Jaqynda qyrǵyzdyn alǵashqy ulttyq gazeti «Qyrǵyz Týy» óziniń shyǵa bastaǵanynyń 96 jyldyǵyna arnalǵan jıyn ótkizdi. Jıynǵa gazettiń ardager jýrnalısteri de kelgen bolatyn. Jıyn aıaqtalǵan soń, uzaq jyl redaksııada ádebıet bólimin basqarǵan, pýblısıst, qyrǵyz eline tanymal aqyny6 Nurpaıs Jarqynbaı aǵamen áńgime-dúken qurdyq. Áńgime barysynda budan shırek ǵasyr burynǵy oqıǵalar da qozǵaldy.
Men bul gazetke 1993 jyldyń qarashasynda hatshylyqqa ádebı qyzmetker sanatynda maketshi bolyp ornalasyp, qyrǵyz tilin aýyzsha bilgenimmen, jazýyn jańadan úırenip júrgen kezim. Jeltoqsan aıynda Nurpaıs Jarqynbaıdyń Qazaqstannyń Táýelsizdik kúnine arnalǵan «Eneler kazan askanda, ochokto otý bır kúıgón» degen maqalasy jaryq kórdi. Men sonda «bır kúıgónge» túsinbeı aǵaıdan maǵynasyn suraǵan edim. Aǵaı «Apalar qazan asqanda, oshaqta oty bir janǵan» dep aýdaryp bergen. Biz osyny eske túsirdik. Maqalada qyrǵyz ben qazaqtyń baýyrlastyǵy, irgesin jańadan qalaǵan qazaq memleketiniń alǵashqy qadamdary, eldiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qaıratkerligi sóz bolǵan. Men áńgime barysynda qazaqstandyqtar birinshi jeltoqsanda «Tuńǵysh Prezıdent kúnin» resmı túrde merekeleıtinin eske salyp, ol kisiniń Elbasy Nursultan Nazarbaev týraly oı-pikirin suraýdyń oraıy kelip qaldy.
– Ilgeri zamandardan beri aýyly aralas, qoıy qoralas, tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan, Alataýdyń baýyrynda bir jaılaýda qonystanyp, bir ózennen sý ishken qyrǵyz ben qazaq talaı qıyn kezeńderdi bastarynan keshirgen. Solardyń biri Keńes Odaǵy ydyraǵan jyl boldy, – dep bastady sózin Nurpaıs aqyn. – Qyrǵyzda «jeti jetim bar» degen naqyl sóz bar. Mysaly, «Sý jetpegen – jer jetim», «Basshysy joq – el jetim» t.t. Bul jaǵynan qazaq halqy baqytty eken. El basyna kún týyp, er etigimen sý keshken kúrdeli kezeńde eldiń basshylyq tizginin qolynan shyǵarmaı Nursultan Ábishuly halqyna kósem jolbasshy bola bildi, Elbasy boldy. Men Nursultan Nazarbaev jalpy eldiń qalaýymen Prezıdent bolyp saılanǵanda, memleket basshylyǵyna laıyqty adam keldi dep súıingenmin, sol súıinish sezim meni aldaǵan joq.
– Endeshe, Elbasynyń memleketti basqarýdaǵy siz baǵamdaǵan ereksheligine toqtalsańyz.
– Áýeli, Nursultan Ábishulyn alǵash ret kórgenimdi baıandap bereıin. 1980-shi jyldary Qyrǵyzstan Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi basshysy Shyńǵys Aıtmatov bastaǵan qyrǵyz eliniń úlkendi-kishili aqyn-jazýshylary Qazaqstanǵa shyǵarmashylyq issaparmen bardyq. Ondaǵy is-sharalardyń aıasynda biz sol ýaqyttaǵy Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev- tyń qabyldaýynda boldyq. Qazirgishe aıtqanda, Úkimet basshysy bizdi Qazaqstannyń ekonomıkalyq-áleýmettik, saıası-mádenı jaǵdaıymen tanystyrdy. Ol talaı faktilerdi, sıfrlardy qaǵazǵa esh qaramaı baıandap berdi. Sonda delegasııa músheleriniń barlyǵy onyń keremet este ustaý qabiletine tańǵalǵanbyz. Qabyldaýdan keıin tysqa shyqqan soń, men «bul kisiniń jadyna «Qazaqstannyń ekonomıkalyq kartasy» túgel syıyp ketken eken» dep áriptesterimdi bir kúldirip alǵanmyn.
