Qazaqstannyń Táýelsizdik kúnine oraı Bishkek qalasynda qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵyn bekemdegen jáne uly aqyn Abaıǵa qurmet kórsetilgen úlken oqıǵa boldy. Qyrǵyz Respýblıkasynyń A.Osmonov atyndaǵy Ulttyq kitaphanasynda Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy Qyrǵyz-Qazaq mádenı ortalyǵy ashyldy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıy aıasynda Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiligi Abaı mádenı ortalyǵyn ashý týraly bastama kóterip, Ulttyq kitaphana jáne Qyrǵyzstan qazaqtary qaýymdastyǵy birneshe aı ortalyqty ashýǵa ázirlik jasady.
Ortalyqtyń saltanatty ashylý rásiminde kitaphana dırektory Jyldyz Baqasheva is-sharanyń Qyrǵyzstannyń mádenı ómirindegi zor oqıǵa ekenin basa aıtyp, ony jasaqtaýǵa qoldaý kórsetip, qolǵabys jasaǵan Qazaq elshiligine jáne Qazaq qaýymdastyǵyna rızalyǵyn bildirdi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne О́kiletti Elshisi Qaırat Nurpeıisov Qazaqstannyń mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulovanyń quttyqtaýyn oqyp berdi. Mınıstr Abaı ortalyǵynyń ashylýy Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdik kúni qarsańynda bolyp otyrǵany kezdeısoq jaǵdaı emes ekenin, Qazaqstan men Qyrǵyzstan ortasyndaǵy derbes ári baýyrlas memleketter retindegi ekijaqty yntymaqtastyq táýelsizdik jarııalanǵan jyldan bastap jańasha óris alǵanyn atap ótken. «Abaı mádenı ortalyǵy qyrǵyz oqyrmandarynyń, ásirese, jas býynnyń qazaq pen qyrǵyzdyń tamyrlas ekendigin tereń sezinýine, keleshekte baýyrlas elderdiń qarym-qatynasyn arttyrýǵa dáneker bolmaq», - delingen quttyqtaýda.
– Qyrǵyzstannyń Ulttyq kitaphanasynyń ǵımaratyndaǵy Abaı ortalyǵynyń tórinen Abaıdyń altyn ispetti jarqyraǵan músini oryn alýy óte mańyzdy. Ony jasaǵan qyrǵyzdyń talantty jas músinshisi – Kýbanych Toktoralyuly. Oqyrmandardyń nazary birden Abaı beınesine túsedi. Oıǵa shomǵan Abaı osy kórinisimen-aq oqyrmandarǵa oı salady. Jastarǵa, stýdentterge qazaq mádenıeti, ádebıeti jáne ónerimen tanysýdyń taǵy bir múmkindigi týdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq akademııalyq kitaphanasy, sondaı-aq Elshilik Qyrǵyzstan Ulttyq kitaphanasynyń qoryn tolyqtyrý úshin 500-den astam kitap tabys etti. Qazaq, qyrǵyz, orys jáne aǵylshyn tilderindegi bul tomdardyń ishinde Qazaqstan tarıhy, fılosofııa, ádebıettaný, óner salasyndaǵy basylymdar, sondaı-aq qazaqtyń klassıkalyq jáne qazirgi zamanǵy ádebıeti bar. Ortalyq eki eldiń rýhanı-mádenı baılanysynyń órkendeýine dem beredi degen oıdamyn, - degen Q.Nurpeıisov Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyn halyqaralyq deńgeıde atap ótýge belsendi at salysqan qyrǵyzstandyqtarǵa jáne Qyrǵyzstandaǵy qazaqstandyq iskerlerge Elshiliktiń alǵys hattaryn tapsyrdy. Elshi, sondaı-aq, ortalyqtyń ashylýyna uıytqy bolǵan Ulttyq kitaphananyń dırektory Jyldyz Baqashevanyń jáne Qyrǵyzstan qazaqtary qaýymdastyǵynyń tóraıymy, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńeshiniń depýtaty Gúlshat Asylbaevanyń ortalyqty ashýdaǵy eńbekterin joǵary baǵalady.
