О́rkenıetti turmys ólshemi (Úkimet eldi mekenderdi gazdandyrý máselesin qarady)

5 jylda 1 334 km qubyr tartyldy

Birinshi másele boıynsha Energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev, Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev, Jambyl oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev, Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek, Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginov baıandama jasady.

Eldi gazdandyrý boıynsha qazirgi jaǵdaı týraly baıandaǵan Energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev gaz resýrstary ishki suranysty jabý úshin jetkilikti ekenin atap ótti. Qorlar jónindegi memlekettik komıssııa 3,8 trln tekshe metr kóleminde óndiriletin gaz qoryn naq­tylady, onyń ishinde ilespe gaz – 2,2 trln tekshe metr, tabıǵı (bos) gaz – 1,6 trln tekshe metr. Barlyq barlan­ǵan gaz qorlarynyń 98%-ǵa jýyǵy Qazaq­stannyń batysynda, sonyń ishinde 87%-dan astamy iri munaı-gaz jáne munaı-gaz kondensaty ken oryndarynda shoǵyrlanǵan.

Elimizdiń iri ken oryndary – «Qa­sha­ǵan», «Qarashyǵanaq», «Teńiz» qor­lary eldegi barlyq gaz qorynyń 75%-yn quraıdy. О́ndiriletin gazdan qajetti kólem ishki naryqqa, bir bóligi eksportqa, bir bóligi qysymdy ustap turý úshin qabatqa aıdaýǵa jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jeke tehnologııalyq qajetine jumsalady.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, elde jańa tutynýshylardyń paıda bolýyna baılanysty gaz tutynýdyń óskeni baıqalady. «Máselen, sońǵy 5 jylda, atap aıtqanda, 2015-2019 jyldary gazdy tutyný 12,1-den 16,3 mlrd tekshe metrge deıin nemese 35%-ǵa ulǵaıdy. Osy jyldyń 10 aıynda gaz tutyný kólemi 12,4 mlrd tekshe metr nemese ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 102%-dy qurady», dep habarlady N.Noǵaev.

Sonymen qatar eldi gazdandyrý aýqymy da ulǵaıyp keledi. Eldi gazdan­dyrýdyń 2015-2030 jyldarǵa arnalǵan Bas kestesin iske asyrý aıasynda jyl saıyn memlekettik bıýdjetten gazdandyrýǵa qomaqty qarajat bólinedi.

2020 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha eldi gazdandyrý deńgeıi 51,47%-dy qurady nemese 9,5 mln adam kógildir otynǵa qol jetkizdi. 2020 jyldyń qory­tyndysy boıynsha gazdandyrý deńgeıin 53,07%-ǵa jetkizý kútilýde, bul 2015 jylǵy deńgeıden 10,07%-ǵa artyq. Sóı­tip, 2015-2020 jyldar kezeńinde gazdan­dyrylǵan eldi mekenderdiń ósimi 286 birlikti, halyqtyń ósimi 2,4 mln adamdy quraıtyn bolady. Sondaı-aq sońǵy 5 jylda 1 334 shaqyrym magıstraldyq gaz qubyrlary jáne 20 myń shaqyrymnan astam gaz taratý jelileri salynǵan.

2015-2020 jyldar kezeńinde respýb­lıkalyq bıýdjet esebinen ákimdikterge gazdandyrý sharalaryna 125 mlrd teńge mólsherinde nysanaly transfertter bólindi, onyń ishinde sońǵy 2 jylda 76 mlrd teńge bólindi.

Sondaı-aq gazdandyrýdyń keıbir jobalary Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» bıýdjettik baǵdarlamasy esebinen iske asyrylýda. 2020-2021 jyldary 8 óńirde 22,5 mlrd teńgege 58 jobany iske asyrý josparlanǵan. Onyń ishinde 51 jobany osy jyly jáne Almaty oblysynda 7 jobany 2021 jyly aıaqtaý josparlanýda.

О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Elbasynyń «Bes áleýmettik bastamasyna» sáıkes uzyndyǵy 1 061 shaqyrym bolatyn «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń I kezeńi paıdalanýǵa berildi. Mınıstr atap ótkendeı, Qyzylorda oblysynan bastaý alatyn «Saryarqa» gaz qubyrynyń I kezeńi elordany, ortalyq jáne soltústik óńirlerdiń bir bóligin ekologııalyq taza otyn túrimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul táýelsizdik alǵan sátten bastap elimiz úshin mańyzdy tarıhı oqıǵalardyń biri sanalady.