Endi, Nursultan Nazarbaevtyń qaıratkerligindegi úsh eleýli máseleni aıtaıyn. Birinshisi – eldi basqara bilýi. Memleketti, eldi basqarýdaǵy senimdi tutqa ne? Halyqtyń basqarýshyǵa degen senimi. Bul tujyrym qytaıdyń aqylmany Konfýsııdiń dáýirinen beri kele jatqan eken. Nursultan Ábishuly osyndaı qaǵıdany ustanypty. Táýelsiz eldiń Birinshi Prezıdenti bolǵan kúninen bastap, N.Nazarbaevqa halqy senip, onyń usynǵan bastamalaryn qoldady, aldyǵa qoıylǵan maqsattardy iske asyrý jolynda jigerli eńbek etti. Nátıjesi qazir kórinip tur. Qazaqstan álemdegi ekonomıkasy ilgerilgen qýatty memleketke aınaldy.
Ekinshisi – Qazaqstannyń astanasyn eldiń soltústigine kóshirgeni. Zor geosaıası mańyzǵa ıe bul sheshim N.Nazarbaevtyń qyraǵy saıasatker ekendigin aıqyn dáleldedi. Bul bastama ońaı oryndalǵan joq. Tuńǵysh Prezıdenttiń qaısarlyǵynyń, kúsh-qaıratynyń jáne, árıne, qazaqstandyqtardyń jasampaz eńbeginiń arqasynda atqaryldy. Aldymen Aqmola delinip, óziniń tarıhı ataýyn alǵan qala N.Nazarbaevtyń usynysymen Astana boldy, sosyn el ókilderiniń usynysymen Nur-Sultan atandy. Bul jarasymdy qubylys. Orystar Birinshi Petrdiń saldyrǵan qalasyn Sankt-Peterbýrg dep ataǵan. Keńes ókimeti Lenıngrad dep ózgertken. Reseıdiń jańa bıligi Birinshi Petrdi qurmettep, ataýdy qalpyna keltirdi. Astananyń ony saldyrǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń esimimen atalýy orasan zor eńbegin baǵalaýdyń laıyqty kórinisi dep bilemin. «Tuńǵysh Prezıdent kúniniń» merekelik kún bolyp belgilenýi de osyndaı izettik dep esepteımin.
Úshinshisi – Elbasynyń prezıdenttik bılikti qazirgi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa óz bastamasymen ótkerip bergeni boldy. Munyń arqasynda Qazaqstan ósip-órkendeýdiń evolıýsııalyq jolyn jalǵastyrdy.
– Endi sizdiń ómir jolyńyzdy, shyǵarmashylyǵyńyzdy oqyrmandarǵa tanystyrsaq.
– Jas kezimnen óleń jaza bastadym. Osy áýesqoılyq meni mektepti bitirgen soń Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine alyp keldi. Bitirgen soń Qyrǵyzstan komsomolynyń «Lenınchıl jash» gazetinde tilshi, sosyn bólim basshysy bolyp jumys istedim. Sosyn «Sovettik Qyrǵyzstan» gazetine shaqyryldym. Egemendik jyldarynan keıin bul gazet, «Kyrgyz Týýsý» («Qyrǵyz Týy») ataýyn aldy. Jıyrmadan astam kitabym jaryq kórdi.
– Siz, ásirese, qazaq-qyrǵyz máseleleriniń taqyrybynda gazetke maqalalardy kóp jazyp júrdińiz. Abaıdyń óleńderin aýdaryp, qyrǵyzdyń gazet-jýrnal, almanahtaryna jarııaladyńyz. Qazaq eline jaqyn tartqanyńyzdyń syryn oqyrmandarǵa aıtyp bermeısiz be?
– Aýylymyzda mektep jetijyldyq bolyp, men 8, 9, 10-synyptardy Frýnzedegi (qazirgi Bishkektegi) A.S.Pýshkın atyndaǵy №5 qyrǵyz mektebinde (qazir Qyrǵyz ulttyq gımnazııasy) oqydym. Mektep Dzerjınskıı (qazirgi Erkindik) gúlzarbaǵyna jaqyn edi. Baqtaǵy oryndyqtarda áıgili Aaly Toqambaev bas bolǵan qyrǵyzdyń aqyn-jazýshylary kúnde bir mezgil jınalyp, áńgimelesip otyratyn edi. Men de baryp solardyń áńgimelerin tyńdaıtynmyn. Ara-arasynda Aaly Toqambaev ózi aýdaryp, sııasy keppegen Abaıdyń óleńderin oqyp beretin. Bul meniń óleń jazýǵa, Abaı sııaqty aqyn bolýǵa qyzyǵýshylyǵymdy arttyrdy. О́zińniń de habaryń bar shyǵar, qyrǵyzda Abaıdy eń jaqsy jáne kóp aýdarǵan Aaly Toqambaev. Ol ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap, dúnıeden kózi ótken sekseninshi jyldarǵa deıin 50 jyl boıy Abaıdy qyrǵyzshaǵa aýdarýmen boldy. Keıinirek «Lenınchıl jashta» bólim basshysy bolyp júrgenimde, Abaı shyǵarmashylyǵy, ony qalaı aýdaryp jatqany jóninde Qyrǵyzstannyń halyq aqyny, Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık Aaly Toqambaepen suhbattasyp, gazetke jarııaladym. Aalykeń sonda Abaıdyń nemere inisi, oıshyl aqyn Shákárimniń aýyr taǵdyry týraly da aıtyp berdi. «Shákárim taǵdyry qyrǵyz baspasózinde birinshi ret jarııalanyp jatyr, jazǵanyńdy gazetke jarııalar aldynda ózim mindetti túrde oqyp berýim kerek» dedi. Sóıtip ózi oqyp, «maqulmyn» dep qol qoıyp berdi.
Iá, sondaı-aq, óziń bilgendeı, meniń jubaıym – qazaq qyzy. Esimi – Gúljahan. Ol Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynyń týmasy eken.
Qazaq qyzyna úılenýim, qazaq tiline qyzyǵýyma da sebep boldy. Qaıyn jurtyma barǵanymda, Qaldybaı degen qaıyn aǵamnyń kitaphanasynan qazaqsha kitaptardy alyp ketip, oqyp júrdim. Bul kisi ádebıetke jaqyn adam eken. Taǵy bir barǵanymda ol bireýler ózi joqta alyp ketpesin dep, ázdektep saqtap júrgen Qazaq KSR-iniń Ǵylym akademııasynan 1948 jyly jaryq kórgen Abaıdyń shyǵarmalar jınaǵyn baıqap qaldym. Qaıyn aǵam bul kitapty «Sen óleń jazyp júrgen adamsyń ǵoı» dep maǵan syılady (Nurpaıs aǵaı úıindegi kitaphanadan sarǵaıyp qalǵan sol táberik kitapty maǵan kórsetti). Sóıtip, stýdent kúnimnen bastap, Abaıdy túpnusqadan oqyp, qyrǵyzshaǵa aýdara da bastadym.
– Abaı óleńderi sizge nesimen unady?
– Abaıdyń óleńderindegi tereń tálimdik maǵyna óz aldyna, sóz saptalýy keremet qoı.
«О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy,
Qıynnan qıystyrar er danasy.
Tilge jeńil, júrekke jyly tıip,
Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy»,– dep uly aqynnyń ózi jazǵandaı, óleńderi osy talapqa saıma-saı, jeńil bir-eki oqyǵanyńda jadyńda qalady. Abaıdyń sheberligi maǵan jáne kóptegen qyrǵyz aqyndaryna ónege boldy.
Áńgimelesken
Nazarbek BAIJIGITOV,
Qyrǵyz Respýblıkasynyń jalpyulttyq «Qyrǵyz Týy» gazetiniń qyzmetkeri
Bishkek