– Sýretshilerdiń bári osyndaı ma?– Qandaı?– Qarǵys atqan...– Joq, jaqsylary ǵana.О́z azaby ózine maıdaı jaǵatyn. Kóńili marqaıǵan kezde sodan beımálim lázzat alatyn sekildi. Tabıǵat – tabynar Táńirisi, sulýlyq – bet túzer qubylasy. О́zin tanýǵa jasaǵan áreketiniń barlyǵy baqytsyzdyqqa bastaryn bilgendeı-aq. Bilmese de qalyń túnektiń ishinde bolmashy jylt etken sáýleniń qulaǵan úmitine qanat bitirerine sendi. О́mir ózenine bir batyp, bir shyǵyp jantalasqan qaǵaz kemedeı... Iá-ıá, qylqalam hıkaıasy jazylǵan ǵumyry bir daýyldyq juqa paraq tárizdi.
Mynaý dúrııa dúnıe bizdiń kózimizge álemish boıaýǵa toly kartınadaı kórinedi. О́tirik deńizshi... Al qarǵaǵa qarashyǵynyń sheńberine áreń syıǵan qońyraýly qońyr álemdeı-aq. Bári de ómirdi qalaı kórýge baılanysty...
Endeshe, aınalańyzǵa bir sát sýretshiniń kózimen qarańyzshy, Jaryq-qyz!?
Sondyqtan ǵoı... «seniń jan dúnıeńdi túsingen kezde kózińniń sýretin salamyn» deıtini. Qalaı túsindirsem eken... Jan kúıińniń túsimen, janaryńdy boıaımyn. Túsinesiń be, meniń taǵdyryma baılanǵan kógen kózderiń tuńǵıyqqa tartady da turady. Túbi men sol ıirimge qulap óletin sekildimin». Onyń ár sýretindegi adamnyń ishki háli qarashyǵynan qarap turǵandaı bolady. Júrek kózimen úńilseńiz, siz de osy sózderdi oqısyz. Ǵajap emes pe?!
Tirshilik tánnen bastalady. Adamnyń eń osal tusy – ádemilik áseri. Sulýlar sol úshin azap shegedi. Jan sulýlyǵyn qansha bıik qoıǵanymyzben, tán sulýlyǵynyń aldynda bárimiz álsizbiz. Balmuzdaqqa talasqan bala sekildi. Sanamyzdy ózgeshe ınstınkt bıleıdi. Aqyly az bolsa da kez kelgen sulýdyń aldynda tizerleýge barmyz. Torǵa qamalǵan totyqustaı. Sulýlyqty jeńý – aqynnyń jazylmaǵan óleńi nemese sýretshiniń qııalyndaǵy kartına.
Onyń ómirbaıany – Van Gogtyń portretine uqsaıdy.
Modılıanı kýbızm baǵytyn alǵash beıneleý ónerine ákelgen zamandasy, dańqty sýretshi Pablo Pıkassony moıyndamady. Bul qaıshylyq ony tipti asqaq kórsete tústi.
Parıjdiń aıly kóshesinde alaqanyna aýany qondyrǵan jalańaıaq sýretshini kórseńiz, ol Modıdiń prototıpi ǵana. Al onyń aıdan túsken kóleńkesin qýalaı júgirgen sulý boıjetken áıgili aqyn Anna Ahmatovanyń jasampaz jyrlary. Poezııa patshaıymynyń Máskeýdegi eskertkishi sýretshiniń erekshe eskızin eske túsiredi. Sol názik nobaı bir-birimen rýhanı tamyrlasqan qos óner ıesiniń móp-móldir saǵynyshynyń kýásindeı yp-ystyq.
1906 jyl. Fransýz jazýshysy Karko Fransıstiń juqaltań kitabyn qolyna ustaǵan 22 jasar armany asqaq jigit Parıjge keledi. Ambısııasy zor arıstokratsha kıingen. Alyp shahardy ózine tabyndyrmaq nıetpen. Áıtse de anasynyń tárbıesinde ósken ıntellektýal, ulty evreı, ıtalııalyq jas sýretshi alyp qalaǵa birden sińisip kete almady. Shyraıly shári jańa taǵdyrdy jatyrqady. Bul jatyrqaý ony oqshaý, ózgeden dara turýǵa tárbıeledi. «Gnomdardyń astanasynda alyp adam umytyp ketken úlken sham sııaqty» kórindi.
Sýretshini qoǵam túsinbedi. Al adam túsinbegen dúnıesiniń bárinen qorqady. Bul úreı aqyry Modılıanıdi kópshilikten alystatty. Jo-joq, Modılıanı tobyrdan jyraq kún keshti degenimiz durys bolar.
Parıjdikter ony «Modı» dep atady. «Maudit» fransýz tilinde «qarǵys atqan» degen maǵyna beredi. Shynymen de onyń taǵdyryn qarǵys atqan edi. Aıyqpas dert, ashy sý ajalǵa jeteledi. Skýlptýramen shuǵyldandy. Jupyny ómirden jalyqqan sátte Italııaǵa qaıtqysy keletin, biraq Parıjdiń tústerine qatty ǵashyq boldy. Dıhotamııa. Peızaj jazýdy unatpady. «Meni adam qyzyqtyrady. Onyń bet-beınesi – tabıǵattyń eń uly týyndysy. Men ony qajymaı-talmaı qoldanamyn», deıdi ózi. Áıelderdiń ashyq obrazy –murasynyń injý-marjany.
Senesiz be, onyń keıipkerleriniń qatarynda kóshe jezókshesi de bar. «Adamdar qarapaıym aqıqatty elemegendikten kóp azap tartady», – deıdi Frıdrıh Nısshe. О́zi súıip oqıtyn nemis fılosofynyń osy bir naqyly onyń shyǵarmashylyǵynyń qaınary ispetti. Zaratýshtraǵa súıishpenshilik, ǵuryptyq sıpat, Langranj teoremasy, elıps, gormonııalyq ǵajaıyp, onyń tákappar týyndylarynyń basty ereksheligi edi.
Jalpy, uly óner ıeleriniń ortaq jasy – 36 mızam. Odan uzaq ǵumyr keshkenderiniń qatyryp kartına syzǵany shamaly. Qyryqqa deıin eń ǵajaıyp týyndylaryn kókeıinde pisirip, jaryqqa shyǵarǵandarynyń ǵana dańqy ústem shyqqan. Bul sannyń óziniń magııalyq qupııasy bar sekildi. Kim biledi!? Biraq murat – ǵumyrdyń uzyn-qysqalyǵymen ólshenbeıdi. Ýaqyt – qashanda shartty uǵym. Bir kúniń bir jylǵa tatýy múmkin, bir jylyń bir táýliktiń enshisinde ketýi de ǵajap emes. Eń bastysy – Táńirden enshilegen amanatyńdy túgel atqarýyń.
Osy tilek úlestirerde ulylardyń ǵumyr ólshemine salyp bezbendep, jan ıesine tartý etý burynnan bar ádet. Ádet deımiz-aý, keıde jarq etken darynǵa juldyzdaı aǵyp ketken alyptardyń baǵyn bersin dep aıtqyń-aq keledi. Iá, bir túıir baq – bárine tarazy. Kóńil perdeńniń kózin ashady. Jeńisiń de soǵan táýeldi ispetti. Dál Amadeo Modılıanıdiń Jannany jolyqtyrǵanyndaı. О́nerdiń jańa bir satysyna kóterilgendeı kúıge bólendi. Quddy shabyttyń shalqar shyńyna shyqqandaı. Al Janna she, bir sýretshiniń baǵy bolyp baz keshti. Dısproporsııa. Bar peıili ónerine aýǵan. Áıtse de essiz súıispenshilik esirkemedi.
Sulýlarǵa suqtanýdyń artyq salmaǵy joq qoı... O da turǵan ne bar?!
Sosyn keshigip kelgen baqyt kóńilden uzamaıdy. Jalpy baqyttyń kidirgeni – jaqsy yrym. Qadirin bilesiń. Janna Ebıýternniń portretinde jańa rıtm, gormonııalyq ǵajaıyp, boıaý matematıkasy saqtalǵan. Oǵan degen ishki sezimi, rııasyz qurmeti tústerge óń berip turǵandaı. Avtordyń eń uly týyndysy. Súıgenine arnap 30-ǵa jýyq shyǵarma jazǵan. Dese de bul mańda úlken tragedııa buǵynyp jatyr. Siz ben bizdi tań qaldyratyn bir nárse bar. Ol – Modılıanıdiń o dúnıege ózimen birge mýzasyn alyp ketkendigi. Sanaly túrde.
Táńir kesip-pishken qus tumsyǵyndaı ǵumyrdyń 2 jyly qalǵanda kezikken asyl beıne máńgiliktiń shamyn jaǵyp ketti. Ańyzǵa para-par ańsar men albyrt sezimniń sharpysýy.
