Keń aqyl, kemel qarym

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık Álııa Beısenova týraly bir úzik syr

Qazynaly qazaq áıeliniń búgingi tańdaǵy taǵylymdy úlgisi jaıly áńgime qozǵaǵanda Ulttyq  ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń fızıkalyq geografııa men ekologııa salasyndaǵy asa kórnekti, betke ustar mamany ári osy salanyń elimizdegi jarshy qarlyǵashy Álııa Beısenovany aınalyp óte almaımyz. Álııa apamyzdyń qadir-qasıeti, qajyr-qaıraty barshamyzdy qaıran qaldyryp keledi. Myńdaǵan shákirt tárbıelegen ustaz. Geografııa ǵylymy boıynsha zertteýleri elimizden tys jerlerge de máshhúr.

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık Álııa Beısenova týraly bir úzik syr

Qazynaly qazaq áıeliniń búgingi tańdaǵy taǵylymdy úlgisi jaıly áńgime qozǵaǵanda Ulttyq  ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń fızıkalyq geografııa men ekologııa salasyndaǵy asa kórnekti, betke ustar mamany ári osy salanyń elimizdegi jarshy qarlyǵashy Álııa Beısenovany aınalyp óte almaımyz. Álııa apamyzdyń qadir-qasıeti, qajyr-qaıraty barshamyzdy qaıran qaldyryp keledi. Myńdaǵan shákirt tárbıelegen ustaz. Geografııa ǵylymy boıynsha zertteýleri elimizden tys jerlerge de máshhúr.

Ekologııalyq problemalardy, ási­rese, sońǵy shırek ǵasyrda keńinen zerdelep, molynan kóterip, qozǵap keledi. Qazaqstan tabıǵatyn zertteýmen, tarıhyn tarazylaýmen úzbeı shuǵyldanyp kele jatqanyna da jarty ǵasyrdan asypty. Osy úrdiste alar bolsaq, 500-ge jýyq ǵylymı eńbek jazǵan odan basqa qazaq áıelin tabý qıynǵa soǵaryna da kúmán keltire qoımaspyz. Onyń ishinde monografııalar men oqýlyqtardyń ózi 20-dan asqan. 20-ǵa jýyq ǵylym kandıdaty men doktorlaryn daıarlaǵan. Kóptegen ekspedısııalarǵa qatysqan. Táýelsiz elimiz úshin asa mańyzdy Atlas­tardyń avtory.

Amerıkada «2006 jyl áıeli» dep tanylǵan da Álııa apaı. Táýelsiz eliniń «Parasat» jáne «Qurmet» ordenderiniń ıegeri. Qazaqstannyń joǵary mektebine eńbegi sińgen qyzmetker. Tórt bir­deı akademııanyń akademıgi. Iá, professor­lyǵyn (1985) bylaı qoıǵanda. Geo­grafııa ǵylymynan qazaq áıelderi arasynan, keńestik shyǵys áıelderi arasynan tuń­ǵysh qorǵaǵan doktorlyq dardaı ataǵyn (1984) bylaı qoıǵanda. Sonymen birge, esh kúmánsiz eldegi ekologııalyq bilimniń negizin qalaýshy.

Iá, shyn máninde de Álııa Sár­sen­­qyzynyń barsha ǵylymı-shyǵar­mashylyq qyzmeti, kerek deseńiz, búkil sanaly ǵumy­rynyń qantamyrdaı soǵysy Qazaqstannyń geografııalyq saladaǵy ǵylymı mekemelerimen tyǵyz baılanys­ta ótip keledi. Ol Geo­logııa jáne ken qoınaýyn qorǵaý, Ekologııa jáne qorshaǵan ortany qor­ǵaý mınıstrlikterimen árdaıym yntymaqtasa jumys istep otyrdy. Olardyń jumystaryn saraptaý isine qatysty. Onyń jetekshiligimen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Geografııa ınstıtýtynyń jos­pary boıynsha «Ekologııalyq turaqsyz aýdandardyń (Kaspııdiń ońtústik-shyǵys jaǵy) landshafty men olardyń resýrs múmkindigin baǵalaý», «Qazaqstan Respýblıkasynyń turaqty damýy­nyń geografııalyq negizderi» atty irgeli zertteýler júr­gizdi. Abaı atyndaǵy QazUPÝ-de attaı alpys jylǵa taıaý sozylyp kele jatqan aǵa oqytýshy, dosent, professor, kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń jetekshisi retin­degi qat-qabat jumystardyń arasynda stýdenttik dárishanalarda leksııalar oqýǵa da úlgerip, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń geografııa fa­kýltetteriniń ǵylymı zertteýlerine de qol ushyn berip, qomaqty úlesin qosady.

Álııa Beısenovanyń ǵylymı-peda­gogtik qyzmetiniń úlken bir salasy Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary men orta mektepteri úshin oqýlyqtar men oqý quraldaryn, baǵdarlamalar jasaý jáne ony bastyrý isimen baılanysty ekendigin aıtý lázim. Ol geografııa mamandyǵy boıynsha qazaq tilinde oqýlyqtar joǵyn eskerip, alǵashqy kezde orys tilindegi oqýlyqtardy qazaq tiline aýdarý jumysyna belsenip kiristi. Keıin ol Qazaqstan geografııasy boıynsha oqýlyqtar jazýǵa aralasty.

