Búgingi tańdaǵy qazaq beıneleý óneri – ábden tolysqan, joǵary deńgeıde shyńdalǵan, tolymdy óner. Osy dárejege jetý úshin de elimizdiń mádenı ómirinde, nebir kúres pen izdeniske toly prosester júrdi. Elimizdiń egemendik alýymen shyǵý tegimizge, tarıh pen ótken muralarymyzdy qaıta tanýǵa degen belsendilik te artty. Biraq kóp sýretshiler zamana ózgeristeriniń baıybyna bara almaı ańtarylyp qalǵany da ras. Qazaq beıneleý óneri qalaı damýy kerek dep, baǵyt ala almaı turǵan óliara tynyshtyq ornaǵan kez edi.
Alǵash bolyp tynyshtyqty qazaq ónerine ózindik súrleýimen kelgen, aǵa býyn ókili sanalatyn keskindemeshi Á.Sydyhanov buzdy. Ol birden 1988 jyly postmodernıstik baǵyttaǵy «Keskindemelik tańba» atty derbes kórmesimen ekpindete ún qatty. Erkin oı alǵan sýretshiler sanasynda álemdik avangardtyń tájirıbesinen basqa da ulttyq obrazdy-plastıkalyq stılıstıkany jańasha daıyndaý degen másele degen suraq ýaqyt talabynda turdy. Biraq qoǵamda qazaq rýhanııatyna jańa estetıkalyq sapaǵa degen alabóten suranysqa jaýap beretin batyl da, belsendi bir tulǵanyń shyǵýy, kerek te, zańdy da edi. Egemen elimizdiń beıneleý ónerine uıtqy bolyp, týyn kótergen sýretshilerdiń biri, sol kezdegi eń jasy – Qazaqbaı Ájibek bolatyn. Beıneleý óneri de ár ǵasyrda óz jańalyǵymen tanylady. Bul ózi qazaq keskindemesiniń qataryna taǵy bir qýatty tolqyn kelip qosylǵan shaq boldy.
Q.Ájibek stýdent kezinen óz býynynda kóshbasshy boldy. 1986 jyldan kórmelerge qatysýdy bastap, óner degen uly marafonda qalyptasý, jetilý kezeńinen ótti. О́zinen burynǵylardyń sheberlikterin ábden saralap, tyńnan jol izdedi. Táýelsizdik kezeńi, naryqtyq ekonomıkanyń bastalýy, aǵa býynnyń oısoqty bolyp turǵan shaǵy, jas sýretshi talantynyń kemeline kelip aıyryqsha jarqyraı túsken kezeńine aınaldy. Basqa modernıstik baǵyttarǵa burylmaı, realıstik dástúrge, realızm estetıkasyna jańalyq ákelý qıynnyń qıyny ekenin jaqsy sezindi. Onyń týa bitken boıaýǵa degen talǵamdy tabıǵı talanty osy jerde alyp shyqty. Qazaq bolmysyn tanytsam degen qulshynysy ómirlik muratyna aınaldy.
Talantynyń erekshe qyry – keskindeme degen uly ónerdiń kúrdeli ekendigin uqtyra, odan saıyn tańdandyra, odan saıyn tamsandyra túsetin, boıaýdy tereń sezinetin erekshe qasıeti – ol týa bitken kolorıst edi. Osy qyry jańashyldyq izdegen ot kóńildiń tegeýrinin tanytyp, sony serpin, ozyq sıpat berdi. Realızmge boıaý qudireti arqyly tebirentetin pármendi qýat berdi. Bundaı dárejege sheberdiń sheberi ǵana jete alady. Árbir kórmege, ne konkýrsqa qatysqanda Q.Ájibek qandaı jumys qoıar eken dep biri asyǵa kútse, biri shyǵarmashylyq mysynan ishteı qysylyp turatyndaı dárejege kóterildi.
