Shabyt shalqytar shańyraq

О́tken zamandar qoınaýyndaǵy tarıh taramdaryna kóz júgirter bolsaq, sonaý orta ǵasyrda qaıyrymdy qalany ańsap ótken Ábý Nasyr ál-Farabıden bastap, jelmaıasyna minip jeruıyqty izdegen Asanqaıǵynyń armany da búginde Qa­zaqstannyń tór qalasyna aınalǵan – Uly dalanyń elordasy muratymen astasyp jatqandaı. Babalar ańsap ótken sol asqaq arman búginde aqıqatqa aınalyp, ol Arqa tórinde boı kótergen jas ta bolsa jasampaz shahar – Nur-Sultan qalasy­nyń keńge qulash jaıǵan qadamdary­nan aıqyn baıqalady.

El astanasy Arqa tórine qonys aýdar­ǵannan beri Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaqtyń kindik qalasynyń tek saıası ahýalyn ǵana emes, bas shahardyń mádenı kelbetin kemeldendirýge de tikeleı at­salysyp, kúni búginge deıin janashyr bolyp keledi. Onyń aıqyn dáleli – elorda tórinde boı kótergen mádenıet, óner oshaqtarynyń barlyǵyna derlik qoldaý bildirip, keńinen qanat jaıýyna dańǵyl jol salyp berýi. Ýaqyt aǵzam alaqanynda bederlengen 22 jyl tarıhynda bir ǵana elordanyń tórinde 65 mádenıet mekemesiniń, atap aıtsaq, jeti saraı men konsert zaly, bes mýzeı, jeti teatr, 20 kitaphana men alty kınoteatrdan bólek, jeke kórkemsýret galereıalarynyń qurylysy jandanyp, qarqyndy jumys isteýi memleket tarapynan úzdiksiz kórsetilip kele jatqan osy bir qoldaýdyń jemisti nátıjesi bolsa kerek.

Nege eken, astana dese, únemi oıy­myzǵa Nur-Sultan shaharynyń bas arhı­tek­tory, japon sáýletshisi Kıse Kýro­kavanyń: «...Ieroglıf áli eshqandaı bel­gi túspegen taza paraqqa kelisti túsedi», ­dep qazaqtyń kindik qalasy týrasynda ­aıt­qan taǵylymdy oıy orala beredi. Rasy­men de, sol sonylyǵy, sol jastyǵy hám sol jańashyldyǵymen de búginde elordamyz álem tamsana qaraıtyn iri megapolıske aınaldy. Kún saıyn boı kóterip, elorda kelbetin kemeldendirip kele jatqan sulý ǵımarattar da bas qalanyń sulýlyǵyna sulýlyq ústep, arhıtektýralyq hám tarıhı mazmunyn baıytyp keledi. Arqa tórinen boı kótergen eńseli ǵımarat – Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń záý­lim saraıy da osy bir sándi shahardyń sal­tanatyn odan ári asyryp, mereıin jáne bir tasytqandaı. Oǵan Elbasynyń ǵajaıyp ǵımarattyń tusaýkeserinde teatr ujymyna joldaǵan myna bir júrek­jardy lebizi aıqyn dálel bolady:

– Burynnan, astanamyz Arqaǵa kósh­kennen beri oılap júrýshi edim. Elorda­myzda qazaqtyń eń úlken drama teatry bolýy kerek dep. О́zi de meniń oıym­daǵydaı bolyp ádemi salynǵan eken. Siz­derge de úlken qýanysh ákelgen shyǵar dep oılaımyn. Osy ordanyń ishinde jaq­sy-jaqsy ártisterimiz tárbıelenip shy­ǵatyn bolsyn. Úzdik shyǵarmalar oryndalatyn bolsyn. Barshańyzǵa osy ordanyń ishinde tabys tileımin, ba­qyt tileımin. Daýystaryń shyrqap, óner­­leriń tasyp elge qyzmet etińder. Bú­ginnen bastap biz teatrdy ashyq dep jarııalaımyz. Onyń qurylysy­na «Samuryq-Qazyna» kompanııasy ar­naıy qarajat bóldi. Munda barlyq jaǵ­daı jasalǵan. Kórermenderdiń osy teatrǵa qýana kele­tinine senimdimin, – dedi Elbasy tarıhı sát – jańa teatr ǵı­maratynyń tusaýkeser rásiminde.