Álııa Sársenqyzynyń geograf-ǵalym retindegi zor ǵylymı qyzyǵý­shylyq ári múddelilik týdyrǵan salasy Geografııalyq atlastar jasaý der edik. Onyń alǵashqysy 2000 jyly Máskeýdegi «Dızaın» baspasynda qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde basyp shyǵaryldy. Ol Qazaqstan tabıǵaty jaıynda kóbirek bilýge qushtar jan­dardyń báriniń de qajetine jarady. Mundaǵy árbir kartaǵa ǵalymnyń asqan yjdaǵattylyǵymen túsindirme mátin tirkelip berilgendigi de quba-qup. Tolyqtyrylyp-molyqtyrylǵan túrindegi bul atlasty 2003 jyly Almaty qalasyndaǵy «Globýs» baspasy qaıtadan basyp shyǵardy. Sonymen birge, Álııa Sársenqyzynyń úsh tomdyq Qazaqstannyń ulttyq atlasyn jasaýǵa qatysýy da zııaly qaýym kózinde asa salıqaly eńbek dep ádil baǵalandy. Bul erekshe tolymdy da tolaıym Atlasty 2010 jyly elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Geografııa ınstıtýty basyp shyǵardy. О́mirge osylaısha Qazaqstannyń jańa sapadaǵy geografııalyq atlasy kelgen edi.

Qansha jylyn jumsap, qanshama avtorlarmen birge kóz maıyn taýysa eńbektengen osynaý Atlastar aqjoltaı bolyp shyqty. Sóıtip, seksenniń seń­girinen asqan shaǵynda akademık Álııa Beısenova ǵylymda taǵy bir erlik jasap, mereıin asyrdy. Qazaqstannyń atlas­tyq kartografııasyndaǵy asa eleýli ǵylymı jumystar toptamasy Elbasy Jar­lyǵymen elimizdiń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy 2013 jylǵy Memlekettik syı­lyǵyna laıyq dep tanyldy. Naǵyz ádil baǵa osy edi. Jubaıy Serik Qırabaev – bar­shamyzǵa qadirmendi ádebıetimizdiń abyzy Seraǵań ekeýi buǵan deıin bir úıden eki akademık bolyp orta toltyryp júrse, endi ámbe bir shańyraqtan eki laýreat qatarynan shyǵyp, shattyqqa bólengenine eli súıinedi.

Mártebege jetkizgen, tolaıym el kádesine jaraǵan, memleket múdde­simen kámil úndesken osynaý zerdeli eńbek, aqjoltaı atlas jaıynda keńirek aıtqanymyz abzal. Áýeli, bul Qazaqstannyń jańa Atlasy – jańadan jasalǵan jáne alǵash jarııalanǵan kartalardan túzilgen dara týyndy, tól shyǵarma. Onda elimizdiń memlekettik rámizderi – Eltańba, Tý jáne Ánuran keltirilip, jastardy otansúıgishtikke baýlýdaǵy bastaý bulaqqa barynsha mán bergen. Sonymen birge, respýblıkanyń jańa ákimshilik-aýmaqtyq bólinisi men geografııalyq (toponımder) jáne eko­no­mıkalyq nysandardyń qazirgi ataý­lary aıshyqtalǵan. Múmkindiginshe, eldiń tabıǵat baılyqtarynyń maǵlu­maty barynsha mol kórinis tapqan.

Úsh tilde jaryq kórgen atlastyń bir qundylyǵy, onda eldiń kóptegen uı­ymdary men mekemeleriniń zamanaýı kartografııalyq, statıstıkalyq hám ádebı materıaldary molynan top­tas­tyrylǵan. Atlasta qazaq saharasy ar­qyly ótken Uly Jibek jolynyń ejelgi marshrýttary alǵash ret tań­balandy. Kóne zamandardan qazirgi kezge deıingi geografııalyq zertteýlerdi dá­ýirlerge bólý oraıyn­daǵy materıaldar pash etildi. Olarda nesheme býyn geograftar men saıahat­shylardyń eńbegimen hatqa tús­ken Qazaqstan tabıǵaty týraly ár alýan ári shynaıy maǵlumattar jınaqtaldy.

Qazaq jerin mekendegen halyq­tardyń ulttyq, ulystyq quramy, jal­­­py túrki jurtynyń dúnıe júzine qonystanýy, olardyń qaı óńirde azaıyp, qaı óńirde molaıyp otyrǵany derektermen dáıektelgen. Ekonomıkalyq kartada elimizdiń jerasty, jerústi baılyǵyna saı damý qarqyny, aýyl sharýashylyǵyna qajetti, jaramdysy ár adam basyna shaqqanda 12 gek­tardan keletin jer resýrstary, jaıy­lymdyqtar men shabyndyqtar da jan-jaqty, tolymdy taldanypty.

Atlasta Qazaqstannyń geogra­fııa­lyq kelbetiniń sıpattamasy asa jarqyn túrde kórinedi. Táýelsizdik alǵannan bergi kezeń ishindegi eldiń bet-beınesin tutastaı kórsetetin osyndaı týyndy úlgi etýge ábden laıyqty. Ult ıgiligine aınalǵan osynaý ulaǵatty eńbektiń, ustyndy týyndynyń týyn kótergen uıytqysy, kóshin bastaǵan kósheli kemeli akademık Álııa Beısenova bolǵany anyq. Olaı bolsa, baıtaq jurtynyń, egemen eliniń baıandy baq-berekesine sebin tıgizýden, terin tógip, tilek qosýdan jazbaı kele jatqan ana, ustaz, ǵalym, asyl jardyń osyndaı ónegesi baıandy bolsyn dep tileıik. Búgingi bıikten qarasaq, maqsat alys edi. Jetti. Murat asyl edi. Qaýyshty. Sebebi, qaıraty – qarymdy, qajyry – berik, sabyry – serik, aqyly – keń bolyp shyqty. Uzaǵynan súıindirsin!.

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.