Sýretshi sony poetıka jasaý kerektigin jaqsy uǵyp, sony estetıkalyq arsenalda, ulttyq kolorıt úshin erekshe sazdylyqpen, ónerdi áýen arnasynda órbite bildi.
Mysalǵa «Tańerteń» (k,m.b. 130h220), «Daýyl» (k,m.b. 60h80.1998j), «Alaman báıge» (k,m.b. 110h150), t.b jumystarynda kórinisterdi aıaqtamastan, birden mýzykalyq áýenmen sıpattaı salatyn sheberligin aıtsańshy. Boıaýdyń gammasy, tondarynyń ǵajap sıqyrly utqyrlyǵy, medıtasııalyq boıaýlarmen beıneleý tásili de tereń qalyptasty. Alǵash qazaq keskindemesinde kartınanyń mýzykalyǵyn kótergen ataqty sýretshi, darhan daryn ıesi Sabyr Mambeev edi. Umyt qalǵan úrdisti qaıta kemeldendirgen ekinshi adam, jańa zaman óneriniń kóshbasshysy Q.Ájibek boldy.
Q.Ájibektiń shyǵarmashylyq jańalyǵy búkil qazaq keskindemesin jańa tarıhı beleske kóterdi. Ol kez kelgen taqyrypty tıpologııalyq turǵydan qarastyrady.
«Naýryzda jaýǵan
qardy kór,
Qardy kór de, etim kór.
Qarǵa tamǵan qandy kór,
Qandy kór de, betim kór», –
dep jyrlanatyn uly epostaǵy naqty bir qyzdyń portreti emes, bul jalpylama sıpat. Bul teńeýdi kez kelgen qyzǵa aıtýǵa bolatyny sııaqty, Q.Ájibek úshin de «dala», «etnobolmys», «tarıh» , «qazaq bolmysy» fon, dekorasııa emes, úlken áýen. Týra qazaq folklory sııaqty naqty portret jasamaı, jalpylama beıne mánerlep kórsetýge erekshe mán berip salynady. Birden oǵan sıqyrly boıaýmen mýzykalyq ton qosyp, dekoratıvti-yrǵaqqa baǵyndyrady. Q.Ájibek bul jerde kompozıtor, boıaýmen kúı týdyrýshy, bul degen – mýzykalyq etnofolklorızm. Mýzyka men boıaý úndestigi keremetteı emosııa beredi. Medıtasııalyq boıaýlar áserin erekshe meńgergendigi sonsha qaraǵan adamdy úıirip alady. Ekpin alǵan Q.Ájibek monýmental keskindemege de qulash uryp ulttyq dúnıetanym estetıkasynyń sapasyn jańa qyrymen baıytty.
Q.Ájibektiń monýmentaldy keskindemedegi jańalyǵy halyqtyń estetıkalyq túsinigimen kórkemsýret ıdealynyń sáıkestigin jańasha sheshýi boldy.
Keńes zamanyndaǵy monýmentaldy óner plastıkalyq-obrazdyq tanymmen, gıperbolızasııa tásilderiniń tıptik yrǵaqtarymen erekshelendi jáne onyń ıdeologııalyq sıpaty boldy. Kompozısııa qurý sheberligimen qosa, qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhyn tereń biletin sýretshi tarıhı shyndyqpen kórkem shyndyqtyń ara qatynasyn sheshýde kolorıtti alǵa qoıdy. Keńes zamanynda asa nazar salynbaǵan tús máselesi, Q.Ájibektiń shyǵarmalary arqyly qazaq monýmental keskindemesinde jańa bıikke kóterildi.
Asa kólemdi «Quryltaı» trıptıhy, «Abaı» (200h300. kenep, akrıl), «Qazaq handyǵy» (kenep, akrıl. 160h320), «Qaıtaórleý» (kenep akrıl.160h340), «Ant berý (kenep akrıl.160h320), Ábý Nasyr ál-Farabı (180h290.kenep, akrıl) sııaqty jumystaryndaǵy ulttyq kórkemdik tanymdy asa baı tústermen somdady. Qazaq tarıhynyń rýhyn, qatpar-qatpar qabatyn tarıhı shyndyqqa sáıkes toptastyra, kórkemónerde meılinshe tereń jetkize aldy.
Monýmentaldy keskindemede erekshe kolorıttik tásilderdi molynan ushyratamyz. Taǵy da kolorıt. Umyt qalǵan, tabıǵı talǵamǵa baǵynatyn osy tús talǵamymen ushtasqan Q.Ájibektiń monýmental keskindemesi barsha taqyryptyq, mazmundyq túrlik izdenisterdi tolyq qamtı aldy. Keskindemeshi qaı kezeńdi beınelese de sol kezeńniń bolmysyn, rýhyn etnografııalyq detaldar arqyly sezindiredi. Q.Ájibek shyǵarmalarynyń negizgi pafosy qazaq tarıhyna degen sheksiz mahabbatynda, boıaý úndestigindegi sheksiz optımızminde, jarqyndyǵynda. Monýmental keskindemede ol ózin asa úlken sımfonııalyq keskindeme týdyrýshy retinde, kórkemdik tuńǵıyq arqyly qazaq monýmental keskindemesiniń qadir qasıetin kórsetti.
Q.Ájibektiń taǵy bir erekshe qyry tynymsyz izdengishtigi. Taqyryptyq, mazmundyq, tásildik barlaýǵa izdeniste oq boıy alda júrýden basqa stıldik túrli izdenisterge kóp barady. Keń tynysty sımfonııalyq daýysty jumystardan basqa, qııal sharyqtatar óte sándi boıaýlardyń úılesimimen jasaǵan estradalyq úndestigi basym kartınalar serııasy da jetip artylady.
Taqyryptyq shyǵarmalary ensıklopedııa deýge turarlyq, baı etnodetaldy kórinister, fılosofııalyq oıdyń aýqymdylyǵy, kórkemdik taldaýdyń tereńdigi, álemdik kórkemóner qazynasy tórinen oryn alatyn, tek sýretshiniń elden erek talantyn kórsetip qana qoımaı, qazaq ulttyq kórkemóneriniń damý bıigi men kásibı deńgeıin kórsete alatyn mereıli bıigimiz bolyp tabylady.
Ýaqyttyń dúbirin saralap, arǵy-bergi kórkemóner álemin suryptap, keleshekti batyl barlaı jumys isteıtin eksperımentshildigi de san salaly. Qaı taqyrypqa qalam tartsa da ózindik dara qoltańbasyn kórsetip keledi.
Ýaqytynda aǵa býynǵa da, orta býynǵa da birdeı yqpal etken, qazaq kórkemónerine shyǵarmashylyq dúbirimen uıtqy bolyp, tyńnan jol salǵan Q.Ájibek zamanaýı qazaq óneriniń alapasyn asyryp, dúıim álemge tanytqan shyǵarmashylyq fenomen. Osynyń bári tabıǵı talantymen qosa paıymdy parasatynda. Onyń shyǵarmashylyǵy sýretshiniń jetken bıigi ǵana emes, qazaq ulttyq beıneleý óneriniń jańa estetıkalyq sapasy, tarıhı belesi. Táýelsiz Qazaqstan kezeńindegi óner tarıhynyń jetistigin belgilegen Q.Ájibektiń shyǵarmalary Aqordadan bastap álemdik murajaılar tórinen oryn alǵan.
Qazaq kórkemóneri búginde tek ulttyq qana emes, dúnıejúzilik mádenıettiń ajyramas bóligi. Biz talantty Q.Ájibek sııaqty sýretshilerdiń arqasynda álemdik dástúrdiń yńǵaıyna jyǵylyp joıylyp-jutylyp ketken joqpyz. Qaıta ulttyq kórkemónerdi álemdik dárejege kóterip jańa keleli mindetterdi belgileı aldyq.
Janarbek Beristen,
synshy, mádenıettanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty