Baspa salasynda basy ashylmaǵan másele kóp

Qazaqstan baspalarynan shyǵatyn kitap ónimderiniń 80 paıyzyn oqýlyqtar qu­ra­ı­dy. Al naryqtaǵy ózge kitap­tardyń 80 paıyzy – Reseı bas­palarynan shyqqan kitaptar. Otandyq kitaptar az taralymmen shyǵatyndyqtan, satylymda kóp kezdespeıdi. О́ıtkeni kommersııalyq baǵytta kitap naryǵy damymaı otyr.

Al jańa shyǵyp jatqan qazaqsha kitaptardyń kóp bóligi memlekettik mekemelerge úles­tiriledi. Sońǵy ýaqytta ǵana qazaq avtorlarynyń jınaqtary  birdi-ekili ki­tap dúkenderinde satylyp, qazaq kitap dúkeniniń kontenti qalyp­tasa bastaǵandaı. Alaıda bul bórkimizdi aspanǵa atyp qýana­tyndaı nátıje emes.

Keńestik kezeńde kitapty Úkimet ózi shyǵaryp, ózi satyp jáne odan qyrýar aqsha tabatyn. Al biz qyzyǵa hám tamsana eske alatyn avtorǵa beretin qalamaqy – sol túsken paıdanyń bir bóligi ǵana. О́ıtkeni bıliktiń ózi kitap oqýdy, qazirgi tilmen aıtqanda, trendke aınaldyra bildi. Búgingi qoǵamda ol júıe joq. Dese de kitap shyǵarýdaǵy sol kóne saıasattyń izimen qazir baspalar da, aqyn-jazýshylar da tabys kózi retinde Úkimetti ǵana tanıdy. «Túıeniń tanyǵany japyraq». Álqıssa.

Kitap palatasynyń máli­me­tine súıensek, 2019 jyly eli­miz­de shyqqan kitaptyń jalpy taralymy – 22 mıllıon 563 myń dana. Iаǵnı 268 baspadan 4 439 kitap atalymy basylyp shyqqan. Onyń 1874-i qazaq tilinde, 1604-i orys tilinde jáne 961-i shet tilinde. Sondaı-aq atalǵan kitap­tardyń 193-i proza, 139-y poe­zııa ja­nrynda jazylǵan (dra­matýrgııada bir de bir kitap shyq­pa­ǵan). Al 2020 jyly 3020 kitap tirkelgen (bul naqty sany emes, jyl aqpan aıynda jabylady). Onyń 1222-si qazaq, 1014-i orys, 784-i shet tilderinde. Iаǵnı byltyr 205 baspadan proza janrynda 194, poezııalyq 117, dramatýrgııa bo­ıynsha 6 kitap jaryq kórgen.

Aıta keteıik, bizde qazir kitap shyǵaratyn jalǵyz baǵdarlama bar. Ol eki baǵyt boıynsha, ıaǵnı satyp alý jáne shyǵarý men taratý salalary aıasynda júrgiziledi. Satyp alý baǵytynda avtor qu­qyǵy 3 nemese 5 jylǵa satyp alynyp, ár baspatabaǵyna 255 myń teńgeden qalamaqy tólenedi. Sondaı-aq avtor baspany ózi tańdaı almaıdy. Al shyǵarý men taratý baǵytynda avtor ózi baspa tańdap (tańdamaǵan jaǵ­daıda baspalar arasynda konkýrs jarııalanyp, ıaǵnı tender ótkizildi), kelisimshartqa otyrady. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıteti Baspa isi basqarmasynyń basshysy Álııa Bekbatyrovanyń aıtýynsha, bul baǵyttaǵy baspa men avtor arasyndaǵy qalamaqy máselesine mınıstrlik aralasa almaıdy. «Baspa ókilderi avtorǵa qansha qalamaqy beretinin ózderi sheshedi. Atalǵan baǵyttaǵy baǵ­darlama boıynsha, máselen kór­kem ádebıet janryna bir shartty baspatabaqqa (túrli-tústi emes) 270 myń teńge bólinedi. Al túr­li-tústi kitapqa qoıylǵan soma bu­dan kóbirek. Tarıhı, tanymdyq, t.b. janrlardyń baspatabaǵyna bólinetin qarjy ártúrli», dedi Álııa Muhtarqyzy.

Batys elderinde avtor tany­mal, ótimdi bolsa hám ónimdi ju­­­mys isteı alsa, ol, sózsiz ta­bys­­ty bolady. Otandyq bas­pa­­­lar da osy júıege kóshse deı­miz. Iаǵnı memlekettik tender­ge ǵana arqa súıemeı, baspalar óz qara­jatynan avtorǵa qa­la­maqy tólep, jazýshyny na­sı­hat­­tasa, sonda ǵana baspa óz qar­jysyn qaıtarady emes pe? Bul kitap mar­­ketınginiń damýyna yqpalyn tıgizbek. «Arys» baspasynyń dırektory, professor Ǵarıfolla Ánes qazirgi ki­tap naryǵynda tegin degen dú­nıeni túbirimen joıý kerek deıdi. «HHI ǵasyrdyń 21 jy­lynda qazaq kitabyn básekege qa­biletti, naryqqa beıimdel­gen, ózin-ózi aqtaıtyn óndiris ári bız­nes salasyna aınaldyrýymyz kerek. Sol úshin de memleket memlekettik tapsyrys pen oqýlyqtardy tegin taratýdy múldem toqtatýy qajet. Teginniń jiligi tatymaıtynyn, talan-tarajdy kúsheıtetinin, básekeni boldyrmaıtynyn barshamyz bi­lip otyrmyz. Halyq kitapty óz aqshasyna satyp alý kerek. Al baspahanaǵa qajetti qaǵaz, dáke, jelim, qatyrma qaǵaz (karton), ıne elimizde óndirilmeıdi. Onyń bári shetelden alynady. Degenmen, baspada negizgi másele bular emes», dedi ol. Sóz-aq. Alaıda, baspager qomaqty qalamaqy tólegen kúnniń ózinde jańa shyǵarmalarymen kózge túsetin avtorlar bar ma eken?..

2020 jyly «Folıant» bas­pasynan 300-ge jýyq túrli janr­daǵy kitaptar shyǵypty. Onyń ishinde balalarǵa arnalǵan kitaptar, kórkem ádebıetter, aýdarmalar, oqýlyqtar, jeke avtorlardyń kitaptary, sondaı-aq memlekettik baǵdarlama aıasynda shyǵarylǵan kitaptar bar. Baspasynyń bas redaktory Farıda Tobashalova kitaptyń bas­pada daıyndalýy men oqyrman qolyna jetkenge deıingi kitapqa ketetin shyǵyn óte qymbat ekenin aıtty. «Avtorǵa nemese muragerlerge, sýretshilerge, aýdarmashylarǵa qalamaqy tó­leý, shet tilindegi shyǵarmalar­dyń sheteldik quqyǵyn satyp alý, redaksııalyq jáne tıpo­grafııalyq shyǵyndardy qosa alǵanda, kitap shyǵarý ájeptáýir qara­jatty talap etedi. Biz óz múm­kindigimizben jıyrma bes jyl boıy kitap shyǵaryp kele­miz. Úkimetten kitap shyǵa­ryp otyr­ǵan baspalarǵa, kitap satatyn dúkenderge, tıpo­gra­fııa­larǵa salyq jeńildikteri qaras­ty­ryl­sa, kitaptyń baǵasy arzandap, oqyr­manǵa qoljetimdi bolar edi. Sondaı-aq basqa elderde kitap aýdarý úshin aýdarmashynyń qa­lam­aqysyn tóleýge úkimet nemese arnaıy mekemeler qarjylaı qoldaý kórsetedi. Mysaly, Ger­ma­nııadaǵy Gete ınstıtýty nemis ádebıetine árdaıym osyndaı qarjylyq qoldaý kórsetip otyrady», deı kele sheteldik baspalar sııaqty tolyqqandy marketıngpen aınalysa almaıtyndaryn tilge tıek etti.

Al elordadaǵy «Profı Me­dıa» baspasynyń atqarýshy dırektory Aısulý Bádelqyzynyń aıtýynsha, elimizdegi kitaptar baǵasy qymbat eken. «Sebebi, baspahanalar tehnologııalyq ja­­ǵynan artta qalǵan. Sonymen qa­tar karton-qaǵaz ónimderinen bas­tap, kitap túpteıtin jipke de­ıin shetten tasımyz. Qazaq kitap­­tarynyń sapasyna qatysty syn da jıi aıtylady. Munyń sebebi baspa jáne baspahana sa­lasyna mamandar ázirleý áli kún­ge jolǵa qoıylmaı keledi. Eli­mizde birneshe kolledj ǵana bas­pahana óndirisine mamandar daıarlaıdy. Al munyń qazirgi kezde shapshań damyp kele jat­qan aıryqsha tehnologııalar qol­danylatyn sala ekenin eskersek, mamandar joǵarǵy oqý oryn­darynda oqytylýy kerek. Baspa isi boıynsha mamandar da sanaýly ýnıversıtette jýrnalıstıka mamandyǵymen qosa oqytylady. Baspa isi men jýrnalıstıka bir-birine úsh qaınasa sorpasy qo­sylmaıtyn mamandyqtar ekenin eskermeı kele jatqanymyz atal­ǵan salany kógertpeı otyr», deıdi.

Qazaqstanda kitap saýdasymen aınalysatyn 137 kásiporyn tirkelgen eken. 2019 jyly elimiz boıynsha 13 mıllıard teńgege kitap satylǵan. Onyń ishinde Nur-Sultan qalasy boıynsha 2 391 632 myń teńgege, Almaty qalasy boıynsha 5 846 836 myń teńgege, Aqmola oblysy boıynsha 151 198 myń teńgege, Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha 697 980 myń teńgege, Batys Qazaqstan oblysy boıynsha 70 725 myń teńgege, Jambyl oblysynda 149 634 myń teńgege, Almaty oblysynda 674 702 myń teńgege, Soltústik Qazaqstan oblysynda 95 584 myń teńgege, Qaraǵandy qalasynda 1 945 535 myń teńgege, Qostanaı qala­syn­da 152 101 myń teńgege, Aqtóbe qala­synda 194 786 myń teńgege, Atyraý qalasy boıynsha 148 532 myń teńgege, Qyzylorda qalasynda 100 188 myń teńgege, Pavlodar qalasynda 136 857 myń teńgege, Mańǵystaýda 66 742 myń teńgege, Túrkistan qalasynda 35 164 myń teńgege, Shymkent qalasynda 159 283 myń teńgege kitap saýdasy júrgizilgen. Qosa keteıik, 2020 jyldyń sta­tıs­­tıkalyq derekteri aldaǵy ýa­qyt­ta esepteledi.

Búgingi kitap naryǵynda «Me­loman» dúkeniniń úlesi zor ekenin de aıta keteıik. Bul dúkende kitap tez ári kóp ótetindikten bedeldi sanalyp otyr. Monopolııa bolǵan soń, taýarlarynyń baǵasy da joǵary. Osydan, shamamen bir jarym jyl ýaqyt buryn «Me­lomanda» qazaq kitaptaryna ar­­nal­ǵan burysh ashyldy. Sol kez­­deri qazaq ádebıetiniń klas­sıkalyq týyndylary satylymǵa qoıylǵan edi. Alaıda, bul kór­setkish otandyq kitap dúken­niń qazaq avtorlaryna kende eke­nin baıqatady. Al keıingi avtor­lardyń «Melomanǵa» degen bazynasy bólek. Iаǵnı oǵan kitap ótkizý úshin qalamgerdiń JK nemese JShS bolýy tıis. Budan bólek kitabynyń dızaıny men sapasyna erekshe kóńil bóledi. Al kelisimsharty boıyn­sha kitap­tyń baǵalanýyna baılanysty 50-70 paıyzǵa deıin ústeme aqy qosylady. Al tek qazaqsha kitaptar satatyn «Qazyna» kitap dúkeni úsh jyl buryn ashyl­ǵan bolatyn. Osy ýaqyt ishinde kitap dúkeni qoǵamda qazaq kitap­tarynyń ortaq bir keńistigin qalyptastyryp keledi.

Kitap dúkeniniń dırektory Almas Sháıken áý basta avtor kitaptaryna eshqandaı talap qoı­maǵanyn, ıaǵnı sapasy tómen bolsa da satýǵa ala bergenin aıtady. О́ıtkeni, kitap dúkeni tek qazaqsha kitaptar satýdy maqsat tutqan eken. «Alǵash ashylǵan ýaqyttan bastap biz bir jarym jyl boıy tek kitap jınaýmen aınalystyq. Qazir kitap qorymyzda barlyq janrdy qosqanda 13 000 kitap bar. Al kitaptyń baǵasy avtor­lyq qalamaqy men kitapty shy­ǵa­rýǵa ketken shyǵyndy qos­qan­da quralady. Marjasy 20 pa­­ıyzdan 60 paıyzǵa deıin ósip otyrady, ıaǵnı bul ústeme qo­sylatyn baǵasy. 2019 jyly 30-40 myń kitap satylsa, 2020 jy­ly 50 myńdaı kitap satyl­dy. Bunyń ishinde eń kóp satyl­ǵan motıvasııalyq, tanymal psı­ho­logııalyq kitaptar boldy. Me­nińshe, aldaǵy 10-15 jylda qazaq kitaptarynyń kontenti jaqsaryp, barsha jurt qazaqsha kitaptarǵa oralatyn sııaqty», deıdi ol.

Bálkı, qoǵamda kitaptyń az oqylýy baspa isindegi osy kem­shin tustardyń áserinen bolar. Ol degenińiz, ýaqyt óte kele q­a­­zaq rýhanııatynyń quldy­raýy­na ákelip soqtyrmaı ma?.. Eınshteın: «Bir nárseni isteýdi jal­ǵastyra berip, biraq odan basqa nátıje kútý bekershilik» degen eken. Baspa óndirisindegi b­ú­gingi azdy-kópti is-áreket bul qaýqarsyz amaldan nátıje shyqpaıtynyn áldeneshe ret kórsetip otyr. Son­dyqtan atalǵan máselege bastan-aıaq jańa júıe hám tyń kózqaras kerek-ti.