«Asyqtyq azapqa bastaıdy...» deıdi danyshpan Gete. Janna sol asyqtyqtan myń ese azap shekti. Kolarossı akademııasynyń tegin stýdııasynda kezekti bir modelin nysanaǵa alǵan syrbaz sýretshi bitimi erek stýdent qyzdy baıqap qalady. Molbertke jaıǵasyp, muqııat sýret salǵan eńbekqor boıjetken Amadeony birden elitip áketti. 33 jasar sýretshi kesh boıy 19 jastaǵy balań arýdan kózin almaıdy. Bul kórkem kózqaras mýzasynyń da mahabbatyn oıatqan edi. О́ner ordasyna uly sýretshi bolýdy armandap túsken názik bilimger uly mahabbatyn kezdestirdi.
Sol dáýirde shaıyrlar men sýretshilerdiń muń shaǵar mekeni Monparnastaǵy «Rotýnda» kafesi ǵana bolatyn. Kez kelgen kúni siz onda Modılıanıdi ǵana emes, Pıkasso, Dereın, Morıs Vlamınk syndy dúldúlderdi de jolyqtyrasyz. Fransýz bogemalary arasynda orystyń avangard sýretshileri, aqyndar men revolıýsıonerler de otyrady. Tún aýa sharapqa sylqııa toıǵan kedeı sýretshi jıyrmaǵa tolmaǵan jas kelinshektiń ıyǵyna asylyp ketip bara jatatyn. Osylaısha Janna maqsatyn mansuq etip, nekesi qıylmasa da, otbasynyń qarsylyǵyna qaramaı sýretshiniń tar bólmesin panalady.
Ekeýi sońynan ergen qaýesetterden qashyp, Nıssaǵa qonys aýdardy. Sýretshiniń densaýlyǵy jyldan-jylǵa nasharlaı túsken. Tarshylyq tabanǵa batty. Qarańǵy kúnderdiń qamalyn qıratyp ómirge qyzdary keldi. Onyń atyn anasymen attas qylyp «Janna» dep qoıdy. Biraq sonda da Modılıanıdiń sýretteri áli de kóleńkeden shyqqan joq. Nekesiz týǵan sábı qaıyn atasynyń tegine jazyldy. Ashyqqan Janna balany ózi emize almady. Joqshylyq aıaqqa tusaý boldy. Ákesi qyzyna nemeresin ertip, úıine qaıtýyn suraǵanda, Modılıanıdiń qasynda kóńili toq ekenin jetkizdi. Suryqsyz kúnderden qajyǵan qos ǵashyqqa surqaı Parıjge qaıtýǵa týra keldi. Kóp uzamaı Parıj bogemasynyń sońǵy ári shynaıy ókili Modılıanı ómirden ozdy.
Ol barda kókiregine búkil ǵalam syıyp tur edi-aý. Kókiregin tilimdegen qaıǵysyn ıliktire almady. Ishi qalaı órtendi. Endigi tirshilikte mán qalmaǵandaı. О́rtengen júrektiń emi – sońynan ilesý. Súıgeni qalaǵandaı. Júreginde janǵan órtti solaı ǵana óshire alady. О́z ómirin Modılıanısiz kóre almaǵan beıkúná Janna ana dúnıege ata-anasynyń úıiniń terezesinen sekirip kete bardy. Baqytsyz qyz 9 aılyq júkti bolǵan. Alyptyń kıesi aıanyshty bilmeıdi eken. Qyrshynynan qıyldy.
Modılıanı óneriniń sońǵy beketinde aınymas adal, tozbas berik mahabbaty keýdesine qondyrdy. Dúnıe keńigenimen ǵumyr shektelgende bári jalǵan. Syrqaty meńdese de jalyny júrekte, senimi keneresinde, tipti aqyl oıy álem aıasynda ekenin kámil túısindi. Ǵumyrynda jalǵyz-aq sáýle qalǵanyn sezdi. Ol sáýle – Janna bolatyn. Beıshara qyz, baqytsyz qalyńdyq jáne shyn ónerdiń qurbany.
Tiriniń sybaǵasy – taǵdyrmen arpalys. Áıeldiń sulýlyǵy – janǵa dárý, júrekke jara. Nátıje – ǵashyqtyq mehnaty ǵana. Janna bolsa, sol mehnattan mezgilinde qutyldy. Jas kezinde mahabbat azabynyń ózi ǵajap kúsh syılaıdy eken-aý. Jalǵyzdyqty kinálamaǵan beti ózin jardan laqtyrdy. Bir izge tústi, birge jerlendi.
Bárimiz – ómir ózenine bir batyp, bir shyǵyp jantalasqan qaǵaz kemedeımiz...
О́mir súrý úshin ǵashyq bolý kerek, Jaryq-qyz!?