«Ulttyq kod, ulttyq mádenıet saq­tal­masa, eshqandaı jańǵyrý bolmaı­dy». Bul – Elbasy ustanymy. Al teatr – rýhanııat oshaǵy. Ǵımarattyń jobasyn ózi qoldap, bekitýi de sodan. Elbasy bastamasyn júıeli jalǵaǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qurylys barysyn tikeleı qadaǵalady. Nátıjesinde, astanalyq kórermen kórkin kún súıgen ǵalamat teatrmen qaýyshty.

Iá, muny kópten kútken qýanysh dep sı­pattaýǵa ábden bolady. Sahnasy tar, zaly shaǵyn Qallekı teatrynyń má­selesi biraz ýaqyttan beri aıtylyp júr edi. Sabaqty ıne sátimen. Endi mine, bas shaharda eńseli ǵımarat boı kóterdi. Qazaq drama teatry ǵımaratynyń salynýy – aıtýly oqıǵa, asqaq arman, ta­rıhı sát. El táýelsizdigimen birge ja­sasyp kele jatqan kıeli óner ordasy – Táýel­sizdiktiń qurdasy, elordamyz Nur-Sultan qalasymen birge jasasqan qut meken. 1991 jyldyń qarashasynda rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Jaqyp Omarovtyń tikeleı bastamasymen taqyr jerden tý kótergen taǵylymdy orda búginde eldigimizben egiz jasasyp, jasampazdyqtyń jar­qyn rýhymen júrekterdi jigerlendirip, kóńilderdi kemeldendirip, kórermenin ámanda tek rýhanı baıytyp kele jatyr. Al 29 jyl boıy kishkentaı ǵımaratta úlken óner týdyryp kele jatqan teatr ujy­mynyń eńbegi shyn máninde erlik!

О́nerge degen sol sheksiz adaldyq pen jankeshtiliktiń arqasy bolsa kerek, kúni keshe teatr ujymy úshin sońǵy úlgide jasaqtalyp, álemdik arhıtektýranyń ozyq jetistikteri paıdalanylǵan eńseli ǵımarat esigin aıqara ashty. Teatr qu­rylysy 2019 jyldyń sáýir aıynda bas­­talǵan bolatyn. Joba avtory – Bed­jet Pasollı, bas ınjeneri – Mus­tafa Ibrahım. J.Nájimedenov, A.Baı­tursynuly jáne Sarykól kósheleriniń qıylysyndaǵy ǵımarattyń jalpy aýmaǵy 28 myń sharshy metrden asady. Zamanaýı zańdylyqtardy saqtaı otyryp ulttyq kolorıtte salynǵan úsh qa­batty nysannyń ishinde óner ujymyna qajetti dúnıeniń bári eskerilgen. 645 oryndyq úlken zal men 202 oryndyq kameralyq zal, sonymen qatar rýhanı azyq alatyn ǵımaratta kórkem galereıa, meıramhana men májilis zaly da qosa qamtylǵan. Teatr basshylyǵynyń sózine súıensek, bul ǵımaratty salýǵa «Astana Opera» teatry qurylysymen aınalysqan arhıtektorlar atsalysqan. Tipti «Astana Opera» teatrynda ketken keıbir qurylys kemshilikteri bul teatrda jiberilmepti.

– Kópten kútken tarıhı sáttiń kýá­si bolyp otyrmyz. Elbasynyń ti­ke­leı qoldaýy men ónerge degen jana­shyrlyǵynyń arqasynda elorda tóri­nen osyndaı eńseli ǵımarat boı kóterip otyr. Tehnıkalyq jaǵynan sońǵy úlgi­de jasaqtalǵan ǵımarat ártisterimizge múldem basqa kórkemdik talap bıigin­de óner kórsetýdi qajet etip otyr. Oǵan ujymymyzdyń áleýeti tolyqqandy je­­tedi dep senemin. Ásem ǵımaratqa ıe bol­dyq, endi shyǵarmashylyq turǵydan da sol bıikti baǵyndyrýdy kókseımiz. 1991 jyldyń qarashasynda shymyldyǵy «Aqan seri – Aqtoqty» tragedııasymen ashylǵaly beri, Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry tarıh qoınaýyna kórkemdik bıigimen jol tart­qan qanshama qoıylymdy sahnalady. Teatr ujymy klassıkalyq óner týyndylaryn zamanǵa saı jańartyp, repertýaryn ulttyq jáne álemdik dramatýrgııamen tolyqtyryp keldi. Alys-jaqyn shetelderdegi jáne Qazaqstandaǵy festıvaldarda top jaryp, san márte júldeli oraldy. 2011 jyly «Memlekettik aka­demııalyq teatr» mártebesin aldy. En­­di mine, kúni keshe Elbasy Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev jańa teatr ǵı­ma­ratyn ashyq dep jarııala­dy. Teatr­dyń úlken sahnasynda M.Áýezov­tiń «Abaı» qoıylymynyń úzindisin tamashalap, teatr ártisterine rızashylyǵyn bildirip, shyǵarmashylyq tabys tiledi. Árıne, qatań karantındik sharalar saq­talǵan pandemııa kezeńinde búkil shy­ǵarmashylyq quramnyń birdeı óner kórsetýi, úlken qýanyshta basqosýy múm­­kin bolmady. Desek te álem boıynsha óner oshaqtary jabylyp jatqanda, Qa­­zaqstandaǵy teńdessiz teatr ǵımara­tyn ashý memleketimizdiń ónerge qurmeti, qoldaýy dep bilemiz. Teatrdyń kishi sah­­nasynda ártistermen qosylyp án shyr­­qap, qýanyshty bólisken Elbasy Nur­sultan Ábishulyna búkil ujym atynan alǵys aıtamyz. Bul án – shattyqtyń áni, saǵynyshtyń úni, tulparlar salǵan joldyń jalǵasy», dep teatr dırektory Ernar Jumataev júrekjardy pikirimen bólisti.

Iá, Qallekı teatrynyń astananyń rýhanı-mádenı ómirinde alatyn orny aıryqsha. Sebebi bul ǵımaratty teatr­dyń negizin qalaǵan Jaqyp Omarov, qalyptasý jyldaryn jasaǵan Qadyr Jetpisbaev, muhıttaı sheksiz talantyn metaforaǵa syıdyryp, kishkentaı sah­nadan úlken óner jasap, ártisterdi tulǵalyq jolǵa salǵan Ázirbaıjan Mám­betovter arman etti. Bul ǵımarat sáý­letimen ǵana emes, tarıhymen, shy­ǵar­mashylyq áleýetimen de qundy. Kú­zetshisinen korıfeıine deıin adal qyz­met etip, «Qallekı» degen uǵymdy qalyp­tastyrdy. Bul – kópten kútken qýanysh. Arman aqıqatqa aınalyp, kezinde rejısser, qaıratker tulǵa Jaqyp Omarovtyń bastamasymen bas qala tórinde tý tikken mádenı oshaq búginde shyǵarmashylyq qanatyn keńge jaıyp, ónerdiń úlken ordasyna aınaldy. Munda qazaq teatr rejıssýrasynyń reformatory, KSRO Halyq ártisi, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty, «Halyq qaharmany» Ázir­baıjan Mámbetovtiń, Qazaqstannyń Ha­lyq ártisi Qadyr Jetpisbaevtyń izi saırap jatyr. Ult teatrynyń abyz aqsaqaly Qalıbek Qýanyshbaevtaı ańyz akterdiń aıaýly esimi hám taǵylymdy joly menmundalap shaqyrady ár kórer­menin. Bul jerde arǵysy – Shámil Jú­nis, Rymkesh Omarhanova, Gúljan Ás­petova, Tilektes Meıramov, Túımehan Atym­taeva, Janat Shaıkına, Keńes Nu­r­lanov, bergisi – Nurken О́teýilov, Qýan­dyq Qystyqbaev, Erjan Nurymbet, Alty­naı Nógerbek, Syrym Qashqabaev, Aınur Bermuhambetova bastaǵan talantty akterler shoǵyry shynaıylyq pen sheberlik egiz órilgen ǵajap bir tandemde qyzmet etedi. Bul teatrda ár jańa maýsym shymyldyǵyn M.Áýezovtiń «Abaı» tragedııasymen ashyp, jabatyn tarıhtan tamyr alǵan ádemi bir úrdis bar. Eń bastysy – bul teatr ujymy «ónerdiń tek qana muzartyn baǵyndyrsam» degen shyǵarmashylyq qanaǵatsyzdyq, ónerge qushtarlyq sezimine ıe. Qallekı teatry bizge sonysymen baǵaly, so­ny­symen ardaqty.Talantty trýppanyń bar múmkindigi men sheberligin shyńdap, jańa beleske shyǵarýda Álimbek Orazbekov, Nurlan Jumanııazov, Bolat Uzaqov bas­taǵan oıly, izdenimpaz rejısserler eń­begi eresen. Teatrdyń talantty óner ujy­my bastamasymen qolǵa alynyp, jú­zege asyp jatqan jarqyn oılar men júıeli josparlar jemisti nátıjesin be­rip, Qallekı teatry óneriniń el ishinde ǵana emes, halyqaralyq masshtabta mo­ıyndalýyna tikeleı uıtqy bolyp kele­di. Qalıbek Qýanyshbaevtaı abyz akter jolyn jalǵaǵan daryndy izbasarlar ónerin búginde jahan tanyp, ónerine bas ıip jatsa, ol da talantty ujym izdenisiniń nátıjesi dep bilemiz. Endeshe, kórermeniń kóp, mereıiń ámanda ústem bolsyn, Qallekı teatry!

Oqıǵaǵa oraılas oı

Tilektes MEIRAMOV,

Qazaqstannyń halyq ártisi:

– Teatr salý máselesi kópten beri aıtylyp keldi ǵoı. Bizden buryn da, bizden keıin de. Endi mine, sol tilek qabyl bolyp, el­orda tórinde eńseli teatrdyń boı kótergen tarıhı sátine kýá bo­lyp otyrmyz. Qýanyshtymyz. Jal­py, kez kelgen órkenıetti eldiń asta­­nasynda ulttyq mártebege ıe teatr­dyń bolýy qalypty jaıt. Osy turǵydan kelgende, El­basy Nursultan Na­zar­baevtyń ti­ke­­leı qoldaýymen jańa da ásem ǵı­maratqa ıe bolyp otyrmyz. Bul teatr talantty ak­ter­leri­miz­diń ishki múmkindigin to­lyqtaı kórse­týine keń jol ashady dep sene­min. О́ıtkeni kishkentaı sah­na­da kóp múmkindik ashyla ber­medi. Endi mine, akterlerimizge sheber­li­gin tolyq tanytatyn tamasha múm­kindik týdy. О́ıtkeni biz­diń teatr­da talantty akterler óte kóp. Reper­týarymyz da 30 jyldyq az ǵana ta­rıhymyzǵa qaramastan, kóptegen kóne teatrmen kór­kem­dik hám sapa­lyq turǵydan ıyq tirestirýge áb­den jarap-aq tur. Sóz basynda aýzyma beker túspegen bolýy ke­rek, bas qalanyń bas teatryna jal­py ulttyq mártebe berse, qan­daı jarasymdy bolar edi. Oǵan ujy­mymyzdyń áleýeti de, reper­týarymyzdyń mazmundyq sapasy da ábden laıyq dep oılaımyn. Endigi bizdiń tilek – osy! Qazaq óne­­riniń toıy qutty bolsyn!   

Altynaı NО́GERBEK,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aktrısa:

− Biz úshin bul óte qýanyshty sát. Sonaý 1991 jyly osy teatrdy ashqan Jaqyp Omarov, odan keıingi Qadyr Jetpisbaev, Ázirbaıjan Mámbetov aǵalarymyzdyń arman­dary edi ǵoı bul – astananyń tó­rinde osyndaı úlken ǵımaratqa ıe bolý. Sol qýanyshqa, mine, Qudaı qalap, biz jetip otyrmyz. Biz kýá bolyp otyrmyz. Úlken teatr biz­ge shyǵarmashylyq úlken múm­kin­dikter syılap otyr. Qýany­shy­myz sheksiz. Endi osy jańa  ǵıma­ratta kórermenderimizdi jańa qo­­­ıy­lymdarymyzben, jaǵymdy ja­ńa­­lyqtarymyzben qýantamyz dep senemin.

Saıa TOQMANǴALIEVA,

Qazaqstan Jastar odaǵy «Serper» syılyǵynyń laýreaty, aktrısa:

– Bul kún shyn máninde aq túıe­­­niń qarny jarylǵan asa qýa­nysh­ty ári tarıhı sát boldy dese de bol­­ǵandaı. Qýanyshymyzda shek joq. Elbasymyz Nursultan Na­zar­­baev Q.Qýanyshbaev teatrynyń kish­kentaı ǵana sahnada úlken týyn­dylardy qoıyp jatqanyn óz kózi­men kórip ketken edi. Búgin mi­ne, ózi tikeleı muryndyq bolyp óner áleminiń tynysyn keńeıtti. Al­ǵy­symyz sheksiz! Qazaq óneri ja­sa­syn! Ulttyq qundylyqtary­myz jań­ǵyra bersin! Shyǵarma­shy­lyq bıik­tikterdi baǵyndyra bere­ıik degim keledi. Teatr toıy qutty bolsyn!