Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesin damytý álbette kún tártibinen túspeıtin kókeıkesti máseleniń biri. Osy oraıda onyń búkil qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin bilý maqsatynda «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Almas QURMANOVPEN áńgimelesýdiń sáti tústi.
– Almas Muhamedkárimuly, álemde ártúrli áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleriniń bar ekeni belgili. Qazirde Qazaqstanda halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qandaı júıesi qoldanylýda?
Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesin damytý álbette kún tártibinen túspeıtin kókeıkesti máseleniń biri. Osy oraıda onyń búkil qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin bilý maqsatynda «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Almas QURMANOVPEN áńgimelesýdiń sáti tústi.
– Almas Muhamedkárimuly, álemde ártúrli áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleriniń bar ekeni belgili. Qazirde Qazaqstanda halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qandaı júıesi qoldanylýda?
– Jalpy, Qazaqstandaǵy halyqty áleýmettik qorǵaý júıesi – áleýmettik saqtandyrý júıesi men memlekettik áleýmettik qamsyzdandyrýdy biriktiretin, ózin áleýmettik qorǵaý úshin azamattardyń jeke jaýapkershiligi men jumys berýshilerdiń jáne memlekettiń yntymaqty jaýapkershiligi qaǵıdattaryna qurylǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasymen árbir azamatqa jalaqynyń tómengi mólsheri, jasyna qaraı áleýmettik qamsyzdandyrý, aýrý jaǵdaıyna, múgedektigine, asyraýshysynan aıyrylýyna jáne basqa da zańdyq negizder boıynsha áleýmettik qamsyzdandyrylýǵa kepildik beriledi. Osyǵan baılanysty áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda azamattarǵa onyń jumys isteý-istemeýine baılanyssyz memlekettik bazalyq áleýmettik járdemaqylar men zeınetaqylar taǵaıyndalady.
Jumys isteıtin halyq jınaqtaýshy zeınetaqy júıesimen jáne mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesimen qamtylǵan. Áleýmettik táýekel týǵan jaǵdaıda áleýmettik tólemderdiń mólsheri saqtandyrylǵan jalaqysyna jáne júıege qatysý ótiline baılanysty bolady.
Sonymen qatar, halyq óz ómirin, otbasy múshelerin jeke saqtandyrý uıymdarynda «ómirdi saqtandyrý» salasy boıynsha erikti saqtandyra alady. Mysaly, erikti zeınetaqy jarnalary esebinen saqtandyrý ónimderiniń túrleri boıynsha (ata-analardyń, balalardyń ómirin saqtandyrý, balalardy oqytý jáne t.b.).
– Jalpy, áleýmettik saqtandyrý ne úshin kerek, kóptegen adamdar muny ózderine eshqandaı qaýip-qater bolmaıdy degen úmitpen artyq aqsha jumsaý dep oılaıdy?
– Bizde halyq áleýmettik saqtandyrý júıesiniń paıdasy týraly áli de tolyq bilmeıdi. Shetelde – saqtandyrý degenimiz tutastaı mádenıet. Iаǵnı, joǵary jalaqy alatyn adamdar ózderiniń aldaǵy ómirin laıyqty tabyspen qamtamasyz etkileri keledi, sondyqtan da saqtandyrý kompanııalaryna shart jasasý úshin erikti túrde júginedi. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin shart boıynsha aýdarǵan qarjysymen ózin qanshalyqty qamtamasyz etse, sonsha zeınetaqy alatyn bolady. Demek, azamat buǵan ózine laıyqty ómirdi qamtamasyz etý úshin barady. Árıne, saqtandyrý mádenıetin damytý sharttarynyń biri – ol azamattardyń tabysyn arttyrý arqyly halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterý. Jalpy alǵanda bir adamnyń bolashaǵyn ınvestısııalaý mádenıeti men ómir súrý deńgeıi boıynsha tutastaı memlekettiń damý deńgeıin aıqyndaýǵa bolady.
– Elimizdiń áleýmettik qorǵaý júıesindegi mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń róli qandaı?
– Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń jańa standartyna ótý 2004 jyly jalǵyz aksıoneri jáne quryltaıshysy memleket bolyp tabylatyn, aksıonerlik qoǵam túrindegi Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynyń (Qor) qurylýyna sebepshi boldy. Qor áleýmettik aýdarymdardy shoǵyrlandyrýdy jáne áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qatysýshylaryna áleýmettik tólemderdi tóleýdi júzege asyrady.
Qazaqstanda mindetti áleýmettik saqtandyrý jumys isteıtin halyqty áleýmettik qamsyzdandyrýdyń qosymsha túri retinde 2005 jyldyń 1 qańtarynan bastap engizildi.
– Qordan qandaı áleýmettik tólemder tólenedi?
– Jumys berýshiler olar úshin Qorǵa áleýmettik aýdarymdar tólegen jumys isteıtin halyq Qordan áleýmettik tólem alýshy bolyp tabylady.
2005 jyldyń 1 qańtarynan bastap Qordan eńbek etý qabiletinen aıyrylýy, asyraýshysynan aıyrylýy, jumysynan aıyrylýy (jumyssyzdyqqa járdemaqy) jaǵdaılaryna áleýmettik tólemder tólenip keledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 2007 jylǵy 28 qańtardaǵy «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn júzege asyrý aıasynda 2008 jyldyń 1 qańtarynan bastap ana men balany mindetti áleýmettik saqtandyrý engizildi. Osyǵan baılanysty Qordan:
- júktiligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna;
- bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kútimine baılanysty áleýmettik tólemder taǵaıyndalady.
Eńbek etý qabiletinen aıyrylýy, jumysynan aıyrylýy jaǵdaılaryna jáne ana men balany qorǵaýǵa Qordan taǵaıyndaıtyn áleýmettik tólemderden mindetti zeınetaqy jarnalary ustalady jáne Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdarylady.
– Mindetti áleýmettik saqtandyrý kimder úshin mindetti bolyp tabylady?
– Jumys isteıtin zeınetkerlerdi qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn jáne tabys ákeletin qyzmetti júzege asyratyn azamattyǵy joq adamdardy qosa alǵanda, barlyq qyzmetkerler mindetti áleýmettik saqtandyrýǵa jatady.
Halyqtyń jumysqa ornalasýy kezinde jumys berýshimen kelisimshart jasaýy óte mańyzdy, óıtkeni, mundaı jaǵdaıda jumys berýshi Qorǵa aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdardyń ýaqtyly jáne tolyq tólenýine jaýapty bolady.
Mysaly, eńbek etý qabiletinen aıyrylýy jáne asyraýshysynan aıyrylýy jaǵdaıyna áleýmettik táýekel týǵan jaǵdaıda, adam úsh jerden áleýmettik kómek alady: birinshi – respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen memlekettik járdemaqy; ekinshi – Qordyń qarajaty esebinen áleýmettik tólemder, úshinshi – «ómirdi saqtandyrý» salasy boıynsha jeke saqtandyrý kompanııalary qarjysy esebinen tólenetin saqtandyrý tólemderi (eger jumys berýshimen óndiriste jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý sharty jasalǵan bolsa) nemese jumys berýshiden (eger jumys berýshimen óndiriste jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý sharty jasalmaǵan bolsa).
– Qorǵa tólenetin áleýmettik aýdarymdardyń mólsherlemesi qandaı. Osy jóninde tarqatyp ótseńiz?
– Jumys berýshiler jáne (nemese) ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵalar Qorǵa áleýmettik aýdarymdardy tóleýshiler bolyp tabylady. «Mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵalarǵa salyq organdarynda resmı tirkelgen, jeke kásipkerler, jeke notarıýstar, jeke sot oryndaýshylary, advokattar jatady.
Áleýmettik aýdarymdardyń mólsherlemesi qyzmetkerdiń aı saıynǵy tabysynyń 5%-yn quraıdy. Áleýmettik aýdarymdar tólenetin tabystyń eń joǵarǵy jáne eń tómengi shegi belgilengen. Áleýmettik aýdarymdardyń eń tómengi mólsheri tıisti qarjy jylyna respýblıkalyq bıýdjet týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen belgilengen eń tómengi jalaqy mólsheriniń (budan ári – ETJ) 5 % kem bolmaýy kerek, al eń joǵarǵy mólsheri 10 eselengen ETJ kóleminiń 5 % artyq bolmaýy kerek. Áleýmettik saqtandyrý boıynsha saqtandyrý aýdarymdary tólenetin tabysqa shekteý belgileý halyqaralyq tájirıbede keńinen qoldanylady, osylaısha memleket halyqty ortasha tabys deńgeıinde áleýmettik qamsyzdandyrýǵa kepildik beredi.
Tóleýshilerdiń áleýmettik aýdarymdardy ýaqytynda jáne tolyq tóleýi áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda táýekelge ushyraǵan adamǵa zańmen kózdelgen Qordan tólenetin áleýmettik tólemniń tıisti deńgeıin qamtamasyz etedi.
Sondaı-aq aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdar qyzmetkerdiń jalaqysynan ustalmaıdy, ol jumys berýshiniń qarjysy esebinen tólenedi.
– Áleýmettik aýdarymdar qaıda jınalady? Olar sóıtip, nege jumsalady? Olardyń saqtalýyna qandaı da bir kepildik bar ma?
– Árıne, áleýmettik aýdarymdar Zeınetaqy tóleý jónindegi memlekettik ortalyq arqyly, olardyń túsýi boıynsha derbestendirilgen esep júrgizilgen soń Qordyń banktik shotyna túsedi. Qordyń aktıvteri tek qana áleýmettik tólemderdi tóleýge jáne ýaqytsha bos qarjyny qarjy quraldaryna ornalastyrýǵa jumsalady.
Qordyń ınvestısııalyq qyzmetin, tizimin Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyndaıtyn Qordyń aktıvterin ornalastyrý jolymen Ulttyq Bank júrgizedi. Negizgi qarjy quraldary – Qarjy mınıstrligi aınalysqa shyǵaratyn memlekettik baǵaly qaǵazdar jáne Ulttyq Banktiń notalary. Osylaısha, qazirgi ýaqytta Qor aktıvteri ekonomıka men qoǵamdy damytýǵa ornalastyrylǵan ınstıtýsıonaldy ınvestor bolyp tabylady.
– Qazirgi kúnge Qordan tólengen áleýmettik tólemderdiń kólemi qandaı bolyp otyr?
– Jalpy 2005-2012 jyldary áleýmettik qaterlerdiń barlyq túrleri boıynsha Qordan 285 mlrd.-tan asa teńge áleýmettik tólemder tólendi, onyń ishinde 264 mlrd.teńge nemese 93 % ana men balany qoldaý boıynsha áleýmettik tólemderge jumsaldy.
Bul rette, áleýmettik tólemderdiń eki túri uzaq merzimdi bolyp tabylatynyn atap ótken jón. Mysaly, eger jumysshyǵa 25 jasynda múgedektik sheksiz merzimge belgilense, onda áleýmettik tólemder oǵan 40 jyl boıy Qor esebinen zeınetaqy jasyna jetkenge deıin tólenedi. Sondaı-aq, eger jumysshy qaıtys bolsa jáne onyń 1 jasqa tolmaǵan balasy qalsa, onda asyraýyndaǵy jan retinde 18 jasqa tolǵanǵa deıin Qordan áleýmettik tólem tólenedi, joǵary bilim ornynyń kúndizgi bóliminde oqyǵan jaǵdaıda 23 jasqa tolǵanǵa deıin tólenedi.
Aıtylyp otyrǵan uzaq merzimdi áleýmettik tólemderdiń satyp alý qabilettiligin saqtaý maqsatynda jyl saıyn Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysyna sáıkes áleýmettik tólemderdiń kólemi artyp otyrady.
– Halyq arasynda aqparattyq-túsindirý jumysy qalaısha júrgiziledi? Qordan áleýmettik tólemder alýǵa quqyǵy baryn bilmeıtin azamattar bolýy múmkin emes pe?
– Qor buqaralyq aqparat quraldary arqyly júrgiziletin, mindetti áleýmettik saqtandyrý máseleleri jónindegi aqparattyq-túsindirý jumystaryna úlken mán beredi. Bul rette, radıoarnalarda aýdıorolıkter, telearnalarda beınerolıkter jáne derekti fılmder orlastyrylady, sonymen qatar jeke tulǵalar men zańdy tulǵalar arasynda býkletter, paraqshalar, plakattar keńinen taratylýda. Qor memlekettik organdardyń, jumys berýshilerdiń jáne halyqtyń ókilderiniń qatysýymen óńirlerde mindetti áleýmettik saqtandyrý máseleleri jóninde semınarlar, dóńgelek ústelder men konferensııalar uıymdastyryp ótkizedi.
Osyǵan qosa, azamattardyń Qazaqstandaǵy mindetti áleýmettik saqtandyrý salasy boıynsha álemniń kez kelgen jerinen www.gfss.kz saıtyna kirip qajetti suraqtarǵa jaýap alý múmkindigi bar.
Sonymen qatar, Zeınetaqy tóleý jónindegi ortalyqtyń jáne aýmaqtyq baqylaý jáne áleýmettik qorǵaý departamentteriniń qyzmetkerleri áleýmettik qorǵaý máseleleri boıynsha aqparattyq-túsindirý, onyń ishinde mindetti áleýmettik saqtandyrý máseleleri jóninde keń aýqymdy jumystar júrgizedi.
Áleýmettik saladaǵy jumys bizdi árbir ótinishke túsinistikpen qaraýǵa jáne mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń mańyzdylyǵyn árbir adamǵa jetkilikti túrde túsindirýge mindetteıdi.
– Almas Muhamedkárimuly, endi áńgimeni áleýmettik saqtandyrý júıesiniń bolashaǵy qandaı degen suraqpen túıindesek.
– QR Konstıtýsııasynyń normalaryn oryndap saqtaýmen jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jáne Elbasynyń «Áleýmettik jańǵyrtý: «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» maqalasynda qoıylǵan mindetter men talaptardy júzege asyrý turǵysynda memleket saıasatynyń basty basymdyǵy adam kapıtalynyń damýy, halyqtyń ómir súrý deńgeıi men sapasynyń ósýi bolyp sanalady. Osy maqsatta iske asyrylatyn áleýmettik baǵdarlamalar – jumyspen qamtýdy saqtaýǵa, tabys kólemin arttyrýǵa, halyqty áleýmettik qorǵaýǵa jáne masyldyqty joıýǵa baǵyttalǵan.
Mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń keleshektegi negizgi mindetteri – áleýmettik saqtandyrýdyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, jalpyǵa tanylǵan saqtandyrýdyń qaǵıdattaryn saqtaý, satyp alý qabileti eskerile otyryp, uzaq merzimdi negizdegi áleýmettik tólemderdiń teńgerilimin qamtamasyz etý, Qor aktıvterin ınvestısııalyq basqarýdaǵy tıimdiligin arttyrý, mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń uıymdastyrýshylyq-fýnksıonaldyq modelin jaqsartý jáne mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesimen halyqtyń qanaǵattandyrylýyn arttyrý bolyp tabylady. Mine, sonda ǵana áleýmettiń áleýeti arta túsetini sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Marat AQQUL,
«Egemen Qazaqstan».