– Qazaq pen qyrǵyz birtýǵan el, qanymyz, janymyz, tirlikte –
bazarymyz, ólsek – mazarymyz bir. Búgin baýyrlastarymyzben gýmanıtarlyq, rýhanı jáne ıntellektýaldyq baılanysqa taǵy bir jol ashyldy. Kezinde Muhtar Áýezov atamyz Shyńǵys Aıtmatov aǵamyzdyń búkil álemge tanylýyna aıtarlyqtaı úles qosqan. Al endi, Aıtmatov qazaqtyń biregeı mádenıetin, ózindik turmys-tirshiligin shyǵarmalaryna keńinen arqaý etken. «Jámıla», «Qııamet» j.b. povest-romandarynda qazaq taqyrybyna aýqymdy oryn berilgen. Ortalyqtyń ashylyp jatqany jaqsy nyshan. Biz de osyndaı ortalyqty Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda ashsaq jaqsy bolar edi. Mádenıetimizdiń, tilimizdiń uqsastyǵy – zor dáýlet. Men Abaı shyǵarmalarynyń qyrǵyzsha, oryssha nusqalaryn oqydym, endi túpnusqasynda – qazaq tilinde oqýǵa nıet etip otyrmyn. Abaı ortalyǵy rýh, aqyl ordasy, elimizdiń birligin shyńdaǵan ortalyq bolsyn. Kitaptardy shań baspasyn. Biz de kelip oqyp turaıyq, - dedi Qyrǵyzstannyń mádenıet, aqparat jáne týrızm mınıstri Nurjigit Qadyrbekov quttyqtaý sózinde.
Qyrǵyzstannyń syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Nuran Nııazalıev qazaq-qyrǵyz dostyǵyn nyǵaıtýda Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy Qyrǵyz-Qazaq mádenıet ortalyǵy úlken ról atqara alatynyn tilge tıek etip, eki respýblıkanyń yntymaǵyn bekemdeýge baǵyttalǵan is-sharalarǵa toqtaldy. Onyń aıtýynsha, 2021 jyly Qazaqstanda Qazaq-qyrǵyz mádenıet kúnderi, 2022-jyly Qyrǵyzstanda Qyrǵyz-qazaq mádenıet kúnderi ótýge tıis. Bishkekte Abaıdyń, Nur-Sultan qalasynda Manastyń eskertkishin turǵyzý josparlanýda.
Qyrǵyzstan el Assambleıasynyń keńesiniń tóraǵasy, fılologııa ǵylymynyń doktory, akademık Abdyǵany Erkebaev: «Abaı ortalyǵynyń Ulttyq kitaphananyń bir qaptalyn alyp, keń ornalasqany maǵan ulan-baıtaq qazaq dalasyn elestetti. Abaı sóz jaýharyn taba bilgen uly tulǵa. Nemister úshin Gete, aǵylshyndar úshin Shekspır, orystar úshin Pýshkın, Lev Tolstoı, Dostoevskıı qandaı paryqty bolsa, Abaı qazaq úshin de olardan kem emes. Onyń dárejesi qyrǵyz eli úshinde bıik. Abaıdyń shyǵarmalaryn burynyraq oqyǵanmyn, Shákárimdi egemendiktiń alǵashqy jyldarynda oqýdyń sáti tústi. Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnalyp Semeı jerinde ashylǵan keshendi teledıdardan kórip súısindim. Jol tússe, Abaıǵa, Shákárimge zııarat etýge baramyn», - dep sózin qaıyrdy.
«Zııalylyqtyń, óz jurtynyń adamı-rýhanı mádenıetiniń aınasy bolǵan Abaı tórtkúl dúnıeniń teńdessiz jetistigi ekeni sózsiz», - dep zalqar jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń ulaǵatty mátelin mysalǵa keltirgen Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq aqyny, Toqtaǵul atyndaǵy memlekettik syılyqtyń ıegeri, Qyrǵyzstannyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne О́kiletti elshisi bolǵan Akbar Rysqulov Abaıdyń óleńderi, qara sózderi, sazdy áýenderi qyrǵyzǵa da qymbattyǵyna toqtalyp, Abaıdyń ómirine baılanysty birer jáıtti alǵa tartty: «Abaıdyń aqyndyq talantyn oıatqan kim? Ol aqyn – Shóje Qarjaýbaıuly. Abaı jasóspirim kezinde Semeı qalasynda, kóshede eki adamnyń qoltyǵynda jyr aıtyp kele jatqan kisini kóredi Onyń búrkitteı sańqyldaǵan daýysy Abaıdy ózine baýrap alady. Sonda Abaı osy kisideı aqyn bolsam dep armandapty. Shóje aqyn qyrǵyzdyń solto rýynan. Abylaı hannyń kezinde arqany qonystaǵan qyrǵyzdardyń biri Qarjaýbaıdyń balasy. Al endi M.Áýezovtyń «Abaı» romanyndaǵy keıipker Izǵutty da qyrǵyz. Ony Abaıdyń ákesi Qúnanbaı qajylyqqa birge ertip barǵan. Izǵutty Qunabaı О́skenbaevtyń oń qoly boldy. Mine bizdiń baýyrlastyǵymyz, jaqyndyǵymyz osyndaı».
Qyrǵyz Ulttyq ǵylym akademııasyna qarasty Sh,Aıtmatov atyndaǵy til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymynyń doktory, akademık Abdyldajan Akmatalıev Abaı muralarynyń Qyrǵyzstanda jarııalaný, zerttelý máselelerin baıandap, báseńdep qalǵan qyrǵyz-qazaq ǵylymı baılanystaryn qaıta jandandyrýdyń qazirgi tehnologııa zamanynda qıyn emestigine toqtaldy. Abdyldajan Amanturulynyń qazaq ǵylymı ortasymen baılanysy budan 35 jyl buryn bastalypty. 1985 jyly jeltoqsanda Qazaqstanda Qyrǵyz ádebıetiniń onkúndigi ótip, alyp aqyn Aaly Toqambaev bastaǵan delegasııanyń quramynda birqatar oblystardyń ortalyqtarynda bolǵan. Aıtýynsha, sodan beri bul úrdis jalǵasyp keledi. 2008-2012 jyldary Qazaqstandaǵy dıssertasııalyq keńestiń múshesi retinde Almatyǵa baryp turǵan. «О́mirimde Qazaqstanǵa júz márte barǵan shyǵarmyn», - degen A.Akmatalıev pandemııa tikeleı qarym-qatynasqa tusaý bolyp otyrǵanyn, buıyrsa jaqsy kúnderdiń keletinin, mınıstrliktiń mádenı kúnder týraly málimeti jaqsy joralǵy ekenin aıtty. A.Akmatalıevtiń qazaq tilindegi alǵashqy kitaby 1989 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan. 1990 jyly Abaıtaný boıynsha zertteý eńbegi qazaqsha jaryq kórgen. 1995 jyly Abaı Qunanbaıulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna qyrǵyz eli de ázirlenip jatqanda «Kyrgyz Týýsý» gazetine Abaıdyń shyǵarmashylyǵy jónindegi maqalasy jarııalanǵany esimde. Qyrǵyzstannyń sol kezdegi Prezıdenti Asqar Aqaev bastaǵan delegasııanyń quramynda Almatyda ótken mereıli merekege birge barǵanbyz.
Abaı mádenı ortalyǵynyń negizgi maqsaty – Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń mádenıetin, ónerin, dástúri men tarıhyn nasıhattaý. Akademık A.Erkebaev atap ótkendeı, ortalyqtyń keńdigi – 420 sharshy metr oryndy alyp tur. Arnaıy tapsyryspen jasalǵan sórelerge Ulttyq kitaphananyń qoryndaǵy qazaq-qyrǵyz qarym-qatynasyna qatysty kitaptar, qazaq aqyn jazýshylarynyń, onyń ishinde Abaı men Shákárimniń shyǵarmalary, zertteý eńbekter jáne Qazaqstan syıǵa tartqan tomdar qoıylǵan. Zaldyń qabyrǵalaryna Manastyń, Sh.Ýálıhanovtyń, Abaıdyń, M.Áýezovtyń, Sh.Aıtmatovtyń, jáne t. b. tulǵalardyń portretteri ilingen. «Abaıdyń» avtory – Qyrǵyzstannyń belgili sýretshisi, qazaqstandyq «Dostyq» ordeniniń ıegeri Saparbaı Osmonalıev. Májilis zaly óz aldyna úlken bólme. Kelissózder-suqbattasý zaly zamanaýı tehnıkamen jabdyqtalǵan.
Nazarbek BAIJIGITOV,
Qyrǵyz Respýblıkasynyń jalpyulttyq «Qyrǵyz Týy» gazetiniń qyzmetkeri
Arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin