deıingi ýaqytta halyqaralyq arenadaǵy negizgi oıynshylar ár kezderi usynǵan beıbitshilik týraly jospardyń bárin qamtyǵan qujatqa aınaldy. 1995 jylǵy qarashada qujatqa qol qoıylýyna negizgi halyqaralyq oıynshylar – Eýropalyq odaq, AQSh jáne Reseıdiń aqyrynda ortaq mámilege kelýi áser etti. Buǵan deıin bir tarap ekinshi taraptyń josparyna kelispeı, jaqsyraq kelisimge qol jetkizýdi kózdep, qaqtyǵys sozyla bergen edi.
Soǵystan keıin buryn bir-birin jaý sanaǵandar beıbitshilik ornatýy tıis. Biraq tolyqtaı bir tarap jeńilmegen jaǵdaıda beıbitshilik kelisimi negizinen mámilege arqa súıeıdi. Ári mámileni uzaqqa jetkizý bir tarap barynsha utyp, kelesisi utylýyna jol bermeıtin, bárin qanaǵattandyratyndaı deńgeıde júrgizilgende ǵana múmkin bolady. Sondyqtan osyndaı kelisimnen keıin bolashaqty boljaýǵa qulshynys báseńdep qalady.
Bosnııada myltyq daýysy óshkennen keıin soǵystan zardap shekken eldi qalpyna keltirýge arnalǵan mańyzdy jumys bastaldy. Aımaqta úsh armııa, úsh valıýta, úsh jartylaı memleket bar edi. Olardyń ekeýi áldeqashan bir-birimen qyrǵı-qabaq bolyp úlgergen-di. Sodan keıingi on jyldyqta Bosnııa Eýropalyq odaqtyń qarajatymen qalpyna (fızıkalyq turǵyda) keldi. Osylaısha, oq daýysy báseńdemegen Saraevoda endi soǵystyń izderi ǵana qaldy.
Osymen sońy baqytty aıaqtalatyn oqıǵa bitedi. Biraq saıası qaıta qurý men mámile óte kúrdeli. Bul prosess jan aýyrtarlyqtaı baıaý júrdi. Sebebi kóptegen bosnııalyq kóshbasshy uzaq ýaqyt boıy beıbitshilik kelisimdi soǵystyń basqasha jalǵasýy dep túsindi. Halyqaralyq qoǵamdastyq jappaı jáne barynsha kúsh salǵanyna qaramastan, óńirdiń túkpir-túkpirinde qaqtyǵystyń sýyq yzǵary esip turdy.
Bosnııanyń Deıton kelisiminen keıin qabyldanǵan jańa konstıtýsııasy sol kezdiń kelbetin kórsetedi. Iаǵnı ol «jańa Eýropadan» góri, «eski Iýgoslavııaǵa» kóbirek uqsaıtyn. Onda yntymaqtastyqqa basymdyq berilip, yqpaldastyqty tereńdetip, burynǵy konstıtýsııany joıý kózdeldi. Biraq jetistikke shekteý qoıylǵan joq. Bolashaqtyń irgetasyn qalaý bosnııalyqtardyń ózderine tabystaldy.
Bosnııalyq kóshbasshylardyń yqtımal múmkindikterdi, usynystardy tıimdi paıdalana almaýy – sol kezdegi negizgi tragedııa. 2003 jyldan beri Eýropalyq odaq Balqan túbegi elderine esigi ashyq ekenin málimdep keledi. Sondaı-aq múshelikke ótýge kerekti qadamdar jasaýǵa da qolushyn sozyp otyr. Kosovony esepke almaǵanda, Bosnııa basqa da Balqan túbegi elderimen birge Eýropalyq odaqqa kiretinder tiziminiń sońynda tur.
Eýropalyq odaq aımaqtaǵy máseleni sheshýde qanshalyqty belsendilik tanytqanyn suraýy múmkin. Eýropalyq kóshbasshylar óńirdegi bólshektenýge qarsy turatyn negizgi kúsh EO-nyń yqpaldastyǵy ekenin moıyndasa da, shyndyǵynda Balqan túbegi Eýropanyń kún tártibindegi máseleler tiziminen túsip qaldy.
Degenmen, Eýropalyq odaq keıingi 25 jylda Bosnııada shaǵyn áskerı baza ustap keldi. BUU Qaýipsizdik keńesiniń naqty mandatyn ıelengen bul qadam – óńirde soǵys júrgizýge halyqaralyq qoǵamdastyq tózbeıtinin anyq ańǵartatyny belgi. Oǵan qosa, Bosnııa men basqa da Balqan túbegi elderiniń egemendigi men tutastyǵyn teń dárejede moıyndaýdy halyqaralyq qoǵamdastyq óz moınyna alǵan. Kartany qaıta syzý dáýiri aıaqtaldy. Endeshe, Bosnııada reforma jasap, budan keıingi taǵdyryn sheshý bosnııalyqtardyń ózderine tıesili.
Qýanyshqa oraı, jas urpaq soǵysty tarıhtyń enshisine qaldyryp, beıbitshilikti osy qalpynda qabyldaýǵa jáne keleshektiń irgetasyn birge qalaý múmkindigin paıdalanýǵa daıyn. Bıyl BUU Bas Assambleıasynda sóılegen sózinde Bosnııa jáne Gersegovınanyń memleket basshysy Shefık Djaferovıch bylaı dedi:
«Bosnııa men Gersegovınada beıbitshilikti jáne Beıbitshilik kelisimin saqtap qalýdyń mańyzy erekshe, ony eshteńemen almastyrýǵa bolmaıtyny týraly ortaq pikir bar. Sondyqtan keleshekte Bosnııa men Gersegovına qoǵamy tarıhı baǵytynyń jańa kezeńine qadam basqan shaqta damýǵa qatysty máselelerde odan ári birige túsedi degen úmit basym».
Basqalar sekildi men de osydan úmittenemin. Bosnııanyń uzaqqa sozylǵan dastanynan alatyn sabaq mol. Soǵysty boldyrmaýǵa qarsy tura almaǵanymyz, oǵan jol bergen transatlanttyq bóliný, halyqaralyq ınstıtýttardyń mańyzy, bólshektenýmen yqpaldastyq arqyly kúresý týraly oı qozǵaýdy jalǵastyra berýimiz qajet.
Biraq tarıhtan sabaq alǵan myna eki máseleni umytpaý kerek: soǵysty toqtatýdan góri bastaý óte ońaı jáne myltyq daýysyn shyǵarmaý beıbitshilikke jasalǵan alǵashqy qadam.
Karl BILDT,
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne burynǵy syrtqy ister mınıstri. Ol Eýropalyq odaqtyń burynǵy Iýgoslavııadaǵy arnaıy elshisi, Deıton beıbitshilik konferensııasyna tóraǵalyq etip, Bosnııa men Gersegovınadaǵy joǵary deńgeıli ókili (1995-1997), BUU-nyń Balqan túbegindegi arnaıy elshisi (1999-2001) qyzmetin atqardy
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org