Soltústik óńirlerdi gazdandyrý úshin «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń 2-shi jáne 3-kezeńderin salý máselesi pysyqtalýda. Halyqqa gaz berý úshin «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń 1-kezeńiniń trassasy boıynda Nur-Sultan qalasynda, Qaraǵandy jáne Aqmola oblystarynda gaz taratý jelileriniń qurylysy júrgizilýde. «Elordany gazdandyrý 3 kezekke bólingen. Qazirgi ýaqytta ákimdik 9 iske qosý kesheni bar 1-kezektiń qury­lysyn júrgizýde. Elordany gazdan­dy­rýdyń 2-shi jáne 3-kezegi boıynsha jobalaý jumystary júrgizilýde», dedi mınıstr.

Qaraǵandy oblysynda ákimdik avtomattandyrylǵan gaz taratý stansııalarynan Qaraǵandy, Temirtaý jáne Jezqazǵan qalalaryna gaz burý men taratý jelilerin salýdy kózdeıdi. Barlyq úsh qala boıynsha 1-kezektegi iske qosý keshenderi boıynsha qurylys-montajdaý jumystary júrgizilýde.

Aqmola oblysynda gaz taratý jeli­leriniń qurylysy 2 kezekke bólingen. 1-kezekte Arshaly jáne Selınograd aýdandarynyń 20 eldi mekenin gazdan­dyrý úshin 13 jobany iske asyrý qa­ras­tyrylǵan. Gazdandyrýdyń 2-kezeginiń ny­sandary ázirge jobalaý satysynda tur.

Soltústik óńirlerden basqa Qazaq­­stan­nyń shyǵys bóligi gazdandy­rylmaǵan. Gazdandyrýdyń yqtımal nusqasy «Barnaýl – Rýbsovsk – Semeı – О́skemen» baǵyty boıynsha Reseı Federasııasynan gaz qubyryn salý. «Bul rette Semeı mańynda Pavlodar oblysyna qaraı burý boljanady. Atalǵan baǵyt boıynsha gaz qubyryn salý osy óńirlerdegi 2,1 mln adamǵa kógildir otyn jetkizýge múmkindik beredi. Mundaǵy tutyný kólemi jylyna 2,3 mlrd tekshe metr deńgeıinde bolady dep boljanýda. Qazirgi tańda bul jobany júzege asyrý múmkindigin anyqtaý úshin «QazTransGaz» AQ men «Gazprom» arasynda jumys toby qurylyp, bul másele Reseı tarapynan pysyqtalýda», dedi N.Noǵaev.

Osylaısha, gazdandyrý jobalaryn iske asyrý, sondaı-aq búgingi kúni paıdalanylmaı jatqan obektilerdi gazǵa qosý esebinen 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizdi 55% gazdandyrý deń­geıine qol jetkizý kútilip otyr. Gazdan­dyrylǵan eldi mekenderdiń sany 1 707 birlikti, gazdandyrylǵan halyqtyń sany 10,4 mln adamnan asady dep kútilýde.

О́ńirlerdegi óreli is

Jambyl oblysynyń ákimi B.Saparbaev óńirdiń 371 eldi mekeninde 1 136 222 adam turatynyn habarlady. Onyń ishinde qazirgi ýaqytta 192 eldi meken gazben qamtamasyz etilgen. 2020 jyly 116 eldi mekende 210 myń adamdy gazben jabdyqtaý úshin 26 jobany iske asyrýǵa memlekettik bıýdjetten 14,1 mlrd teńge bólindi. О́tken jylmen salystyrǵanda gazben jabdyqtaý salasyndaǵy jumys kólemi 2,2 esege artty. Sonyń nátıjesinde, bıyl 45 eldi mekende oramishilik gaz qubyrlary salynady, 95 myń adam gazǵa qol jetkizedi. Al qalǵan 71 eldi mekende jumystar 2021 jylǵa qaraı aıaqtalady. 

Qaraǵandy oblysynyń ákimi J.Qasymbek óńirde 9 qala men 114 eldi mekendi gazdandyrý josparlanǵanyn aıtty. Birinshi kezeńde úsh qalada 3 myńǵa jýyq úı gazben qamtylady. Qazirgi ýaqytta Temirtaý jáne Jezqazǵan qalalarynda qabyldaý aktilerine qol qoıyldy jáne qurylys jumystary aıaqtaldy. Jelilerdi «QazTransGaz» AQ senimgerlik basqarýyna berý rásimi bastaldy.  Osydan keıin 1 myń 56 úıge gaz berý qamtamasyz etilýi múmkin, tutynýshylardyń daıyndyǵyna qaraı gaz tutyný kólemi jylyna 6 mln tekshe metrdi quraıdy. «Qaraǵandy qalasyna keletin bolsaq, qurylys jumystary kestege sáıkes 70%-ǵa oryndaldy, qurylysty aıaqtaý 2021 jyldyń mamyr aıyna josparlanyp otyr. Gaz tutyný kólemi 22 mln tekshe metr bolatyn 1 myń 865 úıge gaz berý qamtamasyz etiledi», dedi J.Qasymbek. 

2021 jyly Qaraǵandy, Temirtaý jáne Jezqazǵan qalalarynda 3 myń 800 úıdi qamtıtyn ekinshi iske qosý kesheniniń qurylysyn bastaý josparlanýda. Qarjylandyrýdyń qoldaýymen 2021 jyly Jańaarqa, Osakarov aýdandarynda jáne Shahtınsk qalasynda gazben jabdyqtaý jelileriniń qurylysy bastalady, bul 1-kezeńde 3 myńnan astam úıdi gazdandyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq 2021 jyly Saran qalasyn, Aqtas jáne Dýbovka kentterin gazben jabdyqtaý úshin jetkizýshi gaz qubyryn salý josparlanýda. Osylaısha, 2021 jyly shamamen 19 myń adam gazben qamtamasyz etiletin bolady. Tolyq qarjylandyrylǵan jaǵdaıda, 2030 jylǵa qaraı oblys halqynyń 1 mln 100 myń adamy gazdandyrýmen qamtylady.

Shyǵysqa da gaz barady

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamın Qazaqstanda álemdik energetıka naryǵyndaǵy sekildi energııa tasymaldaýshylardyń basqa túrlerin óndirý men tutynýǵa qaraǵanda, gaz ónerkásibiniń qarqyndy damyp kele jatqanyn atap kórsetti. Bıyl Qazaq­standa gaz tutyný 16,5 mlrd tekshe metrge deıin ósedi dep kútilýde (2019 jyly tutyný kólemi 16,3 mlrd tekshe metr  boldy). Eń aldymen, bul elektr energııasy óndirisinde (50%), kommýnaldyq-turmystyq sek­tor­da (36%), ónerkásipte (14%) paıdala­natyn tutynýshylar sanynyń artýyna baılanysty. Osy jyl­dyń qorytyndysy bo­ıynsha el halqyn gazdandyrý kórsetkishi 53% deńgeıinde josparlanǵan. Bul 9,8 mln adam tabıǵı gazǵa qol jetkize alady degen sóz.

2025 jyly gazdandyrý deńgeıi jospar boıynsha 2120 eldi mekendi nemese 11,7 mln turǵyndy qosýmen 60%-ǵa jetedi. Buǵan «Saryarqa» jobasynyń 2 jáne 3 kezeńderin iske asyrý, Shyǵys Qazaqstandy gazdandyrý, sondaı-aq óńirlik jelilerdi keńeıtý jáne rekonstrýksııalaý jumystary yqpal etetin bolady.

Úkimet basshysy Energetıka mınıs­tr­­ligine múddeli memlekettik organ­­darmen jáne uıymdarmen birlesip, 2021 jylǵy 1 sáýirge deıin Qazaqstan Respýblıkasyn gazdandyrýdyń bas shemasynyń ózektendirilgen jobasyn ázirleýdi tapsyrdy.

Soltústik óńirlerdi gazdandyrý maqsatynda Premer-Mınıstr 2021 jylǵy 1 naýryzǵa deıin «Saryarqa» gaz quby­ry jobasynyń 2-shi jáne 3-kezeń­derin iske asyrý boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerdi jańartyp, barlyq saraptamalardy alýdy tapsyrdy. Sondaı-aq 2021 jylǵy 1 sáýirge deıin Shyǵys Qazaqstan oblysyn gazdandyrý tujyrymdamasyn daıyndaý qajettiligi atap ótildi.

Túrkistan, Aqtóbe, Jambyl, Mań­ǵystaý, Batys Qazaqstan, Almaty ob­lys­tary men Almaty qalasynyń ákimdik­terine gazben jabdyqtaý obek­tilerin­degi aqaýlardy joıý jáne olardy keıin­nen paıdalanýshy uıymdardyń teńgerimine berý úshin jergilikti bıýdjetterden qa­jetti qarajatty qarastyrý tapsyryldy.

Ekologııalyq ahýaldy jaqsartý – basym mindet

Úkimet otyrysynda qaralǵan «О́ńir­lerdiń ekologııalyq problemalaryn keshendi sheshý jónindegi jol kartalaryn iske asyrý barysy» týraly Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev, Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetov, Aqtóbe oblysynyń ákimi Ońdasyn Orazalın, Pavlodar oblysy­nyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqov, Atyraý oblysynyń ákimi Mahambet Dosmu­ham­betov, Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev baıandama jasady.

Bıyl Qazaqstanda «lastaýshy tó­leıdi – túzeıdi» qaǵıdaty bekitiletin jańa Ekologııalyq kodeksti qabyldaý kózdelgen. Bul jańa retteý júıesi aıasynda óndiriske jańa ekologııalyq qaýipsiz tehnologııalardy engizýge jol ashady. Jurtshylyqpen ekologııalyq problemalardy talqylaý qorytyndysy boıynsha elimizdiń barlyq óńirinde ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jó­nin­degi óńirlik jol kartalary bekitildi. Olardy iske asyrý, ozyq tehnologııalardy engizý, jańa ekologııalyq kodek­stiń normalaryn oryndaý 2024 jylǵa qaraı atmosferanyń lastaný ın­deksin tómendetýge jáne jalpy al­ǵanda elimizdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa múmkindik beredi.

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamın 2025 jylǵa deıin Qazaqstandaǵy orman aýmaǵyn 500 myń gektarǵa ulǵaıtyp, 2 mlrd astam aǵash otyrǵyzý josparlanǵanyn atap ótti. Osynda qamtylǵan sharalar aıasynda Nur-Sultan, Almaty, Shymkent, Atyraý, Aqtóbe jáne Taraz qalalarynda qoqysty qaıta óńdeý zaýyttarynyń 6 qanatqaqty jobasy iske qosylady, bul keminde 200 mlrd teńge jeke ınves­tısııa tartýǵa jáne turmystyq qatty qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesin 30%-ǵa deıin jetkizýge jaǵdaı jasaıdy. «Eldegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý – Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń aldymyzǵa qoıǵan basym mindetteriniń biri», dedi A.Mamın osy máselege oraı.

Úkimet basshysy Ekologııa mınıstr­ligine ákimdiktermen birlesip, jurt­shylyqpen turaqty kezdesýler ótkize otyryp, óńirlerdiń ekologııalyq prob­lemalaryn keshendi sheshý jónindegi jol kartalaryn tolyq ári ýaqtyly iske asyrýdy tapsyrdy. Premer-Mınıstr barlyq ruqsat etilmegen qoqys úıindilerin joıý, sondaı-aq polı­gon­dardyń taýsylǵan resýrstaryn ja­bý jáne qalpyna keltirý boıynsha pár­mendi sharalar qabyldaý qajet ekenin atap ótti.

Búginde óńirlerde 3,5 myń qatty tur­mystyq qaldyqtardy ornalastyrý obektisi jumys isteıdi, olardyń tek 620-sy ǵana (17,6%-y) qoıylatyn talaptarǵa saı keledi. Osyǵan oraı Ekologııa mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen jáne qoǵamdyq uıymdarmen birlesip, Qazaqstannyń tómen kómirtekti damýynyń 2050 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirleýdi tezdetý jáne onyń jobasyn kelesi jyldyń basynda Úkimetke engizý tapsyryldy.